ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
292
2181-
3187
TURKISTON MUXTORIYATI: TASHKIL TOPISHI, FAOLIYATI VA
YAKUNLANISHIDA O‘ZBEK MILLATI
•
Saidov Zafar Mamarajabovich
•
Mamatxolov Aziz Baxtiyorovich
Muassasa:
IIV Surxondaryo akademik litseyi
Annotatsiya
Mazkur maqolada XX asr boshlarida shakllangan Turkiston Muxtoriyati, uning
tashkil topish jarayoni, siyosiy va ijtimoiy faoliyati, shuningdek, yakunlanish omillari
tahlil qilinadi. Ayniqsa, bu harakatda o‘zbek millatining tutgan o‘rni, siyosiy faolligi
va milliy uyg‘onishdagi roli yoritiladi. Maqolada tarixiy faktlar, statistik ma’lumotlar
hamda zamonaviy ilmiy qarashlar asosida Turkiston Muxtoriyati o‘zbek xalqi milliy
ongining shakllanishidagi muhim bosqich sifatida ko‘rsatiladi.
Glossariy
Atama
Izoh
Turkiston
Muxtoriyati
1917-yil dekabrda tashkil topgan, qisqa muddat faoliyat
yuritgan muvaqqat o‘zini o‘zi boshqaruvchi siyosiy tuzilma
Milliy uyg‘onish
O‘zbek xalqining XX asr boshlarida o‘z tarixiy, madaniy
va siyosiy qadriyatlariga qaytishi
Jadidchilik
Turkistonda taraqqiyparvarlik, dunyoviy ta’lim va milliy
uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib qilgan harakat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
293
2181-
3187
Atama
Izoh
Avtonomiya
Ma’lum bir hudud yoki xalqning siyosiy, iqtisodiy va
madaniy jihatdan o‘zini boshqarish huquqi
Bolsheviklar
1917-yilgi
Oktyabr
inqilobidan
keyin
Rossiyada
hokimiyatni egallagan siyosiy guruh
Kirish
XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi tarkibidagi millatlar, jumladan, o‘zbek
xalqi ham o‘z milliy ozodligi va o‘zligini anglash harakatini boshladi. 1917-yilgi
Fevral inqilobi va undan keyingi siyosiy beqarorlik Turkiston hududida avtonom
siyosiy tuzilma — Turkiston Muxtoriyatining tashkil topishiga imkon yaratdi. Bu
Muxtoriyat qisqa umr ko‘rgan bo‘lsa-da, uning tarixiy ahamiyati beqiyos bo‘lib,
ayniqsa o‘zbek millatining siyosiy sahnaga chiqishi va milliy o‘zligini tiklash
harakatida muhim bosqich bo‘ldi.
Asosiy qism
1. Turkiston Muxtoriyatining tashkil topishi
Turkiston Muxtoriyati 1917-yil 27-noyabr kuni Qo‘qon shahrida e’lon qilindi. Bu
tuzilmaning bosh vaziri sifatida Mustafo Cho‘qay faoliyat yuritdi. Uning
boshchiligidagi hukumat zamonaviy, demokratik g‘oyalar asosida harakat qilib, butun
Turkiston xalqlari uchun tenglik va taraqqiyot g‘oyalarini ilgari surdi.
2. O‘zbek millatining faol ishtiroki
Muxtoriyat rahbariyatida, harbiy va ijtimoiy sohalarda o‘zbek millatiga mansub
ziyolilar faol ishtirok etishdi. Ular orasida Fayzulla Xo‘jayev, Munavvarqori
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
294
2181-
3187
Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat va boshqalar bor edi. O‘zbek ziyolilari jamiyatni
isloh qilish, milliy maktablar tashkil etish, ayollar huquqini kengaytirish kabi
masalalarda faol bo‘lishdi.
3. Faoliyat yo‘nalishlari
Turkiston Muxtoriyati parlament tizimiga asoslangan edi. Unda turli millat va din
vakillari qatnashgan. Muxtoriyat o‘ziga xos bo‘lib, maktab, sud, harbiy tuzilmalar
yaratildi. Shuningdek, u o‘z matbuotiga ega edi. Ayni paytda, bolsheviklar bu harakatni
o‘z hokimiyatiga tahdid sifatida ko‘rishar edi.
4. Yakunlanish sabablari
1918-yil fevral oyida Toshkentdagi sovet kuchlari Qo‘qon shahriga bostirib kirib,
Muxtoriyatni harbiy yo‘l bilan tugatdi. 10 mingga yaqin inson halok bo‘ldi.
Muxtoriyatning yakunlanishiga markaziy sovet hokimiyatining avtoritar siyosati,
mahalliy aholi orasida birlikning yetishmasligi va tashqi yordamning yo‘qligi sabab
bo‘ldi.
Statistikalar va tarixiy ma'lumotlar
•
1917-yil dekabr:
Turkiston Muxtoriyati rasmiy ravishda e’lon qilindi.
•
1918-yil fevral:
Qo‘qon fojeasi — 10 000 dan ortiq tinch aholi o‘ldirildi.
•
Muxtoriyat hududi:
Qo‘qon shahri markaz bo‘lgan, Farg‘ona vodiysini
qamrab olgan.
•
Muxtoriyat hukumati tarkibi:
17 vazirlik, shundan 9 tasi o‘zbek
millatiga mansub shaxslar tomonidan boshqarilgan.
Xulosa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
295
2181-
3187
Turkiston Muxtoriyati qisqa umr ko‘rgan bo‘lishiga qaramasdan, u o‘zbek milliy
harakatining ilk mustaqil siyosiy ifodasi sifatida tarix sahnasidan joy oldi. Bu harakat
orqali o‘zbek ziyolilari millatning ozodlik, taraqqiyot va o‘zligini anglash g‘oyalarini
ommaga yoyishga harakat qilishdi. Bugungi mustaqil O‘zbekiston tarixida bu voqea
muhim siyosiy va milliy tajriba sifatida qayta baholanishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Fitrat, A.
Turkiston tarixi
. Toshkent, 1927.
2.
Cho‘qay, M.
Turkiston Muxtoriyati xotiralari
, Istanbul, 1935.
3.
Ziyo, H.
Milliy uyg‘onish harakati tarixidan
, Toshkent, 2001.
4.
Qayumov, A.
Jadidlar merosi
. Toshkent, 1998.
5.
Karimov, I.
O‘zbekiston taraqqiyot yo‘li
. Toshkent, 1993.
6.
Mirzayev, A.
Turkiston Muxtoriyati: tarixiy tahlil
, Samarqand, 2015.
7.
O‘zbekiston Milliy Arxivi materiallari, 1917–1918 yillar hujjatlari.
