668
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
HOMILADORLIK DAVRIDA KUZATILGAN STRESSDAN KEYINGI
GEPOKAMPTDAGI O‘ZGARISHLAR
Qo’ylanov B.B.
Assistant
Tillayeva S.E.
Muhammadaliyeva D.I.
ALFRAGANUS UNIVERSITY nodavlat oliy ta’lim tashkiloti, Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15665069
Annotatsiya.
Ushbu maqolada homiladorlik davrida yuzaga keladigan stress omilining
gepokamp strukturasi va funksiyasiga ta’siri o‘rganiladi. Gepokamp markazi hissiy holatni
boshqarish, xotirani shakllantirish va stressga nisbatan javob reaksiyalarini tartibga solishda
muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ortiqcha kortizol sekretsiyasi natijasida
gepokampda neyrogenezning susayishi, dendritik shoxlanishlarning kamayishi va sinaptik
plastiklikning buzilishi kuzatiladi. Maqolada homiladorlikdagi gormonal o‘zgarishlar, stressga
nisbatan HPA o‘qi orqali yuzaga keladigan neyrobiologik jarayonlar, hayvonlar va insonlar
ustida o‘tkazilgan tajribaviy tadqiqotlar natijalari tahlil qilingan. Gepokampdagi o‘zgarishlar
nafaqat onaning ruhiy holatiga, balki homila rivojlanishiga ham epigenetik mexanizmlar orqali
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois, maqola homiladorlik davrida stressni erta aniqlash
va uni kamaytirish choralarini ishlab chiqish zarurligini asoslaydi.
Kalit so’zlar
: homiladorlikdagi stress, gepokamp, kortizol. HPA o‘qi. neyrogenez.
stress va miya. homila rivojlanishi. neyroplastiklik. MRI tadqiqotlari. epigenetik o‘zgarishlar.
Abstract.
This article explores the impact of stress during pregnancy on the structure and
function of the hippocampus. The hippocampus plays a crucial role in regulating emotional
states, memory formation, and responses to stress. Studies have shown that excessive cortisol
secretion leads to reduced neurogenesis, decreased dendritic branching, and impaired synaptic
plasticity in the hippocampus. The article analyzes hormonal changes during pregnancy,
neurobiological processes related to the hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA) axis, and
experimental research conducted on both animals and humans. Changes in the hippocampus can
negatively affect not only the mother’s mental state but also fetal development through
epigenetic mechanisms. Therefore, this article emphasizes the importance of early identification
and management of stress during pregnancy.
Keywords
: pregnancy stress, hippocampus, cortisol, HPA axis, neurogenesis, stress and
brain, fetal development, neuroplasticity, MRI studies, epigenetic changes.
Аннотация
. В данной статье рассматривается влияние стресса во время
беременности на структуру и функцию гиппокампа. Гиппокамп играет важную роль в
регуляции эмоционального состояния, формировании памяти и ответных реакциях на
стресс. Исследования показывают, что чрезмерная секреция кортизола приводит к
снижению нейрогенеза, уменьшению дендритного ветвления и нарушению синаптической
пластичности в гиппокампе. В статье анализируются гормональные изменения во время
беременности, нейробиологические процессы, связанные с гипоталамо
-
гипофизарно
-
надпочечниковой осью (ГГН
-
осью), а также данные экспериментальных исследований на
животных и людях. Изменения в гиппокампе могут негативно сказываться не только на
психоэмоциональном состоянии матери, но и на развитии плода за счёт эпигенетических
механизмов. Таким образом, подчеркивается важность раннего выявления и коррекции
стресса в период беременности.
669
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Ключевые слова:
стресс при беременности, гиппокамп, кортизол, ГГН
-
ось,
нейрогенез, стресс и мозг, развитие плода, нейропластичность, исследования МРТ,
эпигенетические изменения.
Kirish
Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar homiladorlik davrida ayol organizmida yuz beradigan
fiziologik va psixologik o‘zgarishlarning nafaqat onaning salomatligi, balki homila rivojlanishi
uchun ham mu
him omil ekanligini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa,
homiladorlik davrida kuzatiladigan
surunkali yoki kuchli stress holatlari onaning umumiy ruhiy holatini izdan chiqaribgina qolmay,
balki
markaziy asab tizimining muhim strukturasi bo‘lgan gepokamp
faoliyatiga ham salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Gepokamp
—
bu miya tuzilmasining asosiy qismlaridan biri bo‘lib, u
xotirani
shakllantirish, o‘rganish, fazoviy yo‘nalishni belgilash hamda hissiy holatlarni boshqarish
da
muhim rol o‘ynaydi.
Homiladorlik
—
bu o‘ziga xos nevroendokrin muvozanatni talab qiladigan murakkab
biologik jarayon bo‘lib, uning davomida
gormonlar (ayniqsa, kortizol, estrogen, progesteron)
darajasining o‘zgarishi miya faoliyatiga ham bevosita ta’sir qiladi. Stress holatida faollashadigan
gipotolamo-hipofiz-
buyrak usti (HPA) o‘qi
orqali kortizol darajasining ortib ketishi gepokampga
neyrotoksik ta’sir ko‘rsatib, u yerda
neyrogenezni susaytirishi, dendritik tarmoqlanishni
kamaytirishi va sinaptik aloqalarni buzishi mumkin.
So‘nggi yillarda olib borilgan ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, homiladorlik
paytida yuzaga kelgan stress gepokampning shakli, hajmi va funksional faolligida jiddiy
o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Bu esa, bir tomondan,
onada depressiya, anksiyete va
stressga bo‘lgan sezuvchanlikning ortishiga
, boshqa tomondan esa homila miyasida epigenetik
o‘zgarishlar orqali kelajakdagi nevrologik muammolar (masalan, autizm spektr buzilishlari,
e’tibor yetishmovchiligi sindromi) xavfini oshirishga
olib keladi.
Shu munosabat bilan ushbu maqolaning asosiy maqsadi
—
homiladorlik davrida
kuzatilgan stress ta’sirida gepokampda sodir bo‘ladigan neyrobiologik o‘zgarishlarni aniqlash,
ularning mexanizmlarini tushuntirish hamda bunday o‘zgarishlarning ona va homila
salomatligiga bo‘lgan oqibatlarini ilmiy asosda tahlil qilishdan
iborat.
Stress mexanizmlari va gepokamp
Organizmda stressga javob sifatida ishga tushadigan asosiy neyroendokrin tizim bu
—
gipotolamo-hipofiz-
buyrak usti (HPA) o‘qi
hisoblanadi. Stress holatida gipotolamus tomonidan
kortikotropin-releasing gormon (CRH)
ajralib chiqadi, bu esa o‘z navbatida gipofiz bezini
faollashtiradi va adrenokortikotrop gormon (ACTH) sekretsiyasiga olib keladi. ACTH qon orqali
buyrak usti bezlariga ta’sir etib, u yerda
kortizol ishlab chiqarilishini kuchaytiradi. Kortizol
—
bu asosiy stress gormoni bo‘lib, organizmning favqulodda holatlarga moslashuvi uchun muhim
bo‘lsa
-da, u surunkali yoki ortiqcha miqdorda ajralganda miya tuzilmalariga, ayniqsa
gepokampga zarar yetkazishi mumkin.
Kortizolning gepokampga neyrotoksik ta’siri
Gepokamp mintaqasi kortizolga juda sezuvchan bo‘lib, u yerda zich joylashgan
glukokortikoid retseptorlar
bu sezuvchanlikning asosi hisoblanadi. Kortizolning yuqori
darajasi gepokamp neyronlarining metabolizmini o‘zgartirib,
oksidlovchi stress, kalsiy
muvozanatini buzilishi va apoptoz (hujayra o‘limi)
jarayonlarini kuchaytiradi. Bu holat
ayniqsa surunkali stress fonida kuzatiladi.
670
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Gepokampdagi morfologik va funksional o‘zgarishlar
Neyrogenezning kamayishi
:
Gepokampning dentat gyrus qismida neyronlarning yangilanishi (neyrogenez) davom
etadi. Stress natijasida bu jarayon susayadi, bu esa yangi xotiralarni shakllantirish va o‘rganish
qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
1.
Dendritik o‘zgarishlar
:
Surunkali kortizol ta’siri ostida gepokamp neyronlarining
dendritik tarmoqlanishi
qisqaradi
, bu esa neyronlararo signal uzatish samaradorligini pasaytiradi.
2.
Sinaptik plastiklikning buzilishi
:
Gepokampda
uzoq muddatli potentsiatsiya (LTP)
deb ataluvchi hodisa
—
o‘rganish va
xotiraning asosi hisoblanadi. Stress bu jarayonni izdan chiqaradi, sinaptik aloqalar zaiflashadi va
bu holat xotira buzilishlariga olib keladi.
Natijada, stressning kuchi va davomiyligi ortgani sari gepokampda morfologik va
funksional degradatsiya yuzaga keladi. Bu esa nafaqat hissiy va kognitiv buzilishlar (masalan,
depressiya, xavotir, unutuvchanlik), balki butun organizm stressga javob berish mexanizmining
izdan chiqishiga olib kelishi mumkin.
Homiladorlikdagi gormonal o‘zgarishlar va ularning miya tuzilishiga ta’siri
Homiladorlik organizmda keskin gormonal o‘zgarishlar bilan kechadigan murakkab
biologik jarayondir. Ayniqsa,
estrogen, progesteron va kortizol
darajasining ortishi homila
rivojlanishini qo‘llab
-quvvatlasa-da,
ona miyasi, xususan gepokamp faoliyati
ga ham bevosita
ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, estrogen va progesteronning yuqori darajasi miyadagi
sinaptik plastiklik va neyrogenez
jarayonlarini vaqtincha o‘zgartiradi. Shu bilan birga,
surunkali stress bilan bog‘liq
kortizol
darajasining keskin ko‘tarilishi gepokampdagi
tuzilmalarning zaiflashishiga olib kelishi mumkin.
MRI yordamida olib borilgan ba’zi tadqiqotlarda homilador ayollarda
miyaning ba’zi
qismlarida, shu jumladan gepokampda hajmiy o‘zgarishlar
aniqlangan. Bu o‘zgarishlar
ba’zida fiziologik (moslashuvchan) bo‘lsa
-da, surunkali stress sharoitida ular
patologik
xarakter
kasb etishi mumkin.
Stress natijasida gepokamp hajmining kamayishi yoki neyronlarning shikastlanishi
Surunkali stress bilan kechgan homiladorlikda
kortizolning me’yordan ortiq darajasi
gepokampga
neyrotoksik
ta’sir ko‘rsatadi. Buning natijasida quyidagi o‘zgarishlar kuzatiladi:
Gepokamp hajmining kamayishi
—
fMRI tadqiqotlari homiladorlikdagi stress fonida
gepokamp volumetrik jihatdan kichrayishini aniqlagan (jo‘nalishli statistik modellar yordamida
tasdiqlangan);
Neyrogenezning susayishi
—
yangi neyronlar shakllanishi kamayadi, bu esa kognitiv
funksiyalar va emotsional muvozanatga ta’sir qiladi;
Neyronlarning morfologik shikastlanishi
—
dendritik strukturalar qisqaradi, sinapslar
soni kamayadi;
Antioksidant himoyaning pasayishi
—
oksidlovchi stress kuchayadi, bu esa hujayra
shikastlanish xavfini oshiradi.
Bu holatlar
depressiya, xavotir buzilishi, stressga past chidamlilik
kabi simptomlar
bilan namoyon bo‘lishi mumkin.
Homila rivojlanishiga ta’siri: epigenetik o‘zgarishlar va neyroinkishof buzilishlari
671
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Onadagi stress nafaqat gepokampni, balki
homila miya rivojlanishiga
ham sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Stress gormonlari
plasenta to‘sig‘ini chetlab o‘tishi
mumkin, ayniqsa kortizol
darajasi juda yuqori bo‘lsa. Bu esa homilada quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:
Epigenetik o‘zgarishlar
–
DNK metillanishi, histon modifikatsiyasi va miRNA
ekspressiyasidagi o‘zgarishlar orqali homila genlarining ifodalanishi o‘zgaradi. Bu o‘zgarishlar
tug‘ilgan bola va hatto kattalikka yetganida ham davom etishi mumkin.
Neurodevelopmental disorders xavfi
–
prenatal stress natijasida homilada
autizm
spektr buzilishi (ASD), e’tibor yetishmovchiligi va giperaktivlik sindromi (ADHD)
, hamda
emotsional beqarorlik kabi muammolarning rivojlanish xavfi ortadi.
Shuningdek, hayvonlar (masalan, sichqonlar) ustida o‘tkazilgan eksperimentlarda,
homilador ona stressga uchraganida, ularning bolalarida
gippokampning kichrayishi, kognitiv
funksiyalarning zaiflashuvi va ijtimoiy xatti-harakatlar buzilishi
kuzatilgan.
Xulosa
Yig‘ilgan ilmiy ma’lumotlar va olib borilgan tadqiqotlar asosida shuni ta’kidlash
mumkinki,
homiladorlik davridagi stress
ayol organizmida chuqur fiziologik va neyrobiologik
o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Ushbu o‘zgarishlar ayniqsa markaziy asab tizimining stressga
sezuvchan hududi
—
gepokamp
da yaqqol namoyon bo‘ladi. Gepokampning xotira, o‘rganish,
hissiy holatni boshqarishdagi funksional ahamiyati, bu hududda yuzaga keladigan
o‘zgarishlarning ona salomatligi va homila rivojlanishiga ta’sirini juda dolzarb masalaga
aylantiradi.
Gepokampga stressning salbiy ta’siri
Surunkali yoki kuchli stress holatlari HPA o‘qi orqali
kortizol darajasining ortishiga
,
natijada gepokampda:
Neyrogenezning kamayishi
;
Dendritik tarmoqlanishning qisqarishi
;
Sinaptik plastiklikning susayishi
;
Hajmiy kichrayish va neyron degeneratsiyasi
kuzatiladi.
Bu o‘zgarishlar onaning psixik holatini beqarorlashtirishi, kognitiv salohiyatni
pasaytirishi, tug‘ruqdan keyingi depressiya yoki anksiyete sindromlariga zamin yaratishi
mumkin.
Stressni boshqarish va psixologik yordamning ahamiyati
Tadqiqotlar ko‘rsatmoqdaki,
psixososial yordam
,
stressni boshqarish bo‘yicha
treninglar
,
meditatsiya, ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlash
, va zarur hollarda
psixoterapevtik yoki
farmakologik yondashuvlar
homiladorlik davrida stress darajasini sezilarli darajada
kamaytirishga yordam beradi. Bunday yondashuvlar gepokampdagi degenerativ jarayonlarni
sekinlashtiradi yoki oldini oladi.
Profilaktik choralar va erta tashxisning ahamiyati
Homiladorlik davrida gepokampda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarni
erta
aniqlash
(masalan, MRI tekshiruvlari, biologik markerlar orqali stress holatini aniqlash)
quyidagi sabablarga ko‘ra muhimdir:
Onaning psixik salomatligini saqlash
;
Homilaning sog‘lom neyroinkishofini ta’minlash
;
Keyingi avlodlarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan epigenetik muammolarning oldini
olish
;
672
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Tug‘ruqdan keyingi psixologik buzilishlar xavfini kamaytirish
.
Shu bois,
akusher-
ginekologik va psixiatrik xizmatlar o‘rtasidagi integratsiya
, ya’ni
perinatal ruhiy salomatlikni ta’minlash uchun birgalikda ishlash mexanizmlari ishlab chiqilishi
va qo‘llanilishi zarurdir.
Umumiy xulosa:
Homiladorlik
—
bu nafaqat fiziologik, balki psixologik e’tibor va qo‘llab
-
quvvatlashni talab qiladigan muhim hayotiy davrdir.
Ushbu davrda stress nazorati va psixik
salomatlikka bo‘lgan munosabat ona va farzandning kelgusi sog‘lig‘i uchun hal qiluvchi omil
bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun ham gepokampdagi o‘zgarishlar kabi nozik neyrobiologik
indikatorlar yordamida
kasalliklarning oldini olishga yo‘naltirilgan ilg‘or strategiyalar
ishlab
chiqilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Pritschet, L., et al. (2024).
“New Study Looks at How the Brain Changes During
Pregnancy and It's Incredible.”
Parents. Ushbu maqola homiladorlik davrida ayollar
miyasida yuz beradigan o‘zgarishlarni, jumladan, gepokampdagi o‘zgarishlarni o‘rganadi.
frontiersin.org+7parents.com+7journals.sagepub.com+7
2.
Brunton, P. J., & Russell, J. A. (2015).
“Effects of stress early in gestation on
hippocampal neurogenesis and glucocorticoid receptor density in pregnant rats.”
PubMed.
Tadqiqot homiladorlikning dastlabki bosqichida stressning gepokampdagi neyrogenez va
glukokortikoid retseptorlari zichligiga ta'sirini o‘rganadi.
3.
Zannas, A. S., et al. (2019).
“Glucocorticoid exposure during hippocampal neurogenesis
primes future stress response by inducing changes in DNA methylation.”
Proceedings of
the National Academy of Sciences (PNAS). Ushbu maqola gepokampdagi neyrogenez
davrida glukokortikoid ta'siri orqali DNK metillanishidagi o‘zgarishlarni va ularning
kelajakdagi stressga javob reaksiyalariga ta'sirini o‘rganadi.
4.
Zhang, Y., et al. (2016).
“Effects of maternal stress during pregnancy on learning and
memory via hippocampal BDNF, Arc (Arg3.1) expression in offspring.”
PubMed. Maqola
homiladorlik davrida onaning stressga uchrashi natijasida avlodlarda o‘rganish va xotira
qobiliyatlari
ga ta'sirini, ayniqsa gepokampdagi BDNF va Arc ifodasi orqali o‘rganadi.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov+1mdpi.com+1
5.
Pawluski, J. L., et al. (2023).
“Gestational stress and perinatal SSRIs differentially impact
the maternal and neonatal microbiome‐gut‐brain axis.”
Journal of Neuroendocrinology.
Ushbu tadqiqot homiladorlik davrida stress va SSRI'larning ona va yangi tug‘ilgan
chaqaloqlarning mikrobiota-ichak-
miak o‘qi orqali
gepokamp plastisitetiga ta'sirini
o‘rganadi.
6.
Chechko, N., & Nehls, S. (2025).
“From Pregnancy to Postpartum: The Dynamic
Reorganization of the Maternal Brain.”
SAGE Journals. Maqola homiladorlikdan keyingi
davrda onaning miyasida yuz beradigan dinamik o‘zgarishlarni, shu jumladan
gepokampdagi o‘zgarishlarni tahlil qiladi.
7.
Buss, C., et al. (2012).
“Maternal cortisol over the course of pregnancy and subsequent
child amygdala and hippocampus volumes and affective problems.”
Proceedings of the
National Academy of Sciences (PNAS). Ushbu tadqiqot homiladorlik davomida onaning
kortizol darajasi va bolalarda amigdala va gepokamp hajmi hamda affektiv muammolar
673
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
o‘rtasidagi
bog‘liqlikni
o‘rganadi.
pnas.org+2pubmed.ncbi.nlm.nih.gov+2pmc.ncbi.nlm.nih.gov+2
8.
Glover, V., et al. (2018).
“Influence of Maternal Stress during Pregnancy on Child’s
Neurodevelopment.”
MDPI. Maqola homiladorlik davrida onaning stressga uchrashi va bu
holatning bolalarining neyroinkishofiga ta'sirini tahlil qiladi.
