ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
296
2181-
3187
MUSTAQILLIKDAN KEYINGI IQTISODIY ISLOHOTLAR (1991–2000)
Saidov Zafar Mamarajabovich
Mamatxolov Aziz Baxtiyorovich
IIV Surxondaryo akademik litseyi
Annotatsiya
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyingi
dastlabki o‘n yillikda amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlarning mazmun-mohiyati,
ularning asosiy bosqichlari va ijtimoiy-iqtisodiy hayotga ta’siri tahlil qilinadi. Shu
davrda amalga oshirilgan bozor iqtisodiyotiga o‘tish choralari, mulkchilik
shakllarining o‘zgarishi, xususiylashtirish jarayonlari, inflyatsiyaga qarshi kurash,
valyuta siyosati hamda tashqi iqtisodiy aloqalarning shakllanishi asosida o‘zbek
modeli haqida fikr yuritiladi.
Glossariy
Bozor iqtisodiyoti: Tovar va xizmatlar narxi, ishlab chiqarish va taqsimot
jarayonlari talab va taklif asosida erkin bozor kuchlari bilan belgilanadigan iqtisodiy
tizim.
Xususiylashtirish: Davlat mulkini xususiy mulkka o‘tkazish jarayoni.
Inflyatsiya: Pul birliklarining qadrsizlanishi, narxlarning o‘sishi.
Stabilizatsiya siyosati: Iqtisodiy muvozanatni saqlab qolish yoki tiklashga
qaratilgan chora-tadbirlar majmui.
Valyuta konvertatsiyasi: Mahalliy pul birligining boshqa davlatlarning
valyutasiga erkin ayirboshlanishi.
Kirish
1991-yil 31-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasining mustaqilligi e’lon
qilingach, mamlakat o‘zining ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy taraqqiyotida yangi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
297
2181-
3187
bosqichga qadam qo‘ydi. Ittifoq davrida markazlashtirilgan rejali iqtisodiy tizimning
barbod bo‘lishi ortidan chuqur inqiroz yuzaga kelgan edi. Mustaqillikning ilk yillarida
respublika oldida turgan eng muhim vazifalardan biri iqtisodiy mustaqillikni
ta’minlash, barqaror bozor iqtisodiyoti tamoyillarini joriy etishdan iborat bo‘ldi. Shu
maqsadda Islom Karimov rahbarligida o‘zbek modeli shakllantirildi va bosqichma-
bosqich hayotga tadbiq etila boshlandi.
Asosiy qism
1.
1. Islohotlarning asosiy tamoyillari
Prezident Islom Karimov tomonidan ishlab chiqilgan “O‘zbek modeli” beshta
asosiy
tamoyilga
tayanadi:
-
Iqtisodiyot
siyosatdan
ustun;
-
Davlat
bosh
islohotchi;
-
Qonun
ustuvorligi;
-
Kuchli
ijtimoiy
himoya;
- Islohotlarning bosqichma-bosqichligi.
2.
2. Mulkchilik shakllarining isloh qilinishi
1991–2000 yillarda mulkchilikning turli shakllari – davlat, xususiy, kooperativ va
aksiyadorlik mulki shakllari qonunan tan olingan va himoyalangan. Ko‘plab
korxonalar xususiylashtirildi, kichik va o‘rta biznesni rivojlantirishga keng
imkoniyatlar yaratildi.
3.
3. Valyuta va bank tizimi
1994-yilda milliy valyuta – so‘m muomalaga kiritildi. Bu bosqich pul-kredit
siyosatini yuritish, narxlar barqarorligini ta’minlash, tashqi savdoni tartibga solishda
muhim rol o‘ynadi. Mustaqil Markaziy bank tashkil etilib, mustaqil monetar siyosat
yuritila boshlandi.
4.
4. Iqtisodiy barqarorlikka erishish choralar
O‘zbekistonda inflyatsiyani jilovlash, byudjet muvozanatini saqlash, oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha keng ko‘lamli dasturlar amalga oshirildi. Qishloq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
298
2181-
3187
xo‘jaligi, ayniqsa, paxta va g‘alla yetishtirish strategik soha sifatida qo‘llab-
quvvatlandi.
5.
5. Tashqi iqtisodiy aloqalarning shakllanishi
O‘zbekiston mustaqil tashqi iqtisodiy siyosat yurita boshladi. 1992-yildan
boshlab jahon moliyaviy institutlariga a’zo bo‘ldi, ko‘plab davlatlar bilan iqtisodiy
bitimlar imzolandi. Eksport-import hajmi ortdi, qo‘shma korxonalar tashkil etildi.
Statistikalar va tarixiy ma'lumotlar
- 1991-yilda mamlakatda yalpi ichki mahsulot (YIM) 100% deb olinsa, 1995-
yilgacha u 85% gacha pasaydi, biroq 1996-yildan boshlab o‘sishga erishildi.
- 1994-yil 1-iyulda milliy valyuta – so‘m muomalaga kiritildi.
- 1995–2000 yillarda yillik o‘sish sur’ati 3–5% ni tashkil qildi.
- 1996-yilda O‘zbekiston Xalqaro valuta fondi va Jahon bankiga a’zo bo‘ldi.
- 2000-yilga kelib, xususiy sektor YIMning 70% dan ortig‘ini tashkil etgan.
Xulosa
Mustaqillikdan keyingi dastlabki o‘n yillik O‘zbekiston uchun sinov va islohotlar
davri bo‘ldi. Mavjud inqirozli holatlardan bosqichma-bosqich chiqish, mustaqil
iqtisodiy siyosat yuritish, milliy valyutani joriy etish, mulkchilik shakllarini isloh qilish
va tashqi aloqalarni rivojlantirish orqali iqtisodiy barqarorlik asoslari yaratildi. O‘zbek
modeli asosida amalga oshirilgan bu islohotlar hozirgi zamonaviy iqtisodiyotimiz
poydevorini tashkil etdi.
Foydalanilgan adabiyotlar
Karimov I.A. O‘zbekiston – bozor munosabatlariga o‘tish yo‘lida. Toshkent:
O‘zbekiston, 1993.
Karimov I.A. Tarix saboqlari va kelajakka qarash. Toshkent: O‘zbekiston, 1997.
“O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiyoti” – O‘quv qo‘llanma, Toshkent: 2001.
Jahon banki hisobotlari (1995–2000).
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi materiallari.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
299
2181-
3187
www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi rasmiy statistika portali.
