ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
311
2181-
3187
IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA O‘ZBEKISTON VA O‘ZBEK
XALQINING HISSASI
SAIDOV ZAFAR MAMARAJABOVICH
MAMATXOLOV AZIZ BAXTIYOROVICH
IIV Surxondaryo akademik litseyi
1. Annotatsiya
Mazkur maqolada Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekiston SSR va o‘zbek
xalqining urushdagi faol ishtiroki, frontga yuborilgan inson resurslari, orqaga — ya’ni
front ortiga ko‘rsatilgan moddiy va ma’naviy yordam, hamda urush yillarida mamlakat
iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotiga ta’siri haqida tahliliy fikrlar bayon etilgan. Tarixiy
hujjatlar, statistik ma’lumotlar va zamonaviy tarixshunoslik yutuqlari asosida
O‘zbekiston xalqi ko‘rsatgan fidokorona mehnat, insoniy jasorat va mardlik aks
ettiriladi.
2. Glossariy
Front: Harbiy to‘qnashuvlar sodir bo‘layotgan hudud.
Evakuatsiya: Aholi, korxona va tashkilotlarni xavfsiz hududga ko‘chirish
jarayoni.
SSSR: Sobiq Sovet Sotsialistik Respublikalar Ittifoqi.
Mobilizatsiya: Urush davrida harbiy va iqtisodiy resurslarni safarbar qilish.
Front orti: Urushdan uzoqda joylashgan, lekin frontni ta’minlashga xizmat
qiluvchi hudud.
Rekviziya: Davlat tomonidan aholining mol-mulki yoki mahsulotini tortib olish.
3. Kirish
Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixidagi eng dahshatli va fojiali voqealardan biri
bo‘lib, 1939–1945 yillar davomida butun dunyoni larzaga soldi. Bu urush nafaqat jang
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
312
2181-
3187
maydonlarida, balki mamlakatlar ichki hayotida, iqtisodiyot, madaniyat va jamiyatda
ham chuqur iz qoldirdi. Sobiq Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan O‘zbekiston ham bu
urushdan chetda qolmadi. Millionlab o‘zbek yigitlari frontga jo‘nab ketdi, yuz minglab
insonlar evakuatsiya qilindi, o‘nlab sanoat korxonalari O‘zbekistonga ko‘chirildi.
Ushbu maqolada o‘zbek xalqining urushdagi fidokorligi, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
hayotdagi o‘rni tarixiy dalillar bilan yoritiladi.
4. Asosiy qism
4.1. Frontdagi o‘zbekistonliklarning jasorati
Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan so‘ng SSSR bo‘ylab umumiy safarbarlik
e’lon qilindi. 1941–1945 yillar davomida O‘zbekistondan 1,5 milliondan ortiq erkak
va ayol harbiy xizmatga chaqirildi. Ularning qariyb 500 ming nafari urush
maydonlarida
halok
bo‘lgan
yoki
bedarak
ketgan
[1].
O‘zbekistonlik harbiylar orasida ko‘plab qahramonlar yetishib chiqdi. Masalan,
general-mayor Sobir Rahimov Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bo‘lgan
birinchi o‘zbek bo‘lib, Berlin yaqinidagi janglarda halok bo‘lgan [2]. Shuningdek,
Turg‘unoy Yo‘ldosheva singari ayollar ham frontda hamshiralik, aloqa, razvedka
xizmatlarida
faol
qatnashgan.
Mashhur o‘zbek yozuvchisi G‘afur G‘ulom urush davridagi o‘zbek xalqining ruhi va
bardoshini ifodalagan "Sen yetim emassan" asari bilan xalq ongini ko‘tardi [3].
4.2. Evakuatsiya va orqa frontdagi mehnat
1941–1942 yillar davomida front hududlaridan 100 dan ortiq yirik sanoat
korxonalari O‘zbekistonga, xususan Toshkent, Samarqand va Farg‘onaga ko‘chirildi.
Bu korxonalarning ko‘pchiligi urush tugagach ham O‘zbekistonda qolib, mahalliy
sanoatning
rivojlanishiga
asos
bo‘ldi
[4].
Evakuatsiya doirasida 250 mingdan ortiq bola, ayol va keksa aholi O‘zbekistonga
joylashtirildi. Bu borada o‘zbek xalqining mehmondo‘stligi va insonparvarligi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
313
2181-
3187
Markaziy Osiyo tarixi uchun misli ko‘rilmagan hodisa bo‘ldi [5].
Urush davrida ayollar va bolalar qishloq xo‘jaligi, yengil sanoat, oziq-ovqat va harbiy
ehtiyojlar uchun mo‘ljallangan mahsulotlar ishlab chiqarishda oldingi saflarda
bo‘lishdi. Ayniqsa paxta yetishtirish hajmi yildan-yilga oshgan. 1943-yilda
O‘zbekiston 1,8 million tonnaga yaqin paxta yetishtirdi [6].
4.3. Madaniyat, adabiyot va ma’naviy ruhiy ko‘mak
Urush yillarida Toshkent san’at va adabiyot markaziga aylandi. Evakuatsiya
qilingan yozuvchilar, aktyorlar, rassomlar bu yerda o‘z ijodiy faoliyatini davom
ettirdilar. Mashhur rus yozuvchilari — Anna Axmatova, Aleksey Tolstoy, Konstantin
Simonov
—
vaqtincha
Toshkentda
yashaganlar
[7].
Bu davrda o‘zbek yozuvchilari ham front ortidagi ruhiy ko‘tarinkilikni
mustahkamlashda faol qatnashganlar. Oybekning "Navoiy" romani, G‘afur
G‘ulomning “Sen yetim emassan” asari, Uyg‘unning teatr sahnalari xalq ruhini
ko‘tarishga xizmat qilgan [8].
4.4. Urushdan keyingi meros
Urushda ishtirok etgan o‘zbekistonliklar urushdan keyin ham mamlakatni
tiklashda faol ishtirok etdilar. O‘zbekistonda qahramonlarga yodgorliklar o‘rnatildi,
tarixiy xotira abadiylashtirildi. Bugungi kunda har yili 9-mayda o‘tkaziladigan “Xotira
va qadrlash kuni” ana shu tarixiy jasoratning ifodasidir [9].
5. Qo‘llanilgan snoskalar
1. SSSR Davlat Arxivi materiallari, 1946-yilgi hisoboti.
2. "Sobir Rahimov — xalq qahramoni", Tarix va haqiqat jurnali, №2, 2010.
3. G‘ulom, G‘. “Sen yetim emassan”, Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot,
1942.
4. “Urush va evakuatsiya: Toshkent front ortida”, O‘zbekiston FA Tarix instituti, 2006.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
314
2181-
3187
5. Xasanov, A. “O‘zbekistonning urushdagi hissasi”, Sharq nashriyoti, 1999.
6. SSSR Qishloq xo‘jaligi statistika byurosi, 1943-yilgi hisobot.
7. Anna Axmatova xotiralari, "Toshkent yillari", Moskva, 1972.
8. Oybek, “Navoiy”, Toshkent: Adabiyot va san’at, 1944.
9. O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat va Sport ishlari vazirligi arxivi, 2005.
