ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
375
2181-
3187
TEMURIYLAR SALTANATINING ILM-FAN VA MADANIYATGA
QO‘SHGAN HISSASI
SAIDOV ZAFAR MAMARAJABOVICH
MAMATXOLOV AZIZ BAXTIYOROVICH
IIV Surxondaryo akademik litseyi
Annotatsiya
Mazkur maqolada Temuriylar davridagi ilm-fan va madaniyat rivojiga qo‘shilgan
hissalar ilmiy asosda tahlil etilgan. Buyuk Sohibqiron Amir Temur va uning avlodlari
— xususan Mirzo Ulug‘bek tomonidan yaratilgan ilmiy-madaniy meros ko‘lami, ular
homiylik qilgan olim va mutafakkirlar faoliyati, madrasalar, kutubxonalar,
rasadxonalarning roli yoritiladi. Temuriylar davri Sharq Uyg‘onishining yorqin
davrlaridan
biri
sifatida
baholanadi.
Kalit so‘zlar: Amir Temur, Temuriylar, Mirzo Ulug‘bek, ilm-fan, madaniyat,
kutubxona, rasadxona, uyg‘onish, Sharq.
Gossariy
Sohibqiron: Harbiy g‘alabalar sohibi, Amir Temurga nisbatan ishlatilgan faxriy
unvon
Madrasalar: Ilmiy-diniy ta’lim muassasalari
Rasadxona: Osmon jismlarini kuzatuvchi ilmiy markaz
Astronomiya: Osmon jismlarining harakati va tuzilishini o‘rganuvchi fan
Kutubxona: Ilmiy va badiiy manbalar to‘plangan joy
Uyg‘onish davri: Yangi g‘oyalar, ilm-fan va san’atning tiklanishi davri
Ilmiy homiylik: Olimlar faoliyatini moddiy va ma’naviy qo‘llab-quvvatlash
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
376
2181-
3187
Kirish
Temuriylar saltanati (XIV–XV asrlar) Sharq tarixida alohida o‘rin tutadi. Bu davr
nafaqat harbiy-siyosiy muvaffaqiyatlar, balki ilm-fan va madaniyat taraqqiyoti bilan
ham ajralib turadi. Amir Temur o‘zining mashhur “Tuzuklari”da ilm va olimlarni
qadrlashni alohida ta’kidlagan. Uning avlodlari bu an’anani davom ettirib,
Movarounnahrni ilmiy markazga aylantirishga katta hissa qo‘shdilar. Xususan, Mirzo
Ulug‘bek tomonidan qurilgan rasadxona va madrasalar butun dunyo ilm-faniga xizmat
qilgan. Mazkur maqolada ana shu tarixiy jarayonlar, ularning hozirgi kungacha bo‘lgan
ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilinadi.
Asosiy qism
1. Amir Temur davrida ilm-fan va madaniyat asoslari
Amir Temur davlat boshqaruvida intizom va qonuniyatni ta'minlash bilan birga,
ilm-fan va madaniyat taraqqiyotini ham ustuvor vazifa sifatida ko‘rgan. Uning
"Tuzuklar"
asarida
ilm-fan
ahlining
qadri
haqida
shunday
deyilgan:
“Har bir yurtni obod etmoq uchun avvalo ilm egalariga e’tibor qaratilmog‘i kerak.” [1]
Temur har bir yurtdan zabt etilganidan so‘ng olimlarni, me’mor va san’atkorlarni
Samarqandga olib kelgan. Bu orqali u poytaxtni nafaqat siyosiy markaz, balki ilm-
ma’rifat o‘chog‘iga aylantirishga muvaffaq bo‘lgan [2].
2. Ulug‘bek davrida astronomiya va matematikaning gullab-yashnashi
Mirzo Ulug‘bek Temuriylar orasida eng bilimdon hukmdorlardan biri bo‘lgan. U
1428-yilda Samarqandda dunyodagi eng yirik rasadxonani qurdiradi. Bu rasadxona
orqali u Yevropadagi Kopernikdan salkam 150 yil oldin Yerning holatini ilmiy aniqlik
bilan
hisoblay
olgan
[3].
Ulug‘bek tuzgan "Zij-i Jadid" asarida 1018 yulduz holati aniq qayd etilgan bo‘lib, bu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
377
2181-
3187
katalog 17-asr oxirigacha dunyoning ko‘plab mamlakatlarida ishlatilgan [4]. U o‘z
zamonida
quyidagi
fikrni
bildirgan:
“Ilmsiz hukmdor — ko‘r yo‘lboshchi.” [5]
3. Temuriylar homiyligida rivojlangan boshqa fanlar
Temuriylar faqat astronomiyaga emas, balki boshqa fanlarga ham homiylik
qilganlar. Abu Ali ibn Sino asarlari bu davrda keng o‘rganilgan va nusxalari
Temuriylar saroyidagi kutubxonalarda mavjud bo‘lgan [6]. Sharafiddin Ali Yazdi
tomonidan yozilgan "Zafarnoma" asari Temuriylar tarixining asosiy manbalaridan
biridir [7]. Alisher Navoiy “Xamsa” asari bilan o‘zbek adabiy tilini asoslab berdi [8].
4. Madaniyat va san’atda yuksalish
Temuriylar davrida me’morchilik san’ati yuksak rivojlandi. Samarqand, Hirot,
Buxoro kabi shaharlar bu davrda me’moriy inshootlar bilan bezandi. Registon, Shohi
Zinda, Gur Amir — bu davr me’morchiligining yorqin namunalaridir [9].
5. Ilmiy muhit va kutubxonalar
Temuriylar saroyida boy kutubxonalar mavjud bo‘lib, u yerda Sharq va G‘arbning
eng mashhur asarlari to‘plangan edi. Ulug‘bekning shaxsiy kutubxonasida yunon, fors,
arab tillaridagi asarlar saqlangan [11].
Xulosa
Temuriylar davri — o‘zining yuksak ilmiy, madaniy yutuqlari bilan ajralib
turadigan tarixiy bosqichdir. Amir Temur asos solgan ilmiy va madaniy siyosat Mirzo
Ulug‘bek, Husayn Boyqaro, Alisher Navoiy tomonidan davom ettirildi. Bu davrda
bunyod etilgan ilmiy markazlar nafaqat Sharqda, balki butun dunyoda fan
taraqqiyotiga katta hissa qo‘shdi. Bugungi kunda ham bu meros o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan, balki zamonaviy fanlar asosiga aylangan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
378
2181-
3187
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Amir Temur. Tuzuklar. O‘zR FA nashriyoti, Toshkent, 1991.
2. Bobur, Zahiriddin Muhammad. Boburnoma. Fan nashriyoti, 1989.
3. Salohiddinov, A. O‘zbekistonda astronomiya tarixi. Toshkent, 2000.
4. Ulug‘bek, Mirzo. Zij-i Jadid. Tarixiy manbalar fondi nashri, 1999.
5. Hadi Zarruqiy. Mirzo Ulug‘bek va ilm. Samarqand, 2008.
6. Ibn Sino. Tib qonunlari. Boku nashriyoti, 1982.
7. Sharafiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. Faksimile nashr, Eron, 1970.
8. Navoiy, Alisher. Xamsa. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2004.
9. Sh. Vohidov. Temuriylar davri me’morchiligi. Toshkent, 1995.
10. Xoliqov, R. Temuriylar davrida madaniyat. Akademnashr, 2010.
11. Sultonov, M. Temuriylar kutubxonalari tarixi. Buxoro, 2011.
