Iyun, 2025-Yil
279
MAKTABGACHA KATTA YOSHDAGI BOLALARNING BADIIY-ESTETIK
TARBIYASINI RIVOJLANTIRISH METODIKASI O‘RGANISH YO‘LLARI
Umarova Gulshod Abdujabbarovna
GULDPI Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim metodikasi kafedrasi katta o‘qituvchisi
E-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15678033
Annotatsiya.
Maqolada maktabgacha katta yoshdagi bolalarning badiiy-estetik tarbiyasini
rivojlantirish metodikasini o‘rganish, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida uni amalga oshirish
yо‘llari yoritilgan.
Kalit sо‘zlar:
Ta’lim-tarbiya, badiiy-estetik tarbiya, texnologiya, rivojlantirish, metodika
.
Аннотация.
В статье описана методика развития художественно-эстетического
воспитания старших дошкольников, пути его реализации в дошкольных образовательных
организациях.
Ключевые слова:
Образование, художественно-эстетическое воспитание,
технология, разработка, методика.
Abstract.
Abstract: The article describes the methodology for the development of artistic
and aesthetic education of older preschoolers, the ways of its implementation in preschool
educational institutions.
Keywords:
Education, artistic and aesthetic education, technology, development,
methodology.
Ta’lim jarayonini insonparvarlashtirish, uning mazmun-mohiyatini qayta ko‘rib chiqish
kontekstida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, ko‘p qirrali texnologiyalarni rivojlantirish
sharoitida maktabgacha yoshdagi bolalarning badiiy-estetik rivojlanishini metodik ta’minlash
masalasiga alohida e’tibor qaratish lozim (L.A.Obuxova, N.N.Poddyakov, Ye.Ye.Sapogova va
boshqalar) [311; 316; 339; 377].
Maktabgacha ta’lim dasturini amalga oshirish shartlaridan biri ta’lim jarayonini tashkiliy-
metodik ta’minlashdir. Maktabgacha yoshdagi bolalarning badiiy-estetik tarbiyasini rivojlantirish
modelini amalga oshirish maktabgacha ta’lim tashkilotlarida uslubiy ishning maqsadli
yo‘nalishini o‘zgartirishni o‘z ichiga oladi: 1) har bir tarbiyachi-pedagogning individual ijodiy
komponentini, uning faol shaxsiyatini hisobga olgan holda rivojlantirish va o‘z-o‘zini
rivojlantirish; 2) tarbiyachi-pedagogning sifat jihatidan kompetensiyalari va kasbiy o‘zini o‘zi
tashkil etishning paydo bo‘lishi (S.M.Volkova, L.M.Volobueva, Ye.B.Kuznesova, A.M.Moiseev,
I.V.Nikishina va boshqalar) [107; 236; 287; 303; 375].
Uslubiy ishning qadriyatlari ta’lim maqsadlari bilan belgilanadi - tarbiyachi-pedagogni
yangi ta’lim texnologiyalarini o‘zlashtirish jarayonida o‘zini o‘zi tashkil etish, o‘zini o‘zi anglash
va shaxsiy o‘zini o‘zi anglash sub’ekti sifatida tayyorlash. Maktabgacha ta’limni boshqarish
terminologiyasida "pedagogni qo‘llab-quvvatlash" va "tarbiyachi-pedagogni uslubiy ta’minlash"
tushunchalari paydo bo‘ldi (O.M.Boykova, Ye.A.Kuznesova, I.V.Nikishina va boshqalar).
Oilada bolaning ijtimoiylashuvi uchun sharoit yaratishni hisobga olgan holda,
maktabgacha ta’lim bugungi kunda "oila o‘rniga ta’lim" yondashuvini "oila bilan ta’lim"
yondashuviga o‘zgartiradi (N.N.Bukina, Ye.S.Yevdokimova, L.I.Ponomareva va boshqalar [66;
Iyun, 2025-Yil
280
157; 345]. Maktabgacha yoshdagi bolalarning badiiy-estetik rivojlanishi bo‘yicha ishlarning
yaxlit tizimi maktabgacha ta’lim tashkilotlari va oilalar o‘rtasidagi hamkorlikning uzoq muddatli
rejalarini ishlab chiqishni o‘z ichiga oladi
“Badiiy-estetik rivojlanish”ni amalga oshirish bo‘yicha maktabgacha ta’lim
tashkilotlarining metodik ishlari tizimini takomillashtirish ma’lum bir ketma-ketlikda amalga
oshiriladi: mavzuga oid badiiy-estetik muhitni yaratish; zamonaviy pedagogik resurslar va
didaktik vositalarning o‘zgaruvchanligini ta’minlash; ta’lim jarayonida samarali shakl va
metodlardan foydalanish.
Rivojlanayotgan badiiy-estetik muhitni yaratish.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
badiiy-estetik muhitini tashkil etish uchun ma’lum talablar mavjud: 1) atrof-muhitning axborot
mazmuni (ijodiy markazlarda bolalar faoliyatini oqilona tashkil etish); 2) atrof-muhitning
o‘zgaruvchanligi (mintaqaning ijtimoiy-madaniy, etnografik va milliy xususiyatlarini hisobga
olgan holda bolalar makonining estetik dizayni); 3) atrof-muhitning ko‘p funksionalligi ta’lim-
tarbiya jarayonini loyihalashning kompleks tematik modeliga muvofiq ta’minlanadi [105; 125;
347]. Agar ekologik makon sharoit va tarbiyachi-pedagoglarga bog‘liq bo‘lsa, unda bu muhitda
joylashgan bolaning "ichki" dunyosi pedagogik tahlilga mos kelmaydi - u shaxsning rivojlanishini
boshqaradi, barcha ichki jarayonlarni belgilaydi, harakatlarni rag‘batlantiradi va uning
rivojlanishini ta’minlaydi.
Moddiy va jarayonli-texnologik shart-sharoitlarni amalga oshirish maktabgacha yoshdagi
bolalarni badiiy-estetik rivojlantirishning zamonaviy pedagogik resurslari va didaktik
vositalarining o‘zgaruvchanligi, tarbiyachi-pedagogning maktabgacha ta’lim tashkilotlarining
ijtimoiy-madaniy resurslariga e’tibor qaratishi va ulardan foydalanish imkoniyati bilan
ta’minlanadi.
Pedagogik resurslar va didaktik vositalardan ta’lim jarayonida foydalanish zaruriy harakat
bo‘lib, maktabgacha ta’lim sifatini ta’minlovchi har bir tarbiyachi-pedagogning ijodiy
tashabbuslarini rivojlantirishning yuqori darajasiga olib chiqishga imkon beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash va o‘qitish jarayonida ta’limning tashkiliy
shakllari ijtimoiy jihatdan shartli bo‘lib, tarbiyachi-pedagog va bolaning ma’lum tartibda amalga
oshiriladigan harakatlarining tashqi ifodasi bo‘lib xizmat qiladi [202, 375-b]. O‘quv faoliyatini
boyitish, qiziqarli va rang-barang qilish uchun tarbiyachi-pedagog dasturiy materialni
o‘zlashtirish vazifalarini amalga oshirish uchun bolalarning badiiy va ijodiy faoliyatini tashkil
etish shakllarini diqqat bilan tanlashi kerak (L.N.Vaxrusheva, A.M.Verbenes, I.A.Likova va
boshqalar) [95; 101; 260]. I.A.Likova ta’kidlaganidek, tarbiyachi-pedagoglar oldida turgan asosiy
vazifalardan biri o‘qitishni tashkil etishning turli xil innovatsion shakllarini izlash va ular
o‘rtasida moslashuvchan aloqalarni o‘rnatishdir .
Maktabgacha yoshdagi bolalarning badiiy-estetik rivojlanishi jarayonini dasturiy va
uslubiy ta’minlash tarbiyachi-pedagog va bolalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ketma-ket
metodlar tizimi sifatida samarali o‘qitish usullaridan foydalanishni talab qiladi, bu esa ehtiyojli-
motivatsion soha va ongni rivojlantirishga yordam beradi. Ilmiy adabiyotlarda "metod"
tarbiyachi-pedagog va bolaning birgalikdagi faoliyatiga asoslangan o‘quv jarayonining "o‘zagi"
va qo‘yilgan maqsad va yakuniy natija o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘in sifatida qaraladi [343, 218-
b]. Maktabgacha yoshdagi bolalarning badiiy-estetik rivojlanishi jarayonining muvaffaqiyati
Iyun, 2025-Yil
281
tarbiyachi-pedagoglar tomonidan qo‘yilgan muammolarni samarali hal qilish uchun
qo‘llaniladigan an’anaviy o‘qitish metodlari guruhi bilan belgilanadi An’anaviy o‘qitish
metodlariga asoslanib, biz ularni maktabgacha yoshdagi bolalarning tasviriy san’atda badiiy-
estetik rivojlanishi bilan bog‘liq holda amalga oshirish xususiyatlarini ko‘rsatamiz.
Reproduktiv metod
tasviriy san’at bo‘yicha eng qisqa vaqt ichida katta miqdordagi bilim
va ko‘nikmalarni ta’minlaydi, bu esa turli xil murakkablikdagi grafik mashqlarni qayta-qayta
takrorlash tufayli bolaning bilimlarining mustahkamligiga ta’sir qiladi. Bu metod bolaning ijodiy
faoliyatidan oldin bo‘ladi, shuning uchun o‘quv jarayonida tarbiyachi-pedagog reproduktiv
metodni boshqa o‘qitish metodlari (vizual, og‘zaki va boshqalar) bilan birlashtirishi kerak.
Bolaning rasm chizishdagi indikativ-tadqiqot faoliyati (tekshiruv asosida ob’ektni keyinchalik
tasvirlash uchun uning xususiyatlari bilan tanishish) yaxlit tasvirni shakllantirishga yordam beradi
va uni batafsil tasvirlash uchun keyingi amaliy harakatlarni amalga oshiradi (A.V.Zaporojes,
T.V.Yendoviskaya, O.V.Ovchinnikova, L.S.Svetkova va boshqalar).
Axborotli-retseptiv metod.
Ushbu metodning mohiyati quyidagi xususiyatlarda namoyon
bo‘ladi: tarbiyachi-pedagog bilimlarni idrok etishni "tayyor" shaklda tashkil qiladi. Ob’ektlar va
badiiy tasvirlar bilan tanishish jarayonida bolalar olingan bilimlarni idrok etadilar, tushunadilar
va xotirasiga saqlaydilar, bu esa bolaning samarali ijodini boyitadi, tarbiyachi-pedagog esa barcha
ma’lumot manbalaridan (vizuallik, so‘z, harakatlar va boshqalar) foydalanadi. Axborotli-retseptiv
o‘qitish metodlari bolalarning rasm chizishda ijodkorligini rivojlantirish uchun samarali
hisoblanadi
Namoyish qilish metodi
bolaning badiiy tasvirlarni vizual va hissiy idrok etishini o‘z
ichiga oladi. Namoyish qilish metodi bolaning o‘zi ob’ektni, jarayonni yoki hodisani va ma’lum
bog‘liqliklarni o‘rnatganda samarali bo‘ladi, buning natijasida faol kognitiv jarayon amalga
oshiriladi. Kuzatish jarayonida bolalar illustrasiyalarga, rasmlarga qarab, atrofdagi dunyoning
hodisalari va ob’ektlari bilan tanishadilar, ularning individual xususiyatlari va fazilatlarini, tipik
va tuzilish xususiyatlarini o‘rganadilar. Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlash amaliyotida
tarbiyachi-pedagog ob’ektlarni (taktik, vizual va boshqalar) takroriy tekshirishdan foydalanadi.
Maqsadli kuzatish metodi
bolaning g‘oyalarini boyitadi, san’at asarlarini yanada chuqur
idrok etishga yordam beradi; "kuzatish" va tafakkur tajribasini, bolalarning hissiy tajribasini,
ularning rang mansubligiga ko‘ra rassom tomonidan qo‘llaniladigan soyalarni farqlash
qobiliyatini boyitadi.
Illustratsiya metodi
predmetlar, jarayonlar va hodisalarni ramziy tasvirlashda (plakatlar,
modellar, albomlar, atlaslar va boshqalar) aks ettirish va idrok etishni o‘z ichiga oladi. Vizual
aloqa hodisalari sifatida ramziy tasvirlar bolaning estetik xabarni tushunish jarayonini sezilarli
darajada osonlashtiradi. Badiiy-estetik rivojlanishda ko‘rgazmalilik, maxsus tizimlashtirilgan
materiallar tarbiyachi-pedagog va bolalarning birgalikdagi ijodiy faoliyatini tashkil etishning
universal vositasidir (A.G.Gogoberidze, T.N.Doronova, T.S.Kazakova, T.S.Komarova,
I.A.Likova va boshqalar).
Evristik metod
tarbiyachi-pedagogning muammoni oldindan yangi bilim berilmagan
bolalar ishtirokida hal qilishiga to‘g‘ri keladi. Muammoni birgalikda o‘rganish jarayonida bolalar
mustaqil ravishda tasvirlash usullari va vositalarini tanlaydilar. Bunday o‘quv jarayoni bolalar
faoliyatining ortib borayotgan qiziqishi, yuqori faolligi va intensivligi bilan to‘ldiriladi va olingan
Iyun, 2025-Yil
282
bilimlar samaradorlik bilan ajralib turadi. Bolaning badiiy va ijodiy faoliyatidagi evristik metod
ijodkorlikni rivojlantirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi, bu bolaning "ongda" harakat qilish
qobiliyatini rivojlantirish va uning umumiy qobiliyatlarini shakllantirish darajasi bilan bog‘liq
(D.Ye.Bogoyavlenskaya, Ye.I.Nikolaeva, Ya.A.Ponomarev, A.I.Savenkov va boshqalar) [58;
304; 369].
Rag‘batlantirish va motivatsiya metodi.
Motivatsiya dinamik ta’lim va bolani samarali
faoliyatga undash mexanizmi sifatida ta’lim mazmunini faol rivojlantirishga yordam beradi
(Ye.P.Ilin, A.N.Leontev, N.V.Shaidurova va boshqalar). N.V.Shaydurova tasviriy faoliyat
jarayonida tarbiyachi-pedagog tomonidan qo‘llaniladigan yetakchi metodlarni belgilaydi. Hissiy
rag‘batlantirish metodlariga quyidagilar kiradi: algoritmik sxemalar yordamida murakkablikni
oshirish vazifalarini tanlash; bolaning tanlangan faoliyat yo‘nalishini rag‘batlantirish; o‘yin
vaziyatlari va o‘yin shakllaridan foydalanish; idrok etish orqali yorqin vizual va majoziy
tasvirlarni yaratish [462, 45-b].
O‘yin metodi
tarbiyachi-pedagog tomonidan badiiy va ijodiy faoliyat jarayonida o‘yinni
o‘rganish holatlari, o‘yin tajribasi va o‘yin harakatlari shaklida faol qo‘llaniladi. Ular bolaning
ko‘nikma va qobiliyatlarini maksimal darajada egallashini, ijodkorlikni rivojlantirishni va
o‘rganish uchun shaxsiy mazmunli motivatsiyani yaratishni ta’minlaydi. O‘yin metodining o‘ziga
xosligi o‘yin vazifalari mazmunida, o‘yin materialining tabiatida va bolalarning o‘yin
harakatlarini bajarish usullarida namoyon bo‘ladi (Russ S., Xirsh-Pasek K., Michnik Golinkoff
R. va boshqalar) [7; 10].
Shunday qilib, taqdim etilgan metodlar maktabgacha yoshdagi bolalarning badiiy-estetik
rivojlanishi metodlarining mazmunini to‘ldiradi. Tarbiyachi-pedagogning maktabgacha yoshdagi
bolalarni badiiy-estetik rivojlantirish metodlarini tanlash ta’lim-tarbiya maqsadlari, didaktik
maqsadlari, tarbiyalanuvchilarning xususiyatlari, qobiliyatlari va imkoniyatlariga asoslanishi
kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Maktabgacha pedagogika f. r. Qodirova, Sh. Q. Toshpo'latova, N.M. Kayumova, M. N.
A'zamova “Tafakkur" Nashriyoti Toshkent – 2019
2.
Polat E.S. Ta’lim tizimidagi zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalari - M .:
"Akademiya" nashriyot markazi, 2008 y.
3.
Umarova, G. (2024). METHODOLOGY FOR THE DEVELOPMENT OF ARTISTIC AND
AESTHETIC EDUCATION OF PRESCHOOL CHILDREN. Modern Science and
Research, 3(2), 913-918.
4.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING ILK VA MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALAR RIVOJLANISHIGA QO‘YILADIGAN DAVLAT TALABLARI. – T., 2018.
5.
Umarova, G. (2023). PREPARING STUDENTS OF PRESCHOOL EDUCATION TO
DEVELOP THEIR ARTISTIC AND AESTHETIC ABILITIES ON THE BASIS OF ART
EDUCATION IN CHILDREN. Modern Science and Research, 2(12), 229-232.
6.
Umarova, G. (2023). ENHANCING METHODOLOGY FOR PREPARING PRESCHOOL
STUDENTS FOR ARTISTIC AND AESTHETIC EDUCATION. Евразийский журнал
академических исследований, 3(12 Part 2), 49-52.
Iyun, 2025-Yil
283
7.
Umarova, G. A. (2022). FORMATION OF AESTHETIC CULTURE OF PRESCHOOL
CHILDREN. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 10(6), 552-558.
8.
Ergashev, R. N., Umarova, G. A., Taylokova, G. M., Eshonkulova, M. K., Mamirova Z.U.
(2021). FORMATION OF PROFESSIONAL COMPETENCE IN FUTURE LECTURERS.
湖南大学学
报
(
自然科学版
), 48(12).
9.
Umarova G. Maktabgacha yoshdagi bolalarni estetik tarbiyalashda innovatsion
texnologiyalardan
foydalanish.
PROCEEDINGS
OF
THE
INTERNATIONAL
SCIENTIFICPRACTICAL CONFERENCE ON “ACTUAL PROBLEMS OF DIGITAL
AND INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE CONTINUING EDUCATION
SYSTEMS”, 2024.
