ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
35
G.DAWLETOVA SHIǴARMALARINDA STILISTIKALIQ FIGURALARDIŃ
QOLLANILIW ÓZGESHELIGI
Djoldasbaeva Shaxrizoda Abatbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15807565
Annotaciya.
Bul maqalada XX hám XXI ásir qaraqalpaq ádebiyatı shayırası
G.Dawletova shıǵarmalarında stilistikalıq figuralardıń túrleri haqqında haqqında sóz etiledi.
Olardıń qollanılıw ózgeshelikleri talqılanadı.
Gilt sózi:
kórkemlew súwretlew usıllar, epifora,inversiya, antiteza, ritorikalıq qaratpa,
ritorikalıq soraw, awıspalı máni, kórkem shıǵarma, poeziyalıq shıǵarma.
FEATURES OF THE USE OF STYLISTIC FORMS IN THE WORKS OF G.
DAVLETOVA
Abstract.
This article discusses the types of stylistic forms in the works of the Karakalpak
poet G. Davletova in the 20th and 21st centuries. Their practical features are discussed.
Key word:
artistic words, epiphora, inversion, antithesis, rhetorical word, compound
meaning, works of art, poetic works.
ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ СТИЛИСТИЧЕСКИХ ФОРМ В
ТВОРЧЕСТВЕ Г. ДАВЛЕТОВОЙ
Аннотация.
В статье рассматриваются типы стилистических форм в
творчестве каракалпакского поэта Г. Давлетова в XX и XXI веках. Обсуждаются их
практические особенности.
Ключевое слово:
художественные слова, эпифора, инверсия, антитеза,
риторическое слово, сложное значение, художественные произведения, поэтические
произведения.
Gúlistan Dawletova lirikasınıń kórkem mazmunın ele de aydınraq kóz aldımızǵa
keltiriw ushın lingvopoetika iliminde kórkem súwretlew usılları dep júritiletuǵın figuralardı
da sheberlik penen paydalanıw sırların úyreniw áhmiyetke iye. Shıǵarma poetikasın
úyrengende kórkem súwretlew qurallarına dıqqat qaratıladı da, kórkem figuralar izertlewden
shette qalıp kiyatır. Biz lirikalıq qosıqtıń poetikası degende tek kórkem pikirlerdiń,
juwmaqlardıń, qatarlardıń, sóz dizbekleriniń, sózlerdiń awıspalı mánislerin ǵana emes, al
sesler únleslikleri de túsindiretuǵınlıǵı sır emes. Solay eken, shıǵarmalardaǵı figuralarǵa da
poetikalıq elementler sıpatında qatnas jasawımız poeziya tuwralı túsiniklerimizdi jáne de
keńeytedi.
A.Kvyatkovskiy «Kórkem súwretlew usılları tuwralı jazıwshılar tárepinen emes
proza yaki qosıqlardaǵı ayqınlanǵan kórkem súwretlewge erisiw ushın qollanatuǵın
stilistikalıq sóylemshi túri»[1] sıpatında anıqlama beredi hám barlıq troplar da figuraǵa
tiyisli dep esaplaydı. Sebebi troplar degende biz, paydalanǵan sózlerdiń, sóz dizbekleriniń
hám pikir túsiniklerdiń awıspalı, kóshpeli, obrazlı basqa mánige iye bolıwın túsinemiz. Al,
kórkem súwretlew usıllarında bolsa qosıq juwmaqlardaǵı sózlerdiń, sóz dizbekleriniń,
qatarlardıń shayır tárepinen qalay ornalastırılǵanın, ne ushın jaylastırılǵanın, qaytalanıwın,
mánilik jaqtan qarama
-
qarsı qoyılıwlarınıń sırların úyrenemiz.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
36
Kórkem shıǵarmada, ásirese, lirikada kórkem súwretlew usıllarınıń shıǵarma
mazmunın jetkeriwdegi xızmeti ayrıqsha. Shayırlar insan ruwxıy áleminiń hár qıylı
keshirmelerin kórkem súwretlew usıllarınıń járdeminde sáwlelendiredi.
Shıǵarmada formanıń mazmundı jetkeriw xızmeti kórkem súwretlew usılları arqalı
da ámelge asırıladı. Súwretlew usılları járdeminde kórkem sóz sheberi óziniń aytajaq
pikirine ayrıqsha máni beriwge, oǵan ayrıqsha salmaq taslawǵa erisedi. Lirikalıq
keshirmelerdi, turmıslıq, jámiyetlik hám tábiyiy hádiyselerdi kórkem haqıyqatlıqqa
aylandırıw jolları súwretlew usılları bolıp esaplanadı. Kórkemlilik, obrazlılıq
dóretiwshiniń tek sóz tańlaw, sóz taba biliw sheberliginen ǵana emes, al sózlerdi
baylanıstırıw, gáp dúziw hám ayrıqsha intonaciyaǵa qurıw ózgesheliginen de
baylanıslı boladı. Shıǵarma qurılısındaǵı fraza hám gáplerdi dúziw usılları sintaksislik
yamasa poetikalıq figuralar dep atalıp, shıǵarmanıń obrazlılıǵın, tásirsheńligin támiyinlewge
tikkeley qatnasadı.
Lirikalıq shıǵarmalarda pikirdiń kórkemligin, qosıq formasınıń ózgesheligin
támiyinleytuǵın, qosıqta hám mazmunlıq, hám formalıq jaqtan obrazlılıqtı jetkerip beretuǵın
poetikalıq formalardıń bir túri –
bul stilistikalıq figuralar.
Bul bólimde biz stilikstikalıq figuralar bolǵan –
antiteza, oksimaron, epifora, inversiya,
ritorikalıq qaratpa hám ritorikalıq sorawdıń qollanılıw ózgesheliklerin G.Dawletova lirikalarında
kórip, analizlep shıǵamız.
Antiteza
–
(grekshe. qarama-
qarsı) –
sóylewdiń ótkirligin arttırıw maqsetinde bir frazada
qarama-
qarsı kontrast túsiniklerdiń qollanılıwı. Kórkem shıǵarmada túsinikler, waqıyalar,
obrazlar bir-
birine qarama qarsı qoyılsa, antiteza usılı kelip shıǵadı. Antiteza shıǵarmannıń
emocional tásirin arttırıw ushın xızmet etedi. [
1.15]
Mısalı
:
Ómir ushın ayqastı,
Ólim menen shayqstı,
Perzentler ushın jan anam,
Jeńip shıqtı nawqastı [6.154].
Ullı
boldı, aydarınan jel ósken,
Qızlı
boldı diydarına gúl ósken,
Mehir nurın teńdey tókti anası,
Túynek
dushshı
, pálek
ashshı
demesten [7.21].
Bul mısallarda antiteza etip
ólim
-
ómir, ul
-
qız, dushshı
-
ashshı
sózlerin aldıq. Bul sózler
bir-birine qarama-
qarsı máni bildirip, sóylewde emocional tásirdi kúshiytedi.
Lirikalıq shıǵarmalarda pikirdiń kórkemligin, qosıq formasınıń ózgesheligin
támiyinleytuǵın, qosıqta hám mazmunlıq, hám formalıq jaqtan obrazlılıqtı jetkerip beretuǵın
poetikalıq formalardıń bir túri –
bul stilistikalıq figuralar.
Bul bólimde biz stilikstikalıq figuralar bolǵan –
oksimaron, ritorikalıq qaratpa hám
ritorikalıq sorawdıń qollanılıw ózgesheliklerin G.Dawletova lirikalarında kórip, analizlep
shıǵamız.
Mısalı
:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
37
Usı aq
-
aw desem shıǵadı qara,
Biydártler dástinnen qálbim mıń para,
Janıqqan janıńa jalǵaw janlar joq,
Qálbiń sızlaǵanda turǵanday ara [6.10].
Júripsiz arqayın
mazardı gezip,
Misli júrgendey
bazardı gezip,
Kúydirmeń analıq qálbimdi ezip,
Ne qılıp júripsiz, balajanlarım? [7.24]
Bul qatarlarda da qarama-
qarsı túsinikler bolǵan aq hám qara, mazar hám bazar sıyaqlı
sózlerdi ushratamız. Aq hám qara tiykarǵı reń mánisinen uzaqlasıp, turmıslıq sabaqlardıń jibin
kóz aldımızǵa keltiredi. Endi haqpan degenińde nahaqqa aylanıwıń, endi maqsetime jettim
degeniń de ayaǵıńnan shalıwlar bulardıń barlıǵı aq hám qaranıń astında jasırıǵan. Al, mazar hám
bazar sózleri ne qılıp júrgenin, otırar ornın, sóyler sózin bilmey atırǵan geypara jaslarımızǵa
úndew hám shaqırıq bolıp antitezalıq xázmet atqarıp tur.
Epifora grek tilinen alınıp “keyin”, “keliwshi”. Gáptiń keyninde birdey seslerdiń yáki
birdey sóz dizbekleriniń tákirarlanıp qollanılıwı.
Mısalı:
Aqıl bolsan aytqanımdı uǵıp
al
,
Jibin tartıp, bizińdi de suǵıp
al
,
«Qashtıgúl»diń ishlerine iyt qamap,
Qumay qustay bálent shıńǵa shıǵıp
al
,
Ómirge bir keldin, jawlana hayal [6.41].
Qıyalımnan bir ájayıp oy
etti
,
Yubileylik jarqıraǵan toy
etti
,
«Shayırlardı tirisinde sıylayıq»,
Kez aldımnan ulıǵlanǵan boy
etti
. [6.55].
Hasıl alsań gúl
bolarsań,
Nadan alsań qul
bolarsań
.
Kisenlengen qul
bolarsań
.
Qız tańlawda asıqpa, sen [6.57].
Birinshi qatarda al, ekinshi qatarda etti, úshinshi qatarda bolarsań sózleri qaytalanıp,
qosıq qatarlarında tásirlilikti kúsheytip, ayrıqsha máni berip tur.
Inversiya
–
(lat. orın almasıw) –
qosıqta, prozada sózlerdiń ádettegiden basqasha orın
alasıwı, yaǵınıy stilistikalıq maqsette sózlerdiń orın tártibin buzıw, onda ayrıqsha stilistikalıq
maqset penen gáptegi sóz hám sóz dizbekleriniń orınların almastırıw.
Shópti qalı kórme, shıpaǵa iye,
Iyesi tabılar, sóz tapsa júye.
Siz de tegin emes, bar sizde kúye,
Adamlar-
Allanıń sáwlesisizler [6.18].
Bul qatarlarda úsh qatar inversiyaǵa ushraǵan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
38
Negizinde Shıpaǵa iye shópti qalı kórme, ekinshi qatardaǵı gáp iyesin tabar dizbegi
avtordıń fantaziyasına kóre iyesi tabılar, sóz tapsa júye formasında, úshinshi qatarda bayanlawısh
xızmetinde kelgen bar sóziniń aldıǵa shıǵıp ózgertiliwi qosıq formasın ele de bayıtıp turıptı.
Ritorikalıq qaratpa –
súwretlew procesinde shayır kóbinese, oqıwshı, personaj, predmet,
waqıya
-
hádiyselerge qatnas jasaw maqsetinde qaratpalardı qollanadı. Ritorikalıq qaratpada
mazmun, pikir diologta qatnaspaǵan, qatnasıwı múmkin bolmaǵan obyektke qaratılǵan boladı.
Bunda súwretlew obyektine itibardı kúsheytiw kózde tutıladı.
Mısalı:
Nálshelerdiń nárwan bolıp shayqalar,
Japıraqların kórip kewiń jay tabar,
Shákirtleriń sizge qarap oylanar,
Sizge talday iyiledi,
Ustazlar!
[7.25]
Mıńsań táshwish moynıńızda jegilgen,
Órt háwri seziledi demińnen,
Qumardıń qızları, qaynap tógilmen,
Senlik tózim menen jasayman,
hayal!
[7.27]
Ritorikalıq soraw –
gáp juwap talap etilmeytuǵın soraw gápler bolıp, kórkem shıǵarmada
qaharmanlardıń sezim
-
tuyǵıların,keypiyatın tásirli sáwlelendiriwge qaratılǵan boladı.
Mısalı:
Alpıs biyiń alpıs jaqqa tartqanda,
Arasında túlki, saǵal jortqanda,
Ózińdi
-
ózińe ishten jaw etip,
Kúyindiń be, mártti námárt satqanda?
Baǵrıń ǵıjlap ketpedi me,
Qarataw?!
[6.6]
Qumar ana bolıp shıqsam tóbeńe,
«Qulınım» der bolsam saza kele me?,
Qarakeń erkinliktiń erke balası,
Tolǵan ayday mıń qubılar ele de,
Desem babam silkiner me,
Qarataw?!
[6.7]
Qatarlarda qollanılǵan Qarataw qaratılǵan ritorikalıq soraw tiykarınan tastıyıqlaw
mazmunına iye bolıp, ondaǵı soraw intonaciyası tek emocional dıqqattı payda etiw wazıypasın
atqaradı. Ritorikalıq soraw avtordıń óz qaharmanına, yaki oqıwshıǵa sorawı túrinde beriledi.
Juwabı bolsa talap etilmeydi.
Juwmaqlap aytqanda, G.Dáwletova lirikasında stilistikalıq figuralar qosıqtıń kórkemligin
arttırıwda, avtor ideyasın, pikirin kórkemlep jetkerip beriwde sheber qollanılǵan. Maqalamızda
sóz etilgen stilistikalıq figuralar shayır lirikasında jiyi ushırasadı, Yaǵnıy epifora, inversiya,
antiteza, oksimaron, ritorikalıq qaratpa, ritorikalıq soraw sıyaqlı stilistikalıq figuralardıń
qollanılǵanlıǵın shayır qosıqların
tallaw barısında gúwa boldıq. Bul bolsa shayırdıń stilistikalıq
figuralardı qollanıwdaǵı sheberligin hám ózine tán stilin ashıp beredi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
39
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Seydullaeva D. Til bilimi terminleriniń túsindirme sózligi. Nókis, “Bilim”, 2018.124 B.
2.
Бекбергенов А. Қарақлпақ тилиниӊ стилистикасы. Нɵкис, “Қарақалпақстан”, 1990, 88
B.
3.
Квятковский А. Поэтический словарь.
-
Москва, советская энсиклопедия, 1966, 156
B.
4.
Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. М., 1964, 213
B.
5.
Квятковский // Поэтический словарь.
-
М., «сов.энк» 1966, 280
B.
6.
Dawletova G. G
ú
zgi tol
ǵ
an
ı
slar. N
ó
kis '
”
Qaraqalpaqstan'
”
baspasi, 2017.
7.
Даўлетова. Г. Қыз тахтым. (Қосықлар).Ташкент. “
MERIYUS
” баспасы, 2009.
