ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
266
G.DÁWLETOVANIŃ SHIǴARMALARINDA GÓNERGEN SÓZLERDIŃ
QOLLANILIWI
(“Seniń dártiń menen jasaymay hayal”, “Qız taxtım”, “Gúzgi tolǵanıslar”,
toplamları mısalında)
Djoldasbaeva Shaxrizoda Abatbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10498504
Annotociya.
Bul maqalada qaraqalpaq shayırası G.Dáwletovanıń shıǵarmalarındaǵı
ǵonergen sózler haqqında sóz etiledi. Maqalada berilgen gónergen sózler tarawlarǵa bólip
úyrenilgen. Gónergen sózlerge sıpatlama berilip, mısallar menen kórsetilgen.
Gilt sózi:
gónergen sózler, til bilimi, kórkem ádebiyat, shıǵarma, maqala, qosıq.
USE OF OBSOLETE WORDS IN THE WORKS OF G. DÁWLETOVA
("I live with your wire, woman", "My daughter's throne", "Autumn knots", as an
example)
Abstract.
In this article, it is said about the armchaisms that karakalpak poet G.Dauletova
used in her works.
Key word:
obsolute words, linguistics, literature of art,
a work of art, article, song.
УПОТРЕБЛЕНИЕ УСТАРЕВШИХ СЛОВ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Г.
ДАВЛЕТОВОЙ
(«Я живу твоей проволокой, женщина», «Трон моей дочери», «Осенние узлы»,
как пример)
Аннотация.
В данной статье говорится об архаизмах, которые использовала в
своих произведениях каракалпакская поэтесса Г. Даулетова.
Ключевое слово:
устаревшие слова, лингвистика, xудожественный литература,
произведение, статья, стихи.
Kúndelikli turmısta qollanıwdan shıǵıp qalǵan sózlerge gónergen sózler delinedi. Tildiń
tariyxıy rawajlanıwınıń belgili bir dáwirlerinde bunday sózler oǵada jiyi qollanılıp kelingen.
Degen menen, olardıń bir toparı sáykes uǵımnıń góneriwi yamasa turmıstan shıǵıp qalıwı
sebepli, házir siyrek jumsaladı. Bunday sózlerde xalıqtıń, xalıq tilinıń ótmishi kórinedi.
Sońǵı jılları qaraqalpaq til biliminde, kórkem ádebiyatta gónergen sózlerdiń qollanılıwın
úyrengen bir qansha maqalalar baspadan shıqtı. Buǵan mısal etip G.Atabaevanıń “K.Kárimovtıń
“Aǵabiy” romanında gónergen sózlerdiń qollanılıwı”, A.Durısbergenovanıń “T.Qayıpbergenovtıń
“Muǵallimge raxmet” povestindegi gónergen sózlerdiń qollanılıwı”, D.Xalmuratovanıń
“Dástanlar tilinde gónergen sózlerdiń qollanılıwı”, R.Orazımbetovanıń “Sh.Seytovtıń "Xalqabad"
romanındaǵı gónergen sózlerdiń qollanılıwı” maqalaların aytıp ótiw orınlı.
G.Dáwletova úlken eki ásirdiń talantlı shayırası. Ol óz kózi menen kórgen waqıyalardı,
basınan ótken keshirmelerdi ádebiyatımızda qaldırıwda, sol dáwirdiń nápesin beriwde gónergen
sózlerden sheber paydalanǵan. Onıń dáslepki kitabı “Qaraqalpaqtan” baspasında “Seniń dártiń
menen jasayman hayal” atamasında 2001-jılı baspadan shıqqan. “Qız taxtım” toplamı 2009-jılı
Tashkent qalasınıń “Meriyus” baspasında, “Gúzgi tolǵanıslar” kitabı Nókis qalasında
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
267
“Qaraqalpaqstan” baspasında 2012-jılı jarıq kóredi. Shayırdıń bul toplamlarǵa kirgen qosıqlarınıń
tematikası hayal-qızlarǵa, tuwılǵan jerge, balalıqqa qaytıwǵa baǵıshlanǵan sezimler menen tolı.
Bul qosıqlardı insan kewline jetkerip beriwde, zamannıń ruwxın sezindiriwde shayır
gónergen sózlerden júzikke qas qondırǵanday etip paydalanǵan. Bul qosıqlardı oqıw arqalı
xalqımızdıń sol dáwirdegi jasaw tárizine, mámleketti basqarıw islerine, kiyim-kenshek
atamalarına, xalıqtın social jaǵdayına baylanıslı gónergen sózlerdi tómendegidey toparlarǵa
ajratıwǵa boladı.
1. Siyasıy-jámiyetlik turmısqa baylanıslı gónergen sózler:
Shax-erte dáwirdegi mámleketti basqarıwshı adam, patsha ataǵı hám usı ataqqa iye adam.
Mısalı: Húrmetińe shaxlar tájim eterdey,
Táriypińnen
qaǵaz
janıp
keterdey.
(“Házireti
hayal”
qosıǵınan
15-bet).
Xan-erte dáwirlerdegi mámleketti basqarıwshı joqarı klass wákilleriniń biri. Mısalı:
Xanlardı qaqsatıp qızıl til menen,
Kúniń bar ma “qarmaǵıńa” ilmegen. (“Berdaq shayırǵa” qosıǵı 137-bet).
Atalıq-revoluciyaǵa shekemgi puqara xalıqtıń ústinen húkimdarlıq etiwshi, el basqarıwshı
ámeldar kisi. Mısalı:
Tıpırshılap qırshın jandı qıyǵanda,
Atalıqtıń kegin alǵan shoqaman. (“Sher tolqıtqan shejireli, Shaxaman.” poeması 124-bet).
Gúbi – qatıqtı pisip ayranǵa aylandırıp mayın alıw ushın arnalǵan, uzınlıǵı bir metrdey
cilinder formasındaǵı áǵashtan islengen ıdıs.
“Labaǵıńa” sál-pál aqıl súykeseń,
Túpsiz gúbi tutarma eken úykeseń. (“Seniń dártiń menen jasayman hayal” 7-bet).
Mes – suyıq ishimlik quyıw ushın, kóbinese jolǵa shıqqanda suw, qımız, ayran quyıp
paydalanatuǵın eshki terisinen islengen ıdıs. Mısalı:
Meske tıqpay, Pámir tawdıń basınan,
Qurbanlıqqa shalayın men, anajan.(“Quwat ber sen, Tumarisa anajan”, 25-bet).
Dabıl – ańǵa yamasa sawashqa shıqqanda xabar beriw, bir nárseni bildiriw ushın qaǵatuǵın
qattı gúmpildep ses shıǵaratuǵın ásbap, qural. Mısalı:
Arıń ushın shıbın janım jaǵaman,
Atıń shıǵar jerde dabıl qaǵaman. (“Sher tolqıtqan shejireli, Shaxaman” qosıǵınan 129-bet).
Qorjın – júnnen toqıp islengen, jol ánjamları salınatuǵın qalta.
Mısalı: Qorjınǵa ápsana ańız artqanda,
Danalıqqa saǵa bolǵan Shaxaman. (“Sher tolqıtqan shejireli, Shaxaman” qosıǵınan 126-
bet).
Geshtek – shıǵarıspaq etip kóbinese keshte uyımlastırılatuǵın, awqat pisirilip, waqtı
xoshlıq etiletuǵın otırıspaq, meylis. Mısalı:
Geshtek kúni aytıssa qız jigitler,
Aqshamı ıshqıdan júrek sızıldı,
Kewillerdi tabıstırǵan, qara úy. (“Qara úy” qosıǵınan 94-bet).
2. Kiyim-kenshek atamaları hám bezeniw buyımlarına baylanıslı gónergen sózler:
Telpek – bas kiyimniń bir túri, tóbesi domalaq, qoydıń seńseń terisinen jiyeklengen, ıssı
bas kiyim. Mısalı:
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
268
Bazda aqıllısań telpek kiygennen.
Tumaris qılısh aldı qolǵa kúygennen. (“Seniń dártiń menen jasayman hayal” 7-bet).
Háykel – qaraqalpaq hayal-qızlarınıń tiykarǵı kókirek bezeniw buyımı. Háykel jalpaq,
tórtmúyishli kóriniske iye bolıp, joqarı tárepinde múyiz kórinisindegi naǵıs hám tómengi
bóliminde asılma taǵınshaqlar bar. Onıń aldınǵı tárepi 3-9 úlken qımbat bahalı taslar menen
bezelip xalıq arasında onı “háykel qas” dep te ataǵan. Mısalı:
Men Nawrızayman keldim saǵınıp,
Sulıwlıqtan altın háykel taǵınıp. (“Nawrızayman, keldim saǵınıp” 53-bet).
Qálbime mórlenip soǵılǵan háykel.
Aspannıń ashıǵı-quyashtıń qızı..(“Qálbimdegi háykel”, 50-bet).
Kók kóylek – qaraqalpaq xalqınıń milliy kiyimi. Qızlar onı óz qolları menen tigip, toy
máresimlerinde kiyetuǵın bolǵan. Mısalı:
Bir kóylekti tórt jıl tikken sorasam,
Kelinshektiń toy lipası kók kóylek. ( “Kók kóylek”, 72-bet).
Sáwkele – qaraqalpaq hayal-qızlarınıń hasıl taslar, monshaqlar menen bezelgen, milliy bas
kiyimi.
Árebek – burınǵı zamanda qaraqalpaq qızları turmısqa shıqqannan soń murnına altın (yáki
gúmis) “sırǵa” tárizli taǵınshaq taǵatuǵın bolǵan. Mine sol árebek dep atalǵan. Mısalı:
Tas monshaqlı sáwkelesi jarasıq,
Háykel, túyme árebegi say bolǵan. ( “Kók kóylek” qosıǵınan 72-bet).
Qamqa ton – altın-gúmis jalatqan, jip penen tıǵız etip toqılǵan, jipek gezlemeden islengen
ton. Mısalı:
Qubla búgin kórseńiz tórt tamanı,
Qundız kórik, qamqa tonlı, Qarataw. (“Qarataw”, 7-bet).
Tulımshaq – qızlardıń eki shekesinde bir tutam etip qoyatuǵın arnawlı shash bólegi. Mısalı:
Shıbıq atta tulımshaǵım jelbirep,
Shawıp júrsem anam turdı eljirep. (“Balalıqtı saǵınıp” qosıǵınan 63-bet).
3. Qarıw-jaraq atamalarına baylanıslı gónergen sózler:
Qanjar – belge baylanatuǵın qayısqa ildirilgen eki jaǵıda júzli, ushı ótkir pıshaq sıyaqlı
qısqa saplı qural. Mısalı:
Qálbimdi tilkiler tat basqan qanjar,
Tawlardıń kóksinde mıń jıllıq muz bar. (“Quwat ber sen, Tumarisa anajan”, 25-bet).
Bazda aq degeniń shıǵadı qara,
Qıyanet qara qanjar saladı jara. (“Men seni súyemen, adamlar” 47-bet).
Aybalta – baltanıń qural ornına qollanılatuǵın túri. Ádette patshalar qolına alıp otıratuǵın
arnawlı qural-jaraq. Mısalı:
Aybaltalı arqıraǵan “pirińdi”,
Lal qaldırıp qollasıwǵa jaradıń.(“Dostım Oralxanǵa”, 130-bet).
4. Turaq jay hám onıń buyımlarına baylanıslı gónergen sózler:
Otaw – shiy menen qorshalıp, kiyiz benen jabılıp qoyılatuǵın kóshirip tigiliwge qolay
aǵash úy, qara úy. Mısalı:
Qanat berip qıyalımnan shıqpaysań,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
269
Bozatawım-boz otawım, qara úy.
Kerege – toǵay taldan hám jińishke qara taldıń qadasınann islengen qara úydiń qaptal
bóleginiń bir bólegi. Mısalı:
Eris dep atalıp pútin keregeń,
Otaw qurǵan jánewitten óreden.
Kelinshek tur keregege asılǵan,
Ses shıǵarmas ernin qımıp qısılǵan. (“Qara úy”, 92-bet).
Aq qur – qara úyge dárkar qural-saymanlardıń biri. Qara úydiń belbewi, qızıldan jipek
salıp, ortası aq etip toqılǵan.
Dizbe – qara úydiń shańaraqtı kóterip turǵan uwıqların bir-birine tirkep dizip baylap
qoyatuǵın júnnen toqılǵan baw. Mısalı:
Qızlar aq qur, basqur, dizbe kestelep,
Jez shiy, tekiymetke naǵıs dástelep. (“Qara úy”, 93-bet).
Kúye túsip basqur, dizbe gónergen,
Keregesi kerilmese zar uyiń ( “Irazı bolıń, anajan”, 118-bet).
Juwmaqlap aytqanda, G.Dáwletovanıń qaysı shıǵarmasın alıp qarasaq ta, onda tańlanǵan
gónergen sózler shıǵarma tilin janlandırıp, milliylik kolorit beredi. Sebebi, shayır sol dáwirdegi
xalıq sózlerin paydalana otırıp, onıń álwan qırları menen sırların kóz aldımızǵa jayıp beredi. Sonı
úyreniw nátiyjesinde, jaslar hám keleshek áwladqa gónergen sózler tuwralı keńnen túsinik bere
alamız.
REFERENCES
1.
Бердимуратов Е. Ҳазирги қарақалпак тили. Лексикология. Некис: 1994, -B.117-118.
2.
Бекбергенов A Каракалпак тилинин стилистикасы. Нокис: «Қаракалпакстан», 1990.
3.
Каракалпак тилинин тусиндирме сөзлиги. Төрт томлык. І том.
4.
Қарақалпақстан баспасы. Нөкис-1982.
5.
Каракалпак тилинин тусиндирме сөзлиги. Төрт томлык. II том. Каракалпакстан
баспасы. Некис -1984.
6.
Каракалпак тилинин тусиндирме сөзлиги. Төрт томлык. III том.
7.
Каракалпакстан баспасы. Нөкис -1988.
8.
Каракалпак тилинин тусиндирме сөзлиги. Төрт томлык. ІV том. Каракалпакстан
баспасы. Некис -1992.
9.
Г.Дәўлетова "Сениң дәртиң менен жасайман ҳайал" Қарақалпақстан баспасы.
Нөкис-2001.
10.
Г. Дәўлетова "Қыз тахтым" Мерийус баспасы. Ташкент-2009.
11.
Г. Дәўлетова "Гузги толғаныслар" Қарақалпақстан баспасы. Нөкис-2012.
