2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
397
JADIDCHILIK FAOLIYATINING IJTIMOIY-FALSAFIY AHAMIYATI
Rahmonova Sanoat Shuhrat qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti Tarix va filologiya kafedrasi o‘qituvchisi.
rahmonovasanoatshuhratqizi@oxu.uz
Turopova Shaxlo Shokir qizi
Ijtimoiy fanlar va texnika fakulteti
Tarix (mamlakatlar va yo‘nalishlar bo‘yicha) 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15277270
Annotatsiya. Buyuk maʼrifatparvar bobolarimiz tomonidan olgʻa surilgan gʻoyaviy-
siyosiy, ijtimoiy-maʼrifiy va huquqiy-axloqiy qarashlar, turli millat va elatlar oʻrtasida
bagʻrikenglik va hamjihatlik tamoyillarini qaror toptirish bilan birga, milliy manfaatlarni himoya
qilishga qaratilgan intilishlar hozirgi murakkab va tahlikali zamonda barchamiz, avvalo,
yoshlarimiz uchun chinakam ibrat namunasidir. Ularning hayoti va jasorati bugungi tinch va
osoyishta kunlarga osonlik bilan erishilmaganini eslatib, milliy istiqlolimizni, jonajon Vatanimizni
koʻz qorachigʻiday asrashga doimo daʼvat etib turadi.
Kalit so‘zlar: Ma’rifatparvarlik, Jadidchilik, Qrim, Ismoilbek Gasprinskiy, Turkiston,
Buxoro, Xiva, Samarqand, Toshkent, Turon truppasi, gazeta, jadid darsliklari, Munavvar qori
Abdurashidxonov, Rossiya.
J
adidchilik
yoki
jadidizm
: ديدج
jadīd
— yangi) – XIX asr oxiri XX asr
ziyolilari hayotida muhim ahamiyat kasb etgan
ijtimoiy-siyosiy, maʼrifiy harakat
.
Jadidchilar zamonaviy dunyoning rivojlanish talablariga
moslashish zarurligini tushungan ziyolilar edi. Ular jamiyatni uyg‘otish, ilm-fan va ma’rifat orqali
orqada qolgan holatdan olib chiqishni maqsad qilgan. Uning ijtimoiy-falsafiy ahamiyatini
quyidagi asosiy jihatlar orqali ko‘rishimiz mumkin
✓
Ijtimoiy ongni uyg‘otish
;
✓
Tarixiy zaruriyatni anglash
;
✓
Yangilanish g‘oyasini ilgari surish demakdir.
Taraqqiyot va dunyoviy bilimlarni qadrlash
Jadidchilar diniy ta’limot bilan bir qatorda
dunyoviy fanlarni ham o‘rganishni targ‘ib qilgan. Bu esa ijtimoiy tafakkurda ilmga bo‘lgan
munosabatni o‘zgartirdi:
✓
Inson erkin fikrlashga haqli;
✓
Bilim – taraqqiyotning asosiy kuchidir;
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
398
✓
Ma’rifat – jaholatga qarshi kurash vositasidir.
Jadidchilik dastlab XIX asrning 80-yillarida
vujudga
kelgan.Jadidchilik
harakati
namoyandalari
koʻpincha
oʻzlarini
taraqqiyparvarlar
,
keyinchalik
jadidlar
deb
atashgan. Oʻsha davrning ilgʻor
taraqqiyparvar kuchlari, birinchi navbatda, ziyolilar mahalliy aholining umumjahon
taraqqiyotidan orqada qolayotganligini his etib, jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib
yetgandilar. Jadidchilik mohiyat eʼtibori bilan avvalo siyosiy harakat edi. Uning shakllanish va
magʻlubiyatga uchrash davrlari boʻlib, ularni shartli ravishda toʻrtga boʻlish
ududida bu davrlar 1895–1905; 1906–1916; 1917–1920;
1921–1929-yillarni oʻz ichiga oladi.
Bu g‘oyalar o‘z davrida
ijtimoiy uyg‘onish
ni boshlab berdi.
Milliy o‘zlik va madaniyatni saqlash Jadidlar O‘zbek tili, adabiyoti, tarixini o‘rganishga
chaqirdilar. Mustamlaka siyosatining milliy qadriyatlarni yemiruvchi ta’siriga qarshi chiqdilar.
Falsafiy jihatdan bu – madaniy identiklik va milliy o‘zlikni anglash masalasidir. Bu,
bugungi kunda ham dolzarb bo‘lgan mavzudir. Jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlikka qarshi turish
Jadidlar ayollar huquqlari, bolalar tarbiyasi, kambag‘allar ta’limi kabi masalalarda ilg‘or fikrlarni
ilgari surgan. Ular ijtimoiy tenglik g‘oyasini ko‘tarib chiqqanlar.Bu ijtimoiy tengsizlikka qarshi
falsafiy pozitsiyani bildiradi,Insonning qadriyat sifatida ko‘rilishini targ‘ib etadi. Yangi tafakkur
maktabining asoschilari Yangi usul maktablarini tashkil etib, an’anaviy diniy ta’limdan farqli,
erkin fikrlashga asoslangan bilim berishni yo‘lga qo‘ydilar.Bu maktablar orqali yosh avlodni
zamonaviy tafakkurda tarbiyalashni maqsad qilishdi.Bu falsafiy nuqtai nazardan insonni ongli,
tanqidiy fikrlovchi mavjudot sifatida tarbiyalashga yo‘naltirilgan yondashuvdir. Turkistonni o’rta
asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish, shariatni isloh qilish, xalqqa ma’rifat
tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash, Buxoro va Xivada
konstitutsiyaviy monarxiya va parlament, keyinchalik demokratik respublika tuzumini o’rnatish
orqali ozod va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo’shin
tuzish kabi hurfikr g’oyalarni ilgari surdilar.Jadidchilik harakati ijtimoiy-falsafiy jihatdan.Jamiyat
ongini uyg‘otishga,Ma’rifat va ilmni asosiy qadriyatga aylantirishga, milliy o‘zlikni anglashni
mustahkamlashga, ijtimoiy adolat, tenglik va erkinlik g‘oyalarini ilgari surilgan Yangi, zamonaviy
tafakkur asoslarini yaratgan harakatdir.
Xulosa
Bugungi mustaqil O‘zbekistonda Davlatimiz rahbari tomonidan yoshlar ma’naviyatini
yuksaltirish va bo‘sh vaqtini mazmunli o‘tkazish borasida ilgari surilgan besh tashabbusning
uchinchisi ham kitobxonlikni keng targ‘ib qilishga bag‘ishlangan.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
399
Demak 110 yil muqaddam jadidlar tomonidan ilgari surilgan mavzu eskirgani yo‘q,
o‘zgargani yo‘q. Milliy matbuot nashrlarini sahifama-sahifa, satrma-satr tahlil etmay, XX asr
avvalidagi turkiy dunyo gazeta-jurnallarida Turkiston mavzusining yoritilish tendensiyalarini
izchil tadqiq qilmay turib, jadidchilik harakati va jadid adabiyoti mohiyatini anglash mumkin
emasligidan dalolat beradi. Maʼrifatparvar jadidlar ijtimoiy-siyosiy faoliyatini bugungi kun
talablari darajasida oʻrganish va baholash hayotiy ehtiyoj ekanini anglatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
B.Hasanov, N.Karimov. Jadid ma’rifatparvarlik harakatining g‘oyaviy asoslari. “Jadid
ma’rifatparvarlarining milliy ta’lim, matbuot, adabiyot va san’atni rivojlantirishga qo‘shgan
hissasi va uning Milliy g‘oyatarg‘ibotidagi ahamiyati” mavzusidagi Respublika ilmiy-
amaliy Anjuman materiallari, - Toshkent. “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa
birlashmasi 2016.
2.
Jadidchilik fenomeni [Matn] / D.Alimova – Toshkent: “Akademnashr”, 2022 – 272 b.
3.
Turkiston Jadidchilik harakati tarixidan / R.Sharipov-Toshkent: “O‘qituvchi”, 20022-175 b.
4.
Рахмонова, С. (2024). HARMONY OF EDUCATION AND TRAINING. Журнал
универсальных научных исследований, 2(5), 366-375.
5.
Ramatov, J., Hasanov, M., & Rahmonova, S. (2024). TA’LIM TIZIMI
MODERNIZATSIYALASHUVINING IJTIMOIY-FALSAFIY ASOSLARI. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(8), 160-172.
6.
Rаhmоnоvа, S. S. Q. (2024). О ‘ZBЕKISTОNDА АMАLGА ОSHIRILGАN MА’NАVIY-
MАDАNIY ISLОHОTLАR DINАMIKАSI VА АSОSIY YО ‘NАLISHLАRI.
International scientific journal of Biruni, 3(2), 95-104.
7.
Rahmonova, S. (2024). SPIRITUAL AND EDUCATIONAL REFORMS ARE THE
FOUNDATION OF A NEW UZBEKISTAN. Modern Science and Research, 3(12), 517–
525. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58031
8.
Xayrullayev U., Sayfutdinov , F., & Rahmonova , S. (2025). SHAYBONIYLAR DAVLATI
VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI ALOQALAR
TAVSIFI.
Modern
Science
and
Research,
4(1),
147–154.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60142
9.
Rahmonova, S. (2025). IJTIMOIY BEGONALASHUVNING OLDINI OLISHDA
MA’NAVIY-MARIFIY ISLOHOTLARNING O’RNI. Modern Science and Research, 4(1),
428–435. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60835
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
400
10.
Rahmonova, S., & Yo’ldasheva, M. (2025). TA’LIM SAMARADORLIGINI
OSHIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH. Modern
Science and Research, 4(1), 367–374. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/63683
11.
Rahmonova, S. (2025). MA’NAVIY TARBIYA YUKSAK MA’NAVIYATNI
TARBIYALASH VOSITASI. Modern Science and Research, 4(2), 850–857. Retrieved
from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/66726
Rahmonova, S. (2025). MA’NAVIYATNING TARAQQIYOTDAGI O’RNI. Modern
Science and Research, 4(3), 800–803. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/72868 More Citation Formats
12.
Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY, MА’NАVIY-
MАDАNIY
SОHАLАRIDА
ОILАNING RОLI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
36
(2), 149-153.
13.
Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules
and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(9), 189-194.
14.
Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in
the Bukhara Emirate.
Miasto Przyszłości
,
53
, 964-969.
15.
Gulyamov, A. (2024). BUXORO MUZEYNING TASHKIL TOPISHI TARIXI.
Modern
Science and Research
,
3
(12), 659-667.
16.
Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). BUXORO OCHILGAN
MUZEYLARNING TASHKIL TOPISH TARIXI.
Modern Science and Research
,
4
(1),
248-256.
17.
Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). O ‘RTA OSIYO OLIMLARINING
KARTOGRAFIK MEROSI.
Modern Science and Research
,
4
(1), 221-227.
18.
Srojeva, G., Gulyamov, A., & Haqqulov, M. (2025). XVII ASRDA BUXORODA
ABDULAZIZXON
MADRASASINING
QURILISHI
VA
UNING
TARIXIY
AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(1), 471-478.
19.
Gulyamov, A., & Ashurov, D. (2025). CHANGES IN THE LIFE OF THE WORLD'S
COUNTRIES AFTER WORLD WAR II.
Journal of universal science research
,
3
(1
(Special issue)), 333-341.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
401
20.
Gulyamov,
A. (2025). MANG ‘ITLAR SULOLASI DAVRIDA DAVLAT
BOSHQARUVI, TUZUMI VA ICHKI SIYOSATI.
Modern Science and Research
,
4
(1),
790-798.
21.
Gulyamov, A., & Xamidova, R. (2025). ABU RAYHON BERUNIY BUYUK QOMUSIY
OLIM.
Modern Science and Research
,
4
(2), 758-766.
22.
Gulyamov, A. (2025). BUXORO AMIRLIGIDA ISTIQOMAT QILGAN MILLIY-ETNIK
GURUHLAR.
Modern Science and Research
,
4
(2), 1020-1028.
23.
Srojeva, G., Haqqulov, M., & Gulyamov, A. (2025). KUDZULA KADFIZ
BOSHCHILIGIDA
KUSHON
IMPERIYASIGA
ASOS
SOLINISHI
VA
BU
IMPERIYANING RAVNAQI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 109-117.
24.
Haqqulov, M., Gulyamov, A., & Srojeva, G. (2025). JADIDLARNING 1916 YILDAGI
XALQ QO’ZG’OLONIDA TUTGAN O’RNI. MILLIY HUKUMAT-TURKISTON
MUXTORIYATI VA UNING FAOLIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 100-108.
25.
Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). BUXORO MUZEYINING II JAHON
URUSHIGACHA BO ‘LGAN DAVRDAGI FAOLIYATI.
Modern Science and
Research
,
4
(2), 92-99.
26.
Gulyamov, A., & Atoyeva, M. (2025). ABU ALI IBN SINO–ILM-FAN TARIXIDAGI
BUYUK ALLOMA.
Modern Science and Research
,
4
(3), 591-599.
27.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). BUXORO VOHASIDA MATO VA
MATO TAYYORLASH USULLARI. PAXTA. G ‘UZAK. JUN. XALAJI. BO ‘Z.
OLACHA. BEQASAM. BAXMAL. ADRAS.
Modern Science and Research
,
4
(3), 330-
340.
28.
Gulyamov, A. (2025). O ‘RTA ASR SHAHARLARINING DEMOGRAFIK HOLATI,
SHAHARLARNING KENGAYISHI, AHOLINING IJTIMOIY TARKIBI.
Modern
Science and Research
,
4
(3), 974-983.
29.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). РОЛЬ ХАНА УЗБЕКА В
РАСПРОСТРАНЕНИИ ИСЛАМА В ЗОЛОТОЙ ОРДЕ.
Modern Science and
Research
,
4
(3), 146-154.
30.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). O ‘RTA ASRLARDA G ‘ARBIY
YEVROPADA SHAHAR-QAL’A, SHAHAR-CHERKOV, SAVDO O ‘BYEKTI
AHAMIYATIGA OID SHAHARLARNING VUJUDGA KELISHI.
Modern Science and
Research
,
4
(3), 122-131.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
402
31.
Muxamedovna, G. M. (2024). PARANJI TARIXI, YOXUD O'RTA ASR
AYOLLARINING KIYIMI HAQIDA.
32.
Gadayeva, M., & Sabriddinova, G. (2025). JADIDLAR FAOLIYATIDA XOTIN-
QIZLARNING ORNI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 648-655.
33.
Gadayeva, M. (2025). CHOLPONNING SHERLARIDA ERK, OZODLIK VA OZLIK
MASALALARI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 549-563.
34.
Gadayeva,
M.
(2025).
ABDULHAMID
CHOLPONNING
JADIDCHILIK
HARAKATIDAGI ORNI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 1013-1019.
35.
Gadayeva, M. (2025). TURKISTONLIK GENERAL AYOL, MILLAT ONASI-
QURBONJON
DODXOHNING
MARD,
JASUR
VA
VATANPARVARLIGI
HAQIDA.
Modern Science and Research
,
4
(1), 344-352.
36.
Gadayeva, M. (2024). MARKAZIY OSIYODA JADID AYOLLARI TARIXI.
Modern
Science and Research
,
3
(12), 652-658.
37.
Muxamedovna, G. M. (2024). Millatimiz Faxri-Buxoro Ma’rifatparvari.
Miasto
Przyszłości
,
52
, 557-562.
38.
Muxamedovna, G. M. (2024). TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA AXBOROT
KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING O ‘RNI.
TA'LIM VA RIVOJLANISH
TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
4
(5), 97-102.
39.
Mukhamedovna, G. M. (2024). The Sad Fate Of The Women Of Turkistan: About The
“Hujum” Movement And Its Impacts On Agriculture.
SPAST Reports
,
1
(7).
40.
Muxamedovna, G. M. (2023). MAKTABLARDA TARIX FANINI O'QITISH
AHAMIYATI.
Научный Фокус
,
1
(5), 178-180.
41.
Muxamedovna, G. M. (2023). TARIX FANINI O'QITISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISHNING
AHAMIYATI.
Научный
Фокус
,
1
(5), 175-177.
42.
Gadayeva, M., & Ismoilova, Z. (2024). The Importance Of Studying The Science Of Youth
Psychology In Improving People'S Lives.
Modern Science and Research
,
3
(2), 676-683.
43.
Gadayeva, M., & Hamroqulova, N. (2024). The Basis Of The Use Of Development-
Pedagogical Skills In Pedagogical Activity.
Modern Science and Research
,
3
(2), 684-689.
44.
Gadayeva, M. (2024). ABOUT THE HISTORY OF THE VEIL OR MEDIEVAL
WOMEN'S DRESS.
Modern Science and Research
,
3
(2), 1097-1103.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
403
45.
Gadayeva, M. (2023). THE UNIQUE SIGNIFICANCE OF MASTERING SOCIAL
SCIENCES DURING THE DEVELOPMENT OF THE NEW UZBEKISTAN.
Modern
Science and Research
,
2
(10), 459-464.
46.
Universiteti, G. M. M. O. X. (2023). Uchinchi Renesans Davrida Ajdodlarimiz Merosini
Organish Orqali Integratsion Ta’Limni Yanada Takomillashtirish Tamoyillari: Часть 1 Том
1 Июль 2023 Год.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
1
(1), 11-16.
47.
Gadayeva, M. (2024). Attack Action.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1028-1033.
48.
Gadayeva, M. (2024). Effective Ways To Use The" Thoughtstorm" Method On The Theme
Of The" Eastern Renaissance" Era.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1024-1027.
49.
Muxamedovna, G. M. (2023). KREATIV YONDASHUV ASOSIDA DIDAKTIK
MATERIALLAR
YARATISH
MEXANIZMLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
21
(3), 12-14.
50.
Muxamedovna, G. M. (2023). Uchinchi renesans davrida ajdodlarimiz merosini organish
orqali integratsion ta’limni yanada takomillashtirish tamoyillari.
Образование наука и
инновационные идеи в мире
,
22
(1), 35-38.
51.
Muxamedovna, G. M. (2023). History Of Patriotic Women.
International Journal Of
History And Political Sciences
,
3
(12), 69-75.
52.
Muxamedovna, G. M. (2023). Innovatsion TaLim-Buyuk Kelajak Poydevori.
World
scientific research journal
,
17
(1), 74-76.
53.
Gadayeva, M. (2024). Effective Ways To Use The" Thoughtstorm" Method On The Theme
Of The" Eastern Renaissance" Era.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1024-1027.
54.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Muyiddinov, B. (2025). TARIX DARSLARINI
OQITISHDA INTERFAOL METODLARNING AHAMIYATI.
Modern Science and
Research
,
4
(2), 87-96.
55.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–QADRIYATLAR
BESHIGI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 1228-1238.
56.
Muxamedovna, G. M., Shuhratovna, T. S., & Shokir ogli, S. U. TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.
57.
Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ ALLOMALARINING
DIDAKTIK QARASHLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 985-993.
