50
BOSHLANG’ICH SINFLARDA O'TILADIGAN METODLAR
VA ULARNING DARS DAVOMIDA QO’LLANILISHI
To’raqulov Akbar Rustam o’g’li
DTPI Boshlang’ich ta’lim kafedrasi o’qituvchisi
Murodova Mahbuba
Denov tadbirkorlik va pedagogika iinstitut Pedagogika fakulteti boshlang’ich
ta’lim yyo’nalish 2-bosqich talabasi
murodovamahbuba220@gmail.com
Annotatsiya:
ushbu maqolada dars davomida qo’llanilishi kerak bo'lgan
metodlar va ularning turlari, keltirilgan metodlarning o'qituvchi uchun nechog’lik
kerakliligi haqida so'z boradi.
Kalit so'zlar:
metod, ta'lim metodlari, tarbiya metodlari, interfaol metodlar,
pedagogik mahorat.
Abstract:
this article talks about the methods and their types that should be
used during the lesson, and how useful the given methods are for the teacher.
Key words:
method, educational methods, educational methods, interactive
methods, pedagogical skills.
Аннотация:
в данной статье рассказывается о методах и их видах,
которые следует использовать на уроке, и о том, насколько данные методы
полезны для учителя.
Ключевые слова:
метод, методы обучения, методы обучения,
интерактивные методы, педагогическое мастерство.
Kirish.
Bizga ma’lumki har bir dars davomida o’quvchini qiziqtirgan holda,
yangi mavzuni tushuntrish jarayonida va olingan bilimlarni yodda saqlash uchun
o’qituvchi tomonidan turli xil metodlar qo’llaniladi. Avvalo biz metod
tushunchasiga ta’rif bersak. Metod – (grekcha “metodos” so’zidan olingan bo’lib,
yo’l, axloq usuli) degan ma’nolarni anglatadi. Tabiat va ijtimoiy hayot hodisalarini
bilish, tadqiq qilish usuli demakdir. O’qituvchi dars davomida turli xil metoddan
foydalanishi bu uning pedagogik mahorati borligidan darak beradi.
O’qituvchi pedagog dars jarayonida o’quvchilarga ta’lim metodlari, tarbiya
metodlari va interfaol metodlarni qo’llasa maqsadga muvofiq bo’ladi.
Asosiy qism.
Ta’lim metodi – o’qituvchining o’quvchilarga muntazam
ravishda qo’llaydigan, o’quvchilarda o’z qiziqishlarini va aqliy qobiliyatlarini
51
rivojlantiradigan,bilim va ko’nikmalarni egallashga yordam beradigan va ularni
amalda qo’llay olishga imkon beradigan ish usuli hisoblanadi. Ta’lim metodlariga
bir qancha olimlar o’zlarining fikrlarini bayon etganlar.
Ta’lim metodi – zamonaviy darajada o’quv-tarbiyaviy maqsadlarga
erishishiga yo’naltirilgan pedagog va o’quvchilarning o’zaro bog’liq faoliyat
usullaridir.
(V.I.Zagvyazinskiy)
Ta’lim metodi bu belgilangan maqsadga erishishni ta’minlovchi
algoritmlashtirilgan, muayyan mazmunga ega harakatlar tizimidir
(P.I.Podlasiy)
Asosan ta’lim metodlari aniq bir maqsadni ifodalashga xizmat qiladi. bunda
o’quvchilarga kerakli bilim berish yo’llari, o’quvchida aqliy qobiliyat va
qiziqishlari xususiyatlarini aks ettirish nazarda tutiladi. Ta’lim metodlari quyidagi
guruhlarga bo’linadi: og’zaki, ko’rgazmali, amaliy, kitob bilan ishlash, video-
metod. Og’zaki metodga hikoya, suhbat, tushuntirish, ma’ruza, munozara kabi
metolar kiradi. Boshlang’ich sinflarda bu metodlar o’qituvchi pedagog tomonidan
dars davomida qo’llaniladi. Dars tushuntirish jarayonida suhbat, tushuntirish,
ma’ruza metodidan foydalanilsa, yangi mavzu tushuntirilib bo’lganidan so’ng esa
amaliy metod turlaridan foydalanish maqsadga muofiqdir. Amaliy metodlarga
mashq, amaliy laboratoriya, didaktik o’yin kabi metodlar kiradi. Uyga vazifa
berish jarayonida ham metodlardan foydalansa bo’ladi. Asosan bu vaziyatda kitob
bilan ishlash ta’lim metodlarini ko’rishimiz mumkin. Bu metodga esa o’qish
o’rganish, reja tuzish va kanspekt qilish kabi metodlar kiradi. Boshlang’ich
sinflarda dars o’tiladigan xonaga o’qituvchi tashabbusi bilan sinf kutubxonasi
tashkil etilishi kerak. Unda o’quvchilarning uy kutubxonalaridan o’zlarining
yoshiga mos bo’lgan kitoblarni olib kelib qo’yadilar va har haftada bittadan kitob
o’qishni, hafta yakunida esa shu o’qigan kitobi bo’yicha o’qituvchi bilan
fikrlashishni odat qilishlari kerak. Shu asnoda bizga kitob bilan ishlash metodi qo’l
keladi. O’quvchilarni yoshligidan kitobga mehr qo’yishiga, unga bo’lgan
qiziqishini oshirishga katta ahamiyat berishimiz lozim. Keying metod bu video-
metod hisoblanadi. Bu metodlar ham asosan dars davomida o’qituvchi tomonidan
qo’llaniladi. Ko’rish, o’rganish va nazorat qilish kabi metodlar video-metod
turlariga kiradi.
52
Boshlang’ich sinflarda dars jarayonida qo’llaniladigan yana bir metodlar
tarbiya metodlaridir. Tarbiya metodi – tarbiya maqsadiga erishishning yo’li.
Maktab amaliyotiga tatbiq etilganda bu metod tarbiyalanuvchi ya’ni
o’quvchilarning ongi, irodasi, tuyg’ulari va xulqiga ta’sir etuvchi usul.
O’quvchilarga dars mashg’ulotlarini o’qitish ya’ni ta’lim berish bilan birgalikda,
o’quvchilarga tarbiya jarayonini ham birdek olib borish lozim. Ta’lim – tarbiya
so’zi bir-biriga uzviy bog’liq. Shuning uchun ham o’quvchilarga tarbiya berish
jarayoni uning o’qituvchisi tomonidan amalga oshiriladi.
Tarbiya metodlari quyidagilar:
1.
Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi metodlar;
2.
Odatlantirish va faoliyatda mashqlantirish metodlari;
3.
Tarbiyada rag’batlantirish va jazolash metodlari;
Birinchi guruh metodlarining vazifasi o’quvchilarda ijtimoiylikni, ijtimoiy
ongni, axloqiylikni, mehnat qilish munosabatlari qonun va qoida me’yorlari haqida
tushunchalarni hosil qilish uchun qo’llaniladi.
Ikkinchi guruh metodlarining vazifasi esa ma’naviy mazmunga oid odatlar
hosil qilinadi.
Uchinchi guruh metodlarining asosiy vazifasi shundan iboratki, bu ta’lim
jarayonida o’quvchilarning o’zini tutishlari, ijtimoiy odab-axloqining ijobiy
sifatlarini rag’batlantirish, salbiy xislatlarini tuzatish yoki ularni oldini olishga
qaratiladi.
Dars davomida o'qituvchi interfaol metodlardan ham foydalanadi. O'qituvchi
pedagog interfaol ta'lim orqali o'quvchi qobiliyatini rivojlantiradi, o'zini ustida
ishlash ko'nikmalarini hosil qiladi, mustaqil fikrlashga undaydi, tengdoshlari bilan
ishlash, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish, muammoning yechimini topishga intilish
va shu vaziyatdan qanday chiqib ketish kabi ko'nikmalarni o'rganadilar. Interfaol
ta'lim asosini interfaol metodlar tashkil etadi.
"Ta'lim jarayonida o'quvchilar hamda o'qituvchilar o'rtasida hamkorlikni
qaror toptirish, faollikni oshirish, ta'lim olivchilar tomonidan bilimlarni samarali
o'zlashtirish, ularni shaxsiy sifatlarni rivojlantirishga xizmat qiladigan metodlar
interfaol metodlar sanaladi
1
. Interfaol metodlarga "Aqliy hujum", "Bahs
munozara", "BBB", "Bumerang", "Venn diagrammasi", "Videotopishmoq",
1
D.Ro’ziyeva, M.Usmonboyeva, Z.Xoliqova “Interfaol metodlar: mohiyati va qo’llanilishi(metodik qo’llanma)”.
Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU nashriyoti,2013
53
"Gugurt donalari", "Yagona davra", "Yelpig'ich", "Zakovatli zukko", "Zinama-
zina" va boshqa metodlar orqali darsda o'zlashirilgan bilimlar mustahkamlanadi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, boshlang’ich sinflarda metodlardan
foydalanish o’quvchilarda bo’lgan savodxonlikni oshirishga yordam beradi. Ta’lim
metodlari o’quvchilar bilimini oshirsa, tarbiyaviy metodlar o’quvchida ijtimoiy
onglilikni, axloqiy qonun qoidalar hamda xuq-atvoriga va tuyg’ulariga ta’sir
etuvchi omil sifatida namoyon bo’ladi. Interfaol metodlar maqsadi esa olingan
bilimlarni yanda mustahkamlash va o’quvchilarni ziyraklikka, topqirlikka va
tanqidiy fikrlashga jalb etish hisoblanadi. O’qituvchi dars davomida drsga oid
metodlarni qay darajada qo’llay olish bu o’qituvchining pedagogik mahoratidan
darak beradi.
FOYDALANILGAN ADBIYOTLAR:
1.D.Ro’ziyeva, M.Usmonboyeva, Z.Xoliqova “Interfaol metodlar: mohiyati
va qo’llanilishi(metodik qo’llanma)”. Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU
nashriyoti,2013;
2.Akbar, T. (2022). Opportunities to Form Spiritual Competence in Students
of the 10-11th Class.
Web of Scholars: Multidimensional Research Journal
,
1
(8),
160-167.
3.Rustamovich, T. R. A. (2021). Islom Ta’limotlarda Shaxs Ma’naviyati
Masalalari.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
1
(5),
186-190.
