680
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
QON TO‘QIMASI VA UNING GISTOLOGIK TARKIBI: ERITROTSIT, LEYKOTSIT
VA TROMBOTSITLARNING ROLI
Zokirova N.B.
Ilmiy rahbar: prof. DSc
Muhammadaliyeva D.I.
Tillayeva S.E.
Alfraganus University Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15665185
Annotatsiya.
Ushbu maqolada qon to‘qimasi va uning asosiy shaklli elementlari —
eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlarning gistologik tarkibi hamda funksional roli yoritilgan.
Qonning organizmdagi muhim vazifalari, hujayralarning morfologik xususiyatlari va
ularning immunologik va fiziologik ahamiyati batafsil tahlil qilingan. Shuningdek, patologik
holatlardagi o‘zgarishlar —
anemiya, leykemiya va trombositopeniya kabi kasalliklarda qon
hujayralarining gistologik xususiyatlari qisqacha ko‘rib chiqilgan. Maqola gistologiya va
biokimyo fanlarining integratsiyasini ta’kidlab, tibbiyot ilm
-fani va amaliyotida ushbu
bilimlarning ahamiyatini ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
qon to‘qimasi, eritrotsit, leykotsit, trombotsit, gistologiya, immunitet, qon
ivishi, patologiya
Abstract.
This article covers the histological composition of blood tissue and the
functional role of its main formed elements
—
erythrocytes, leukocytes, and platelets. It provides
a detailed analysis of the important functions of blood in the div, the morphological
characteristics of blood cells, and their immunological and physiological significance.
Additionally, histological changes in pathological conditions such as anemia, leukemia,
and thrombocytopenia are briefly examined. The article emphasizes the integration of histology
and biochemistry, highlighting the importance of this knowledge in medical science and
practice.
Keywords:
blood tissue, erythrocyte, leukocyte, platelet, histology, immunity, blood
clotting, pathology
Аннотация.
В данной статье рассматривается гистологический состав кровяной
ткани и функциональная роль основных форменных элементов —
эритроцитов,
лейкоцитов и тромбоцитов. Подробно анализируются важные функции крови в
организме, морфологические характеристики кровяных клеток, а также их
иммунологическое и физиологическое значение. Кроме того, кратко рассматриваются
гистологические изменения при патологических состояниях, таких как анемия, лейкемия
и тромбоцитопения. Статья подчёркивает интеграцию гистологии и биохимии,
акцентируя внимание на значимости этих знаний в медицинской науке и практике.
Ключевые слова:
кровяная ткань, эритроцит, лейкоцит, тромбоцит, гистология,
иммунитет, свертывание крови, патология.
Kirish.
Qon to
‘
qimasi organizmdagi suyuq biriktiruvchi to
‘
qima bo
‘
lib, plazma va
shaklli elementlar
—
eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlardan tashkil topgan. U kislorod va
oziq moddalarni to
‘
qimalarga yetkazish, chiqindilarni chiqarish, immun himoya hamda
organizmda muvozanatni saqlash kabi muhim vazifalarni bajaradi.
Qonning har bir komponenti o‘ziga xos tuzilishga ega bo‘lib, ularni gistologik jihatdan
o‘rganish turli kasalliklarni erta aniqlash va ularning rivojlanish mexanizmini tushunishda
681
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
muhimdir. Shu sababli, qon to
‘
qimasining mikroskopik tuzilishini o
‘
rganish tibbiy ta
’
lim va
ilmiy tadqiqotlar uchun dolzarb ahamiyatga ega.
Qonning gistologik tarkibi.
Qon to‘qimasi ikki asosiy tarkibiy qismdan tashkil topgan:
plazma
va
shaklli elementlar
. Plazma
—
suvli muhit bo‘lib, unda oqsillar (albumin, globulin,
fibrinogen), elektrolitlar, gormonlar, metabolitlar va boshqa moddalar erigan holatda bo‘ladi. U
organizmdagi moddalar almashinuvini ta’minlovchi asosiy tashuvchi suyuqlikdir.
Shaklli elementlar
esa uch asosiy hujayraviy komponentdan iborat:
Eritrotsitlar
–
kislorod va karbonat angidrid gazlarini tashuvchi yadrodan mahrum
hujayralar;
Leykotsitlar
–
immun himoyani ta’minlovchi yadroli hujayralar;
Trombotsitlar
–
qon ivish jarayonida ishtirok etuvchi hujayraviy bo‘lakchalar (yadroga
ega emas).
Gistologik preparatlarda qon odatda
Gimza
yoki
Romanovskiy-Gimza
bo‘yoqlari
yordamida bo‘yaladi. Mikroskop ostida ko‘rilganda eritrotsitlar pushti rangli, markazdan
cho‘kkan disk ko‘rinishida, leykotsitlar esa yadro shakli va bo‘yoqlanishiga qarab farqlanadi.
Trombotsitlar mayda va kam sonli, och pushti rangda kuzatiladi.
Eritrotsitlar.
Eritrotsitlar
—
bu yadrodan mahrum, ikki yonidan botiq (bikonkav)
shakldagi hujayralar bo‘lib, ularning asosiy funksiyasi kislorod va karbonat angidrid gazlarini
tashishdan iborat. Bu hujayralar sitoplazmasi asosan
gemoglobin
bilan to‘lgan bo‘lib, ushbu
temir saqlovchi pigment gazlar bilan teskari bog‘lanib, ularni to‘qimalarga yetkazadi va
chiqaradi.
Eritrotsitlarning bikonkav shakli ularning sirt-hajm nisbatini oshiradi, bu esa gaz
almashinuvini sezilarli darajada tezlashtiradi. Gistologik kesimlarda eritrotsitlar pushti rangda,
markaziy qismi ochroq, yassi disk ko‘rinishida kuzatiladi. Ular organizmdagi homeostazni
saqlash, oksidlovchi-qaytaruvchan jarayonlarda va pH muvozanatini ta'minlashda ham muhim
ahamiyatga ega.
Leykotsitlar.
Leykotsitlar
—
yadroga ega bo‘lgan, immun tizimni tashkil etuvchi
hujayralar bo‘lib, ular organizmni bakteriyalar, viruslar, parazitlar va o‘zga zararli omillardan
himoya qiladi. Morfologik va funksional jihatdan ular
granulotsitlar
(neytrofillar, eozinofillar,
bazofillar) va
agranulotsitlar
(limfotsitlar va monotsitlar) ga ajratiladi.
Neytrofillar
—
yadroli granulotsitlar bo‘lib, yadro ko‘p bo‘lakli, sitoplazmada neytral
granulalar mavjud. Fagotsitoz jarayonida faol ishtirok etadi.
Eozinofillar
—
ikki bo‘lakli yadroli granulotsitlar bo‘lib, sitoplazmasida yirik, eozinofil
bo‘yoqlarni qabul qiluvchi granulalar mavjud. Allergik reaksiya va parazitar infeksiyalarda
muhim rol o‘ynaydi.
Bazofillar
—
eng kam uchraydigan granulotsitlar bo‘lib, sitoplazmasida metaxromatik
granulalar mavjud. Ular gistamin va boshqa mediatorlarni ajratib, yallig‘lanish va allergik
jarayonlarda ishtirok etadi.
Agranulotsitlar
tarkibiga kiruvchi
limfotsitlar
(T-, B-, NK-hujayralar) immunologik
xotira, antitanachalar ishlab chiqarish va hujayraviy immun javobni ta’minlaydi.
Monotsitlar
esa yirik yadroli hujayralar bo‘lib, to‘qimalarda makrofaglarga aylanish orqali patogenlarni
fagotsitoz qiladi. Gistologik jihatdan leykotsitlar har xil yadro shakli va sitoplazmadagi
bo‘yoqlanish xususiyatlariga ko‘ra ajralib turadi.
Trombotsitlar.
Trombotsitlar
—
bu yadroga ega bo‘lmagan, suyak iligidagi
megakariositlar
sitoplazmasining fragmentlari bo‘lib, ularning asosiy vazifasi qon ivishida
682
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ishtirok etishdir. Ular tomir shikastlanganida endoteliy yuzasiga yopishadi, faollashadi va ivish
omillarini chiqaradi, natijada tromb (qon quyqasi) hosil bo‘ladi. Gistologik preparatlarda
trombotsitlar kichik, notekis shaklda, to‘q pushti rangda va yadrodan mahrum ko‘rinishda
bo‘ladi. Ularning plazmatik
membranasi yuzasida glikoprotein retseptorlari mavjud bo‘lib, ular
fibrinogen bilan bog‘lanib, qonning pıhtılaşish kaskadini boshlaydi.
Patologiyalarda kuzatiladigan o‘zgarishlar
Anemiya
—
bu qonning kislorod tashish qobiliyatining pasayishi bilan tavsiflanadigan
holat bo‘lib, u eritrotsitlar sonining yoki gemoglobin miqdorining kamayishi natijasida yuzaga
keladi. Gistologik kesimlarda anemiyada eritrotsitlar soni kamaygan, ularning shakli va o‘lchami
o‘zgargan (mikrotsitoz, poikilositoz) bo‘lishi mumkin. Ayniqsa temir tanqisligi anemiyasida
eritrotsitlar gipoxrom va mikrotsitar ko‘rinishda bo‘ladi. Bu holat hujayralarda gipoksiya,
energiya yetishmovchiligi va umumiy holsizlik bilan kechadi.
Leykemiya
—
bu suyak iligi va qonning o‘tkir yoki surunkali tarzda o‘suvchi xavfli
o‘sma kasalligi bo‘lib, leykotsitlarning ortiqcha va nazoratsiz ko‘payishi bilan ajralib turadi.
Gistologik jihatdan qon plazmasida ko‘p miqdorda blast hujayralar (yetilmagan
leykotsitlar) aniqlanadi. Bu blastlar normal immun javobni susaytiradi, infeksiyalarga moyillik
ortadi. Suyak iligi biopsiyasida esa normal gematopoetik to‘qimalar o‘rnini o‘sma hujayralar
egallaydi.
Trombositopeniya
—
qon plazmasida trombotsitlar sonining normadan past bo‘lishi
bo‘lib, bu qon ketish xavfini oshiradi. Gistologik ko‘rinishda trombotsitlar soni kamaygan,
ba’zida shakli buzilgan bo‘ladi. Bu holat qon ivishining buzilishi, petechiyalar (mayda teri qon
ketishlari), gematomalar va uzoq davom etuvchi qon ketishlar bilan kechadi. Sabablari
autoimmun jarayonlar, virusli infeksiyalar, dorilar yoki suyak iligi funksiyasining
yetishmovchiligidir.
Xulosa.
Ushbu maqolada qon to‘qimasi va uning shaklli elementlarining —
eritrotsitlar,
leykotsitlar va trombotsitlarning
—
gistologik va funksional xususiyatlari chuqur yoritib berildi.
Qonning morfologiyasi va tarkibiy qismlarini mikroskopik darajada o‘rganish, tibbiy
amaliyotda diagnostika va kasalliklarni erta aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Eritrotsitlarning
kislorod tashishdagi roli, leykotsitlarning immun javobdagi ishtiroki va trombotsitlarning ivish
jarayonidagi vazifalari ilmiy asosda yoritildi. Shuningdek, anemiya, leykemiya va
trombositopeniya kabi patologik holatlarda qon hujayralarining gistologik o‘zgarishlari misolida
qon tizimidagi nosozliklar ko‘rsatildi
.
Maqolada gistologiya va biokimyo fanlari o‘zaro uyg‘unlikda tahlil qilinib, bu yondashuv
talabalarga, tadqiqotchilarga va amaliyotchi shifokorlarga qon tizimining tuzilishi va
funksiyasini chuqurroq tushunishga imkon beradi. Qon to‘qimasining mikroskopik
xususiyatlarini o‘rganish nafaqat nazariy bilimni boyitadi, balki klinik amaliyotda aniqlik va
samaradorlikni oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Junqueira, L. C., Carneiro, J., & Kelly, R. (2019).
Basic Histology: Text & Atlas
(14th
Edition). McGraw-Hill Education.
2.
Ross, M. H., & Pawlina, W. (2020).
Histology: A Text and Atlas
(8th Edition). Wolters
Kluwer.
3.
Kumar, V., Abbas, A. K., Aster, J. C. (2022).
Robbins Basic Pathology
(11th Edition).
Elsevier.
683
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
4.
G‘ofurov A. M., Isroilov I. M. (2019).
Gistologiya
. Toshkent: Universitet nashriyoti.
5.
Belyaeva, I. V. (2017).
Gistologiya
[Histology]. Moscow: GEOTAR-Media.
6.
Abbas, A. K., Lichtman, A. H., & Pillai, S. (2021).
Cellular and Molecular Immunology
(10th Edition). Elsevier.
7.
Tortora, G. J., & Derrickson, B. (2017).
Principles of Anatomy and Physiology
(15th
Edition). Wiley
