ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
307
2181-
3187
SHAYBONIYLAR DAVRIDA O‘RTA OSIYO: SIYOSIY JARAYONLAR
VA DINIY HAYOT
- Saidov Zafar Mamarajabovich
- Mamatxolov Aziz Baxtiyorovich
IIV Surxondaryo akademik litseyi
Annotatsiya
Ushbu maqolada Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrida O‘rta Osiyodagi
siyosiy jarayonlar, davlat boshqaruvi tizimi va diniy hayotning shakllanishi hamda
rivojlanishiga doir masalalar tahlil etiladi. Shayboniylar davlatining tashkil topishi,
uning ichki va tashqi siyosiy faoliyati, shuningdek, islom dini va ulamolar rolining
kuchayishi kabi omillar tarixiy manbalar asosida yoritilgan. Maqola o‘rta asrlar
davridagi O‘rta Osiyo ijtimoiy hayotining murakkabliklarini tushunishga yordam
beradi.
Glossariy
•
Shayboniylar – 16-asrda Movarounnahrda hukmronlik qilgan turkiy sulola.
•
Movarounnahr – Amudaryo va Sirdaryo oralig‘idagi tarixiy-geografik hudud.
•
Ulama – Diniy bilimdonlar, islom ilmlari bo‘yicha mutaxassis shaxslar.
•
Xonlik – Monarxik boshqaruv shaklidagi davlat, odatda turkiy xalqlarda
qo‘llanilgan.
•
Islom huquqi (fiqh) – Islom dinida shariat qonun-qoidalari tizimi.
•
Madrasa – Ilmiy-diniy ta’lim muassasasi, o‘rta asrlarda keng tarqalgan.
•
Tariqat – Islomdagi tasavvufiy ruhiy-tarbiyaviy yo‘nalish.
Kirish
O‘rta Osiyo tarixida Shayboniylar davri muhim o‘rin tutadi. Ushbu sulola
Temuriylar davridan keyin siyosiy bo‘shliqni to‘ldirib, butun mintaqani yagona
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
308
2181-
3187
boshqaruv ostida birlashtirishga erishdi. Shayboniylar hukmronligi (1500–1598-yillar)
davrida O‘rta Osiyo siyosiy barqarorlikka erishdi, diniy hayot va islom ilmlari rivoj
topdi. Bu davr tarixini o‘rganish, ayniqsa, O‘rta Osiyo madaniy merosining
shakllanishini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Asosiy qism
1. Shayboniylar davlati tashkil topishi
Shayboniylar sulolasi Chingizxon avlodidan bo‘lgan Shayboniy urug‘iga mansub
edi. Ularning asoschisi Muhammad Shayboniyxon 1500-yil Buxoroni bosib olib,
Temuriylar saltanatiga yakun yasadi. 1506-yilga kelib u butun Movarounnahrni
egallab, yagona markazlashgan davlatni barpo etdi. [1] [2]
2. Siyosiy boshqaruv tizimi
Shayboniylar davlati markazlashgan davlat bo‘lib, xon tomonidan boshqarilgan.
Xon devon orqali viloyatlarga hokimlar tayinlab, ularni nazorat qilgan. Shariat
qonunlariga asoslangan sud tizimi mavjud bo‘lib, unda qozilar yetakchi rol o‘ynagan.
[3]
3. Tashqi siyosiy aloqalar
Shayboniylar asosan Safaviylar davlati bilan kurash olib borishgan. 1510-yilgi
Marv jangida Muhammad Shayboniyxon Ismoil Safaviydan yengilib, jangda halok
bo‘lgan. Bu mag‘lubiyat vaqtincha davlat zaiflashishiga olib kelsa-da, keyinchalik
uning qarindoshlari tomonidan davlat barqarorlashtirilgan. [4]
4. Diniy hayot va ulamolar roli
Shayboniylar islom dinining sunniy yo‘nalishini faol himoya qilganlar. Buxoro
va Samarqandda diniy ilmlar, xususan hadis, fiqh va tafsir yo‘nalishlari rivojlangan.
Ulamolar saroyda alohida mavqega ega bo‘lgan. Diniy ta’lim muassasalari – madrasa
va masjidlar soni keskin ortdi. Burhoniddin Marg‘inoniy, Ahmad Yassaviy kabi
allomalarning asarlari keng tarqaldi. [5]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
309
2181-
3187
5. Ilm-fan va madaniyat
Shayboniylar davrida ilm-fan va madaniyat ham rivoj topdi. Ayniqsa, Buxoro
ilmiy markaz sifatida tanildi. Shahrisabz, Samarqand va Toshkentda madrasalar
faoliyat yuritdi. She’riyat va adabiyotda Bobur, Mashrab kabi shoirlar ijodi bilan bu
davr ajralib turadi. Arxitektura sohasida esa Buxorodagi Mir Arab madrasasi,
Kukaldosh madrasasi singari obidalar qad ko‘tardi. [6] [7]
6. Ijtimoiy-iqtisodiy hayot
Shayboniylar davlati agrar jamiyat bo‘lib, aholining aksariyati dehqonchilik va
chorvachilik bilan shug‘ullangan. Savdo yo‘llari – Buyuk Ipak yo‘li orqali Xitoy,
Hindiston va Eron bilan savdo-sotiq aloqalari tiklangan. Bozorlar va karvonsaroylar
faoliyat yuritgan. [8]
Statistikalar va tarixiy ma'lumotlar
Shayboniylar davrida Buxoro va Samarqandda o‘nlab madrasa, yuzlab masjidlar
barpo etilgan. Faqat Buxoro shahrining o‘zida 16-asr o‘rtalarida 100 dan ortiq madrasa
mavjud bo‘lgan. Shuningdek, Shayboniylar sulolasi davrida islom dini sunniy mazhabi
asosida tartibga solingan. Bu tarixiy davrda yozilgan 20 dan ortiq fiqhiy asarlar
bugungi kunga yetib kelgan.
Xulosa
Shayboniylar davri O‘rta Osiyo tarixida siyosiy barqarorlik, diniy uyg‘onish va
madaniy yuksalish davri sifatida ajralib turadi. Bu davrda tashkil etilgan boshqaruv
tizimi, kuchli diniy institutlar va xalqaro aloqalar mintaqaning keyingi taraqqiyotiga
asos bo‘ldi. Shayboniylar hukmronligi tarixini o‘rganish, bugungi O‘zbekiston tarixiy
ongining shakllanishi uchun muhim manbadir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
1. V.V. Bartold, 'Turkiston tarixi', Toshkent: “Sharq”, 1994.
2.
2. A.R. Raxmonov, 'O‘rta Osiyo tarixida Shayboniylar', Samarqand, 2003.
3.
3. M. Yusupov, 'Movarounnahr siyosiy hayoti', Toshkent, 2008.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
310
2181-
3187
4.
4. O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 12-jild.
5.
5. Z.M. Bobur, 'Boburnoma', Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1989.
6.
6. N. Xoliqov, 'O‘rta asr adabiyoti', Toshkent, 2005.
7.
7. M. Fayziyev, 'O‘rta Osiyodagi me’morchilik yodgorliklari', Buxoro, 2011.
8.
8. Sh. Qodirov, 'O‘rta asrlarda savdo va iqtisodiyot', Toshkent, 2006.
