KO’HNA VA BOQIY BUXORONING TARIXIY OBIDALARI

Iyun, 2025-Yil

571

KO’HNA VA BOQIY BUXORONING TARIXIY OBIDALARI

Rahmonova Sanoat

Osiyo xalqaro universiteti, “Ijtimoiy fanlar va texnika fakulteti Tarix va filologiya kafedrasi

o’qituvchisi

Nabiyeva Marjona Sulaymonovna

Osiyo Xalqaro universiteti “Ijtimoiy fanlar va texnika fakulteti Tarix ta’lim yo’nalishi ikkinchi

bosqich talabasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.15741678

Annotatsiya.

Ushbu maqolada Boqiy Buxoroning tarixiy obidalari haqida ma’lumotlar

berilgan. Tarixiy obidalar bugungi kunda ham o’zining ahamiyatini yo’qotgani yo’q. Aksincha
qanchadan qancha xorijiy turistlarni jalb qilib, nafaqat O’zbekistonni nomini butun dunyoga
mashhur qilibgina qolmay, balki iqtisodiy jihatdan ham sarmoya daromat keltirib turibdi.

Kalit so’zlar:

Minorai kalon, Mir Arab madrasasi, Labi hovuz, Sitorai Mohi Xosa.

Minorai kalon - bu Buxoro shahridagi me'moriy yodgorlik bo'lib, Poyi Kalon me'moriy

ansamblining bir qismi hisoblanadi. Minora 1127-yilda Qoraxoniylar davlati hukmdori Arslonxon
tomonidan qurilgan. Ko‘rkam inshhot Baqo ismli mahalliy meʼmor tomonidan qurilgan.
Minoraning balandligi – 47,5m Kursisi qirrador, tanasi gʻoʻlasimon, tepasi

gumbazli

davra

qafasa

-

koʻshk

bilan bogʻlangan. Minora yuqoriga ingichkalashib boradi va

muqarnas

bilan tugaydi.

Qafasasidagi 16

ravoqli

darchalar

orqali atrofni kuzatish mumkin. Tepaga minora ichidagi 105

pillapoya aylanma zina orqali chiqiladi.

Minorai Kalonning asosiy vazifalari quyidagilar:
1. Din ishlari:

Minorai Kalon Poyi Kalon masjidiga aholini bayram va juma namozlariga

chaqirish uchun ishlatilgan.

2. Kuzatuv:

Minorai Kalon urush va tinchlik paytida dushmanni kuzatish uchun ham

ishlatilgan.

3. Asosiy joy sifatida:

Minorai Kalon Buxoro shahrining markazi boʻlib, shahar hayotida

muhim rol oʻynagan.

1924- yilda tanasi va muqarnaslari taʼmir etilgan. 1960-yil Yer ostidagi asosi (kursisi) usta

Ochil Bobomurodov tomonidan ochib taʼmirlangan. 1997-yil Buxoroning 2500-yilligi munosabati
bilan Minorai Kalonda taʼmirlash ishlari olib borildi. Minorai Kalon Buxoro shahrining noyob va
koʻhna yodgorliklari qatoridan asosiy oʻrin egallagan.

Mir Arab madrasasi - Mir Arab (asl ismi Sayyid Abdulloh Yamaniy) diniy ulamo .

Naqshbandiya tariqati tarbiyachisi. Ubaydullaxonning piri hisoblangan. Ubaydullaxon safaviylarga
qarshi kurashda o’zining ma’naviy ilhomchisi Mir Arab taxallusi bilan mashhur bo’lgan din
peshvosi Abdulla Sabroniy tomonidan qo’llab – quvvatlanadi. U Ubaydullaxonning do’sti ham edi.
Ubaydullaxon safaviylar ustidan erishgan g’alabasini Mir Arabga bag’ishlab 1533-1536-yillarda
Buxoroda uning nomi bilan mashhur madrasa qurdiradi. Mir Arab madrasasi hali hamon ilm-
ma’rifat o’chog’i hisoblanadi. Mir Arab Shahar markazida Shahristonda joylashgan bo’lib, ikki
ulkan gumbazi bilan boshqa tarixiy binolardan ajralib turadi. Bino to’rt qavatdan iborat bo’lib, unda
114 ta xona bor. Madrasaning ichki qismi ham ajoyib tarzda loyihalashtirilgan. Hujralarni to’rtta
ulkan peshtoq ajratib turadi. Madrasa O’zbekiston musulmonlari idorasi tasarrufida bo’lib ,

Iyun, 2025-Yil

572

sho’rolar davrida diniy o’quv yurti faoliyati vaqtincha to’xtatilgan, 1945- yilda yana tiklangan.
O’quv muddati 4 yil . Kuzgi bo’limiga 15 yoshdan 35 yoshgacha bo’lgan o’rta va to’liqsiz o’rta
ma’lumotli kishilar qabul qilinadi. Diniy fanlar hamda umumta’lim fanlari o’qitiladi. Talabalarga
arab, ingliz, rus va fors tillari ham o’rgatiladi.

1976-yil 8-aprel va 17-mayda bo’lib o’tgan qattiq zilziladan so’ng Madrasa gumbazlari,

peshtoqi, hovli ichidagi peshtoqi ham shikastlandi. Shundan so’ng 1976-1977- yillar davomida katta
gumbazlar va ichki hovli peshtoqalari qaytadan ta’mirlandi. Ustalar – Il’ya Gontar va Baqo
Sultonov, me’mor ustalar- Ochil Bobomurodov, Aminjon Salomov, Mubin Mo’minov va Sayfullo
Norovlar bu ishda faollik ko’rsatdilar. 1997 – yilda Buxoroning 2500 yilligi bayrami arafasida Mir
Arab madrasasining bosh fasadi, oldingi qismi usta Qurbon Abdualiev tomonidan ta’mirlandi.
Hozirgi kunda Mir Arab madrasasining qadamiy arabcha yozuvlari va sirli koshin gullari o’rganilib
, qaytadan ta’mirlanmoqda.

Labi hovuz (“hovuz bo‘yida”, “havza bo‘yida”) — Buxoroning markaziy maydonlaridan

biri bo‘lmish me’moriy ansambr XVI — XVII asrlarda yaratilgan.

Asr o‘rtalarida Labi Hovuz jonli

savdo maydoni bo‘lgan, sababi, bosh savdo ko‘chasining savdo gumbazlariga yaqinligi (ulardan biri
maydondan 200 metr masofada joylashgan) va Buxorodagi qurilishlarning nihoyatda
zichligidir. Labi Hovuzda saqlanib qolgan ilk inshoot 1569 - yilga tegishli bo‘lib, u
shayboniylarning mansabdorlaridan bo‘lmish Abdullaxon II ning O‘rta Osiyoda yirik Ko‘kaldosh
madrasasini qurilishi haqidagi buyrug‘i bilan boshlangan. 1619-1620 - yillar boshlarida vazir
Imomqulixon davrida o‘zbeklarning arlat sulolasi vakili bo‘lmish Nodir Devonbegi tashabbusi va
mablag‘iga qurilgan. 1623-yil vazir Nodir Devonbegi tomonidan keyinchalik Devonbegi
madrasasiga aylangan karvonsaroy binosi qurdiriladi. 20 yillar Buxoroning ko‘plab boshqa
hovuzlari kabi ko‘pchilik tomonidan barpo qilingan hovuz mo’jizaviy tarzda qurishdan to‘xtaydi,
hovuzning saqlanib qolishida ansamblning badiiy qimmati katta rol o‘ynagan.

“Sitorai Mohi Xosa” majmuasi amir Nasrulloxon davri (1826−1860-yillar) da bunyod etila

boshlagan bo‘lsa-da, hozirgi soz inshootlarning deyarli bari Buxoroning so‘nggi amiri — Said
Olimxon zamonida qurilgan. Buxoro hukmdorlari bu joyni suyukli rafiqalari yoki o‘z davrida
Sitorai Mohi Xosa nomi bilan tanilgan

malika Bibi Oyposhsho

(Buxoro xonligining so‘nggi

mustaqil hukmdorlari — Ubaydullaxon va Abulfayzxonning onasi hamda o‘zbek mang‘itlar
sulolasi vakillarining amir Haydar (1800−1826)dan boshlab barcha Buxoro hukmdorlarining
bibikaloni) sharafiga atab qurdirgan, degan taxminlar bor. Majmua nomining tarjimasi masalasida
bir necha talqinlar bor. Eng ommalashganlari — “Oydek go‘zal yulduz”, “Oy va yulduzlardek
saroy”. R. Muinining “Buxoro me’moriy yodgorliklari” kitobida esa “Oy va yulduz saroyi” degan
talqin keltiriladi. “Sitorai Mohi Xosa" dagi inshootlar qurilishida Said Olimxonning 1893−1896-
yillari Sankt-Peterburgda o‘qib kelgani, Yevropa me’morchiligi bilan tanishganining ta’siri seziladi.
Masalan, amir binolarni loyihalashtirish uchun Margulis va Sakovich kabi rossiyalik muhandislarni
jalb qilgan, buxorolik ustalarni esa yevropacha me’morchilik usullarini o‘zlashtirishlari uchun
Sankt-Peterburgga tajriba oshirishga yuborgan. Shuning uchun saroyning tashqi ko‘rinishi ko‘proq
yevropacha chiqqan, ichki bezaklarida esa milliy va yevropacha usul va yechimlar qorishtirilgan.

1920-yil sentabrida Buxoro amirligi qulagach, Sitorai Mohi Xosa yana to‘rt yil — Buxoro

Xalq Jumhuriyati tugatilguniga qadar rasmiy doiralar uchun qarorgoh vazifasini o‘tadi.
“Qabulxona” 1927-yili “Buxoroning so‘nggi amirlari turmush tarzi” muzeyiga, 1947-yili Xalq ijodi

Iyun, 2025-Yil

573

muzeyiga, 1974-yili esa Xalq amaliy bezak san’ati muzeyiga aylantirildi. “Mehmonxona” va
“Kanizakxona"dan esa 1925−1953-yillarda dam olish uyi sifatida foydalanildi. “Kanizakxona”
1991-yilgacha Buyrak xastaliklarini davolash sanatoriyasi uchun yotoqxona, “Mehmonxona” esa
sanatoriya uchun kutubxona vazifasini bajardi.

Hozirgi kunda Sitorai Mohi Xosa muzeyi ham boshqa muzeylar kabi o’zining ko’rki bilan

ko’plab turistlarni o’ziga jalb qilib kelmoqda.

REFERENCES

1.

Buxoriy S. S.. Buxoroning tabarruk ziyoratgohlari. Buxoro: Durdona, 2012 — 300-bet.

2.

Азизхўжаев А Масъул муҳаррир. Бухоро шарқ дурдонаси. Tошкент: Шарқ нашриёти,
1997 — 232-bet.

3.

Бобожонов Ш. Шариф шаҳар ёдгорликлари (Бухоро тарихий обидаларига саёҳат).
Бухоро: Бухоро нашриёти, 2017 — 310-bet.

4.

Rahmonova, S., & Turopova, S. (2025). O’ZBЕKISTОNDА АMАLGА ОSHIRILGАN
MА’NАVIY-MАDАNIY

ISLОHОTLАR

DINАMIKАSI

VА

АSОSIY

YО’NАLISHLАRI.

Modern Science and Research

,

4

(5), 686–692. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/97354

5.

Rahmonova, S. (2025). YАNGI О‘ZBЕKISTОNDА MА’NАVIY-MАDАNIY SОHАDА
АMАLGА ОSHIRILGАN ISLОHОTLАR.

Modern Science and Research

,

4

(5), 1034–

1040. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/91852

6.

Rahmonova,

S.

(2025).

TA’LIM

JARAYONIDAGI

IJTIMOIY-FALSAFIY

YONDASHUVLAR.

Modern Science and Research

,

4

(4), 1046–1054. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/80463

7.

Rahmonova , S., & Turopova , S. (2025). JADIDCHILIK FAOLIYATINING IJTIMOIY-
FALSAFIY AHAMIYATI. Modern Science and Research, 4(4), 397–403. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81336

8.

Rahmonova, S. . (2025). IJTIMOIY BEGONALASHUVNING OLDINI OLISHDA
MA’NAVIY-MARIFIY ISLOHOTLARNING O’RNI.

Modern Science and Research

,

4

(1),

428–435. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60835

9.

Rahmonova, S., & Yo’ldasheva, M. (2025). TA’LIM SAMARADORLIGINI
OSHIRISHDA

RAQAMLI

TEXNOLOGIYALARDAN

FOYDALANISH.

Modern

Science

and

Research

,

4

(1),

367–374.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/63683

10.

Rahmonova, S. (2025). MA’NAVIY TARBIYA YUKSAK MA’NAVIYATNI
TARBIYALASH VOSITASI. Modern Science and Research, 4(2), 850–857. Retrieved
from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/66726

11.

Rahmonova, S. (2024). SPIRITUAL AND EDUCATIONAL REFORMS ARE THE
FOUNDATION OF A NEW UZBEKISTAN. Modern Science and Research, 3(12), 517–
525. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58031

12.

Rahmonova Sanoat Shuhrat qizi. (2024). SPIRITUAL AND EDUCATIONAL REFORMS
ARE

THE

FOUNDATION

OF

A

NEW

UZBEKISTAN.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14503228

Iyun, 2025-Yil

574

13.

Rahmonova, S. (2023). DYNAMICS AND MAIN DIRECTIONS OF SPIRITUAL AND
CULTURAL EFORMS IMPLEMENTED IN UZBEKISTAN. Modern Science and
Research, 2(10), 850-854.

14.

Rahmonova, S. (2023). YANGI O ‘ZBEKISTONDA MA’NAVIY-MADANIY
ISLOHOTLAR. Current approaches and new research in modern sciences, 2(10), 40-43.

15.

Rahmonova, S. (2023). YUKSAK MA’NAVİYATLİ AVLOD-UCHİNCHİ RENESSANS
BUNYODKORLARİ. Наука и технология в современном мире, 2(3), 76-79.

16.

Rahmonova, S. (2024). THE REFORMS IMPLEMENTED IN NEW UZBEKISTAN ARE
THE FOUNDATION OF THE THIRD RENAISSANCE. Modern Science and Research,
3(2), 394-399.

17.

Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S, & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology. SPAST Reports,
1(7).

18.

Рахмонова, С. (2024). HARMONY OF EDUCATION AND TRAINING. Журнал
универсальных научных исследований, 2(5), 366-375.

19.

Ramatov, J., Hasanov, M., & Rahmonova, S. (2024). TA’LIM TIZIMI
MODERNIZATSIYALASHUVINING IJTIMOIY-FALSAFIY ASOSLARI. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(8), 160-172.

20.

Rаhmоnоvа, S. S. Q. (2024). О‘ZBЕKISTОNDА АMАLGА ОSHIRILGАN MА’NАVIY-
MАDАNIY ISLОHОTLАR DINАMIKАSI VА АSОSIY YО‘NАLISHLАRI.
International scientific journal of Biruni, 3(2), 95-104.

21.

Rahmonova, S. (2024). SPIRITUAL AND EDUCATIONAL REFORMS ARE THE
FOUNDATION OF A NEW UZBEKISTAN. Modern Science and Research, 3(12), 517–
525. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58031

22.

Xayrullayev , U., Sayfutdinov , F., & Rahmonova , S. (2025). SHAYBONIYLAR
DAVLATI VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI
ALOQALAR TAVSIFI. Modern Science and Research, 4(1), 147–154. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60142

23.

Rahmonova, S. . (2025). IJTIMOIY BEGONALASHUVNING OLDINI OLISHDA
MA’NAVIY-MARIFIY ISLOHOTLARNING O’RNI. Modern Science and Research, 4(1),
428–435. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60835

24.

Rahmonova, S., & Yo’ldasheva, M. (2025). TA’LIM SAMARADORLIGINI
OSHIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH. Modern
Science and Research, 4(1), 367–374. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/63683