42
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
BERDAQTÍŃ “XOREZM” POEMASÍNDA MÁNILI SÓZ SHAQAPLARÍNÍŃ
QOLLANÍLÍWÍ
Djoldasbaeva Shaxrizoda Abatbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15796621
Annotaciya.
Bul maqalada XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırı Berdaqtıń
“Xorezm” poemasında mánili sóz shaqaplarınıń qollanılıwı haqqında sóz etiledi. Olardıń
qollanılıw ózgeshelikleri talqılanadı.
Gilt sózi:
mánili sóz shaqabı, atlıq, kelbetlik, ráwish, feyil, sanlıq, almasıq.
THE USE OF INDEPENDENT WORDS IN BERDAQ'S WORK "KHOREZM"
Annotation.
This article discusses the use of independent words in the poem "Khorezm"
by Berdaq, a classic poet of Karakalpak literature of the 19th century. Their practical features
are discussed.
Keywords:
independent word group, noun, adjective, adverb, verb, number, pronoun.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНЫХ СЛОВ В ПРОИЗВЕДЕНИИ БЕРДАКА
«ХОРЕЗМ»
Аннотация.
В данной статье рассматривается использование самостоятельных
слов в поэме Бердака, классика каракалпакской литературы XIX века, «Хорезм».
Рассматриваются их практические особенности.
Ключевые слова:
независимая группа слов, существительное, прилагательное,
наречие, глагол, число, местоимение.
Morfologiya sóz hám onıń ózgeriwi haqqında grammatikalıq ilim. Sóz shaqapları
sózlerdiń leksika-grammatikalıq klassları. Sóz shaqapların klassifikaciyalaw talapları:
semantikalıq, sóz jasaw, morfologiyalıq, sintaksislik. Qaraqalpaq tilindegi sóz shaqapları
sisteması. Jeke mánili sózler. (Atawıshlar hám feyil). Kómekshi sózler. Modal sózler, Tanlaqlar,
Eliklewishler sıyaqlı túrlerge bólinedi[1.11].
Hár qanday tildiń morfologiyası onıń tariyxıy rawajlanıw procesinde ózgeriske az
ushıraytuǵın tarawı bolıp esaplanadı. Sonlıqtan da bul tarawda XVIII-XІX ásirlerdegi qaraqalpaq
shayırları tili menen házirgi qaraqalpaq tili arasında aytarlıqtay úlken ayırmashılıqları joq. Biraq
soǵan qaramastan olardıń tilinde házirgi tilde qollanılmaytuǵın geypara grammatikalıq formalar,
sóz jasawshı affiksler ushırasadı. Bunday formalardıń qollanılıw jiyiligi barlıq shayırlarda birdey
emes [2.95].
ATLIQ
“Xorezm” poeması tilindegi atlıq sózler san, tartım, seplik, betlik kategoriyalarına iye.
Bul grammatikalıq kategoriyalardıń hár biriniń tiyisli affiksleri bolıp, olardıń túbir
atlıqlarga jalǵawında belgili bir nızamlılıq kórinedi. Túbir yamasa tiykar atlıqtan keyin kóplik,
tartım, seplik affiksleri jalǵanadı. Kóplik, tartım, seplik affiksleri atlıq sóz shaqabına tán
grammatikalıq kategoriyalar bolıp, basqa sóz shaqaplarındaǵı sózlerge jalǵanǵanda atlıqlasadı,
substantivlesedi hám gáptiń qurılısında atlıq xızmetinde jumsaladı.
San kategoriyası
“Xorezm” poeması tilinde házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı barlıq sandı ańlatıwshı
arnawlı morfologiyalıq kórsetkishi joq, birlik máni sózdiń negizgi túbirinen ańlatıladı. Ayırım
atlıq sózler birlik sanda turıp, kóplik mánini ańlatıp keledi.
43
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Al kóplik san óziniń arnawlı grammatikalıq formalarına iye. Kóplik mánini ańlatıwshı
bul eki variantlı affiks sózdiń aqırǵı buwınındaǵı dawıslı sestiń juwan, jińishkeligine qaray
jalǵanadı:
Báland taǵlar, suwsız chól
lár
,
Anda bardur uzaq yol
lar
Berdi káfirlerge jizyá,
Shundaǵ boldı aqıbáti [5.192]
Kóplik jalǵawlarınıń -lar/-ler variantınan tısqarı “Xorezm” poemasında -lár variantı da
jiyi qollanıǵan. Mısalı:
Bismilládur ishniń bashı,
Dárwish
lár
niń kózda yashı. [5.192]
Keltirilgen mısaldaǵı -lár qosımtası da aqırı jińishke buwınǵa pitken sózlerden keyin
jalǵangan. Házirgi qaraqalpaq tilinde -lár affiksi ushıraspaydı hám onıń ornına jińishke buwınlı
sózlerden keyin -ler variantı jumsaladı.
Seplik kategoriyası
“Xorezm” poeması tilinde turkiy hám házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı altı seplik
qollanǵan: ataw, iyelik, barıs, tabıs, shıǵıs, orın sepligi. Eski túrkiy tilinde jumsalǵan qural hám
sheriklik sepliginiń formaları ushıraspaydı. Seplik affiksiniń sózdiń qurılısındaǵı ornı turaqlılıq
sıpatqa iye bolıp, kóplik hám tartım affikslerinen soń jalǵanadı. Seplik jalǵawlarınıń
jalǵanıwında házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinen biraz ógeshelikler kózge taslanadı.
Ataw sepligi.
“Xorezm” poemasında ataw sepligi subyekttiń nol formasın bildirip,
morfologiyalıq kórsetkishleri bolmawı menen sıpatlanadı. Ataw sepligindegi sóz sintaksislik
xizmeti jaǵınan baslawısh, bayanlawısh, anıqlawısh, qaratpa sóz xizmetin atqaradı:
a) Gáptiń qurılısında tiykarınan baslawısh xizmetinde jumsaladı:
Nádirsha hám yurtnı aldı,
Qońırat
yıglab,
mańgıt
kúldi. [5.194]
b) Anıqlawısh funkciyasında jumsaladı:
Andın soń Muhammed - Rahiym xan,
Gúl
yúzlári mahi taban. [5.195]
v) Bayanlawısh xızmetinde keledi:
Berdi xudayım dáwlet-baxt,
Shahri Xiywadur –
paytaxt
[5.197]
g) Qaratpa sóz xızmetinde jumsaladı:
Arzım eshit,
beguw, xanlar,
Shiyrin ziban, nuqtádanlar, [5.193]
Iyelik sepligi
. Iyelik sepligi qaraqalpaq tilinde «nıń-niń, tıń-tıń, dıń/-diń formaları arqalı
bildiriledi.. Iyelik sepligindegi sóz zattıń belgili bir subyektke tiyisli ekenligin, pútinniń bólegin,
orın hám waqıt mánisin anlatatuǵın sózlerge jalǵanıp oǵan tiyislilikti ańlatadı. Gáptin qurılısında
tiykarınan anıqlawısh xızmetin atqaradı:
Bismilladur ishniń bashi,
Dárwishlerniń
kózdá yashı [5.192]
Ayırım stillik maqsetlerge baylanıslı túsirilip qollanǵan yaǵnıy jasırın túrinde de
ushırasadı:
Qudrát bilan yerúw asman,
Bárcha
yulduzlar ziynáti
[5.197]
44
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Bul jerde juldızlardıń ziyneti túrinde qollanılıwı kerek. Biraq iyelik sepligi jasırın
formada kelgen hám bunı keyingi sózdegi tartım jalǵawları arqalı anıqlanadı.
Barıs sepligi
. Qaraqalpaq tilinde barıs sepligi-qa/-ke, -ǵa-ǵe, -na-ne, -a,-e affiksleri
menen jasalıp, gáptegi is-hárekettiń baǵdarlangan obyektin, onıń ornın, sońǵı punktin bildirip
keledi:
Ǵayıb Xiywa
ǵa
xan boldı,
Qorazbek hám sultan boldı. [5.193]
“Xorezm” poeması tilindegi barıs sepliginiń jalǵawları házirgi kúnde qollanılıp júrgen
affikslerden biraz ózgeshelikke iye. Mısalı, ǵa qosımtasınıń jińishke sıńarı retinde -gá variant
jumsalǵan:
Shul Xorezm
gá
úch qısım,
Yetdi káfirniń zahmeti. [5.195]
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde tartım jalǵawlarınan keyin barıs sepliginiń -na/-ne, -a/-e
qosımtaları jalǵanadı. Al “Xorezm” poemasında jińishke -ná qosımtası jumsalǵan. Mısalı:
Haq
ámiriná
belin baǵlab,
Yúrák baǵrın otǵa daǵlab. [5.197]
Tabıs sepligi.
Qaraqalpaq tilinde tabıs sepligi -dı-di, -tı/ti, -nı/-ni affiksleri arqalı
bildiriledi, is-hárekettiń tikkeley obyektin ańlatadı. Sintaksislik xızmeti jaǵınan tuwra tolıqlawısh
bolıp keledi.
a) Tabıs sepliginiń -nı/-ni affiksi menen jasalǵan túri túbir sózdiń aqırı qanday seske
tamamlanǵanına qaramastan házirgi tilimizdegige salıstırǵanda ónimli jumsalǵanın kóriwge
boladı:
Shamı sáhár etsem fáryad,
Bir xuda
nı
áylásám yad.
Iskándár, maģluwbı Darab,
Sultan Mahmuwd yurt
sorab. [5.198]
b) Tabıs sepliginiń -in/-in, -n affiksi tartımnıń úshinshi betinen keyin jalǵanadı:
Haq ámiriná bel
in
baǵlab,
Yúrák baǵr
ın
otǵa daǵlab [5.199]
Shıǵıs sepligi
. “Xorezm” poeması tilinde shıǵıs sepliginiń házirgi tilimizde jumsalatuǵın-
dan/-den, -tan/-ten, -nan/-nen affikslerinen parıqlı túrde dın/-din qosımtaları qollanılǵan. Mısalı:
Xahı áshkar, xahı pinhan,
Yoq
dın
bar áyledi subhan.
Seyid ata Seyid Máráy,
Ótkán ish
din
xabar báráy.
Patshahlar
dın
istáb kárám,
Bir xuda
dın
bolǵay dárám. [5.196].
Mısallarda dıqqat etilgen yoqdın, ishdin, patshahlardın, xudadın sózlerine shıǵıs
sepliginiń -dın/-din affiksleri jalǵangan. Házirgi qaraqalpaq tilinde bul affiksler jumsalmaydı.
Orın sepligi.
“Xorezm» poeması tilinde orın sepliginiń -da/-de, -ta/-te affiksleri
qollanılıp, mánisi boyınsha is-hárekettiń keńisliktegi waqtın, ornın, mákanın bildirip, gáptin
qurılısında pısıqlawısh hám tolıqlawısh xizmetin atqaradı.
a) Dawıslı hám únli dawıssız seslerge tamamlanǵan sózlerge -da/-de sıńarları menen qosa
jińishke buwınlı sózlerden keyin -dá qosımtasınıń jumsalıwı jiyi ushırasadıkeledi:
Sawal asan bolgay gór
dá
,
45
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Ruwzı qiyamát máhshár
dá
[5.197]
Mańgıtda óldi Dáwlátgeráy,
Er pirlárniń káramatı.
b) Waqıtlıq mánidegi atlıqlar orın sepliginde belgili bir waqıttı ańlatıp keledi.
Yashlıq
da
kiymishám kalfak,
Igri erdim tilim yalfak [5.200]
Keltirilgem mısalda yashlıq sózine orın sepliginiń -da affiksi jalǵanǵan hám qashan?
degen sorawǵa juwap berip, waqıt mánisin ańlatıp tur.
KELBETLIK
Poemada jumsalǵan kelbetlik sózler túrkiy tillerindegi hám qaraqalpaq jazba
esteliklerindegi sıyaqlı mánileri, grammatikalıq ózgesheliklerine de qaray zattıń túr-túsin,
sapasın bildirip kelgen. Sapalıq kelbetlikler dástannıń házirgi qaraqalpaq tilindegi kibi zattıń
túrin, kólemin, reńin, dámin, mólsherin hám sapasın ańlatıp, túbir kelbetlikleri túrinde ushrasadı,
affikslerdiń jalǵanıwı arqalı jasalmaydı.
Arzım eshit begúw xanlar,
Shiyrin ziban nuqtadanlar,
Abadan yurt wáyran boldı,
Ketdi qońıratnıń dáwleti. [5.193]
Genje qozum Tóremıradjan,
Hasıl áwladnıń fárzándı.
Keltirilgen misallardaǵı shiyrin, abadan, genje, hasıl sózleri házirgi qaraqalpaq tilindegi
sapalıq kelbetlikler menen birdey. Shayır shıǵarmasında sapalıq kelbetliklerdiń fonetikalıq
ózgeshelikke iye túrleri de ushırasadı. Mısalı:
Hárkim yaman bolsa ózi,
Ruwsiyadur anıń yúzi,
Áreb at min, temir ton kibi,
Márd bolsań tuǵrı yawǵa tiy,
Báland tağlar, suwsız chóllár,
Anda bardur uzaq yollar
Xahı áshkar, xahı pinhan,
Yoqdın bar áyledi subhan [5.195]
Bul qatarlardaǵı dıqqat etilgen sózlerdiń qollanılıwı biraz ózgeshe, yaǵnıy yaman
(jaman), márd (mart), báland (bálent), pinhan (pinhamı) túrinde jumsaladı.
Zaman aylandı aylandı,
Nadan bilmes nechá aylandı,
Araǵa dushman sóz saldı,
Dostdan dostnıń kóńli qaldı. [5.198]
Qatnaslıq kelbetlikler atawısh hám feyil sózlerge kelbetlik jasawshı affikslerdiń jalǵanıwı
arqalı jasalıp, zattıń túr-túsin, shamasın, kólemin, kelbetin hám t.b zatlarǵa qatnasın bildiredi:
Adalatı, qutlug zaman,
Súlayman kibi sháwkáti,
Báland tağlar, suwsız chóllár,
Anda bardur uzaq yollar.
Chingiz qılıb yurtı xarab,
Bádbaxt aláyhil lanáti. [5.197]
46
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
“Xorezm” poeması tilinde ushirasatuģin bádbaxt qatnaslıq kelbetligi házirgi qaraqalpaq
tilinde jumsalmaydi.
SANLIQ
«Xorezm» poeması tilinde jumsalǵan sanlıq sózler házirgi qaraqalpaq tili hám
dialektlerindegi sıyaqlı mánilik jaqtan sanaq san, qatarlıq san, jıynaqlaw san, shamalıq san,
toplaw hám bólshek san turinde ushırasadı.
Dara túrdegi sanaq sanlardan tómendegidey túrleri qollanılǵan:
Shul Xorezmgá
uch
qısım,
Etdi káfirniń zaxmáti.
Áwez inaq uǵlı bar,
Bir-biriydin támiyzkar.
Yeti
ıqlım sahıb qıran,
Rustámi dástan heybáti
Altı
san uǵlı alashı, [5.198]
Qospa túrdegi sanaq sanlar sanlardan tómendegidey sanlıqlar ushırasadı:
Wah dáriyģa
yúz mıń
árman,
Yigirma beshniń
jámááti
Yetmish úchdá
sıǵır yılı
Bul bir aytqan hikayatı [5.197]
Sanlıqlar atlıqtıń tartım jalǵawın qabıl etip te jumsalǵan. Mısalı:
Bir-biriydin támiyzkar
Yettisi
ham yurtqa darkár. [5.198]
ALMASIQ
Almasıqlar mánili sóz shaqabı retinde erte dáwirlerden baslap adamlar arasındaǵı qarım-
qatnasta, jazba estelikler tilinde qollanılıp kiyatır. Olardıń semantikalıq ózgesheliklerine qaray
toparlarǵa bóliniwi, mánilik ózgeshelikleri tyurkologlar tárepinen izertlendi. Biz ilimiy
miynetlerge názer sala otırıp, házirgi túrkiy tillerdegi almasıqlardıń mánilik toparlarınıń bir-
birine jaqınlıǵın kóremiz. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi almasıqlar mánisi hám
grammatikalıq belgileri boyınsha 8 toparǵa bólinedi: 1) betlew almasıqları; 2) siltew almasıqları;
3) soraw-qatnas almasıqları; 4) ózlik almasıǵı; 5) jámlew almasıqları; 6) belgilew almasıqları; 7)
belgisizlik almasıqları; 8) bolımsızlıq, almasıqları
1
.
“Xorezm” poeması tilinde jumsalǵan almasıq sózler turkiy tilleri ham qaraqalpaq jazba
esteliklerindegi kibi san ham seplik kategoriyalarına iye. “Xorezm” poemasında almasıqtıń
tómendegi mánilik túrleri jumsalǵan:
Betlew almasıǵı
. Betlew almasıqlari belgili bir betti
ańlatıp birlik hám kóplik sanda qollanǵan. “Xorezm” poemasında betlew almasıǵınıń ekinshi bet
birlik san mánisinde jumsalǵan:
Sığındım Házráti Pahlawan,
Shiyrin janım
sańa
qurban
Kettilár shaxı jám-jámi,
Alurlar seni kán-kámi,
Gáwhargá urar mıs záńi.
Urar
sańa
kayfiyati [5.195]
1
Убайдуллаев Б. Қарақалпақ классик шайырлары шығармаларының тили. Нөкис. Билим. -Б.5.
47
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Bul qatarlarda keltirilgen sen almasıǵı ekinshi bet, birlik sanda tur. Barıs sepliginde
seplengende házirgi kúndegiden ózgesherek sańa túrinde seplengen. Betlew almasıqlarınan
úshinshi betti bildiriwshi ol almasıǵı barıs sepligin qabıl etip kelgen:
Tofraqdın yaratdı insan,
Ańa berdi jism ilá jan. [5.192]
Bunda ańa almasıǵı III bet, birlik sanda, barıs sepliginiń jalǵawın qabıl etip kelgen.
Almasıqlardıń bunday sepleniwi házirgi qaraqalpaq tilinde ushıraspaydı.
Siltew almasıǵı.
“Xorezm” poemasında siltew almasıqları bir neshe adam, qubılıslardıń
ishinen birewin ayırıp siltep kórsetiwi ushın jumsalǵan. Siltew almasıqları atlıq sózlerdiń aldında
dizbeklesip kelip sanlıq, kelbetlik, ráwish sózlerdi almastırıp qollanılgan: Bul, bu almasıgı
sóylew waqtında bar zat ham qubılıstı ańlatadı:
Ol sıratdın óter yerdá,
Bolgan rasuwl shafaatı
Shúkir etińlár etmáń árman,
Bul
hám xudanıń qudráti (195-bet)
Ózlik almasıǵı
. Ózlik almasıǵınıń tiykarǵı kórsetkishi "óz" sózi bolıp mánisi hám
xızmeti jaǵınan qaraqalpaq jazba estelikleri, házirgi qaraqalpaq tili hám dialektlerine sáykes
keledi. “Óz” almasıǵı atributivlik funkciyada qollanǵanda, atlıq tárepinen bildirilgen zattıń
belgili bir betke tiyisli ekenligin ańlatıp tartımlanǵan atlıq sózlerdi anıqlap keledi, “óz” almasıǵı
bul jaǵdayda affikssiz qollanadı.
Hárkim yaman bolsa ózi,
Rusiyadur anıń yúzi [5.197]
Bul mısalda óz almasıǵı tartım jalǵawın qabıl etip kelgen.
Soraw almasıǵı
. Adam, zat, belgi, orın, waqıt haqqında sorawlı máni bildiretuǵın
almasıqlarǵa soraw almasıǵı delinedi. Soraw almasıqların kim, ne, qanday, qaysı, qayda, qashan,
qansha, qalay, neshe, neshinshi t.b. sıyaqlı sózler bildiredi. Soraw almasıqları atlıq, kelbetlik,
sanlıq, ráwishlerdiń ornına qollanıladı. Soraw almasıqlarınan kim, ne, qanday, qansha, qaysı,
qalay sıyaqlı túrleri ózleriniń sorawlıq mánisinen uzaqlasıp, gápte grammatikalıq qatnas
almasıqlarınıń mánisin bildirip te keledi. Bul jaǵdayda soraw almasıqları, kóbinese qospa gáptiń
quramındaǵı jay gáplerdi óz ara baylanıstıradı.
Xan xázrátniń
nechá
uǵlı,
Islam uchun beli baǵlı [5.197]
Nechá
wáziyr, nechá máhrám,
Belgilew almasıǵı.
Belgilew almasıǵı "hár" sózi arqalı ańlatıladı, bul sóz etimologiyalıq
jaqtan iran tillerinen awısqan sóz bolıp tabıladı. Hár sóziniń kim, qanday, qaysı, qashan t.b.
soraw almasıqları hám bir sóziniń aldınan qosılıp jazılıw arqalı jasaladı.
Hárkim
yaman bolsa ózi,
Rusiyadur anıń yúzi. [5.198]
Belgisizlik almasıǵı
. Belgisizlik almasıǵı sóylewshi menen tıńlawshıǵa ele belgisiz zat
hám qubılıslardıń belgisin bildirip keledi. Belgisizlik almasıqları tómendegishe jasaladı:
1. Álle sóziniń soraw almasıqlarına qosılıp keliwinen jasaladı: állekim,
állene, állenebir, álleqashan, álleqayda t.b.
2. Gey sóziniň belgisizlik mánidegi bir, birew, para sózleri menen qosılısıwınan jasaladı:
geybir, geybirew, geypara.
3. Bazı sózi bir, birew sózleri menen qosılıwınan: bazıbir, bazıbirew.
48
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
4. Bir sózi neshe, qansha, neme, dene, para sózleri menen qosılısıwı arqalı jasaladı:
birqansha, birneshe, birneme, birdene, birpara. Berdaqtin «Xorezm» poeması tilinde korsetilgen
usıllardan tisqarı kimsa, kim sıyaqlı almasıqlar arqalı belgisizlik mání ańlatılǵan. Mısalı:
Kimsá kafir, kim musulman.
Bári adamnıń fárzándi. [5.196]
Belgisizlik almasıqlarınıń bunday túrleri tiykarınan XIX ásir qaraqalpaq klassik shayırları
dóretpelerinde poeziyasında jiyi ushırasadı.
FEYIL
“Xorezm” poeması tilinde feyillerdiń jumsalıwı házirgi ádebiy tilimizge derlik jaqın.
Lekin ayırım orınlarda sózlerdiń jumsalıwında fonetikalıq hám morfologiyalıq
ózgeshelikler ushırasadı.
Bet-san kategoriyası.
Feyiller bet-san kategoriyalarınıń affiksleri menen ózgerip is-
hárekettiń bir betke subyektke qatnaslı ekenligin bildiredi. Feyillerdiń bet-san affiksleri menen
ózgeriwi úsh betke qatnaslı boladı. Hár bir bettiń ózine tán morfologiyalıq betlik forması boladı.
Sóylewshi - (I bet forması), tıńlawshi-(II bet forması) sóylewshi hám tıńlawshıdan basqa
bet (III bet forması) formalarında keledi. Feyildiń I-II bet formaları, tiykarınan adamlarǵa
qatnaslı aytıladı da, III bet forması adam hám adamnan basqa predmetlerge de qatnaslı aytıla
beredi.
Berdaqtıń “Xorezm” poemasında I bettiń jalǵawın qabıl etip kelgen tómendegidey feyil
sóz ushırasadı.
Sıǵındım Házráti Páhlawan,
Shiyrin janım sańa qurban. [5.193]
Keltirilgen mısalda sıǵındım sózi 1 bet, birlik sanda, ótken máhál formasında jumsalǵan.
Kechtilár shahı jám-jamiy,
Ismail abı zám-zámiy
Kettilár shahı jám-jámi,
Alurlar seni kán-kámi [5.198]
Keltirilgen mısalda dıqqat etilgen feyil sózler de III betti bildirip, kóplik formada kelgen.
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde feyildiń III bet formasın ańlatıwda derlik kóplik
jalǵawları jalǵanbaydı. Feyilden soń kóplik jalǵawların qosıw kóbinese, qońsılas ózbek tilinde
jiyi ushırasadı.
Dáreje kategoriyası
. Feyil dárejeleri háreket penen subyekt hám obyekt arasındaǵı
mánilik qatnaslarına morfologiyalıq belgisine qaray: túp dáreje, ózlik dáreje, sheriklik dáreje,
ózgelik dáreje hám belgisiz dáreje sıyaqlı bes túrge bólinedi. Berdaqtıń “Xorezm” poeması
tilinde túp dáreje, ózlik hám belgisizlik dáreje formaları ushırasadı.
Túp dáreje
. Bul dárejeniń arnawlı affiksi joq. Onıń mánisi, tiyikarınan feyildiń túbir hám
dórendi túbir formaları arqalı ańlatıladı, onıń is-háreketi tek subyektke qatnaslı boladı.
Padshah
boldı
Rahimqulı,
Iskándár kibi sháwkáti [5.197]
Ózlik dáreje.
Feyili subyekttiń is-háreketiniń ózine qaratılǵanın bildiredi, yaǵnıy is-
háreket subyekttiń ózi tárepinen iske asadı. Bunda ózlik dáreje -ın//-in//-n affiksleri arqalı
jasaladı. Mısalı:
Kórúndi hár túrli nishan,
Hér yúzdá bir álamatı. (196-bet)
Geyde ózlik dáreje feyilleri -ı1/-i1, -1 affiksleriniń jalganıwı arqalı da bildiriledi. Mısalı:
49
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Ámiyr basıldı, yıǵıldı
Búzrúklárniń sharafatı.
Kúrdú Kúrjistan qozǵaldı,
Iyran, Tiyran, Ástrabatı [5.199]
Ózgelik dáreje
. Is-hárekettiń grammatikalıq subyekt arqalı emes, basqa bir logikalıq
subyekt arqalı islengenligin bildiredi.
Bárjay
keltúr
asıy qullar,
Belgisiz dáreje
. Feyilleri grammatikalıq subyekt tárepinen emes, al logikalıq
subyekt tárepinen islengen is-háreketti bildiredi. Bul dáreje tiykarınan morfologiyalıq usil
menen -ıl//il affiksleri arqalı jasaladı. Sonday-aq belgisiz dáreje feyilleri ózlik dárejenin -in//-
in//-n affiksleri arqalı da jasaladı. Mısalı:
Shahri Buxar ham chekildi,
Sawash boldı, qan
tókúldi
Wa dáriyǵa yúz mıń árman,
Tabılmadı dártká dárman [5.198]
Berdaqtıń “Xorezm” poemasında -il/-il affiksleriniń jińishke erinlik úl variantı da
ushırasadı. mánilik qatnasların bildiredi.
Meyil kategoriyası
. Feyildiń meyil kategoriyası sóylewshiniń haqıyqatlıqqa bolǵan
qatnası is-háreket arqalı bildirilip, sol is-háreket buyrıq, tilek, shárt hám anıq xabarlaw
mánilerinde keledi.
Buyrıq meyil
sóylewshi tárepinen basqa birewge qaratılǵan buyırıw, hámir etiw, shaqırıq
t.b mánilerdegi is-háreketti ańlatadı. Buyrıq meyil formaları, tiykarınan, III hám II bet arqalı
bildiriledi:
Bolsa iymanı yoldashı,
Tańla yawmúl qiyamáti
Tuǵrı, tuǵrı, tuǵrı sózlá,
Diyn islamnıń yolın gózlá
Rızqıńnı haqdın izlá
Etmá káfirniń xizmáti [5.193]
Keltirilgen mısallardaǵı dıqqat etilgen tańla, sózlá, gózlá, ízlá feyilleri II bet
birlik sanga qarata aytılgan buyrıq mánisin anlatadı. Jáne de buyrıq meyil II bet kóplik
formada keliw arqalı da bildiriledi. Mısalı:
Aytınız ástagfirulla,
Diyni Muhammád úmmáti
Haqǵa yıǵlanız zar-zar,
Tilákińni bergáy jabbar
Shúkir etińlár etmán árman,
Bul hám qudanıń qúdráti [5.192]
Bunda dáslepki eki feyilge -ınız/-ińiz affiksleriniń jalǵanıwı arqalı II betke qaratılǵan
buyrıq mánisi ańlatılǵan bolsa, sońǵı mısalda -ıń affiksine kóplikti bildiriwshi -lar qosımtası
jalǵanǵan.
Tilek meyil
is-hárekettin isleniwine sóylewshiniń niyetin, ármanın, ótinish, soranıw
sıyaqlı qatnasların bildiredi. Tilek meyil mánisindegi feyiller ele islenbegen, biraq isleniwi tiyis
is-hárektlerdi ańlatadı. Qaraqalpaq tilinde tilek meyil sintetikalıq hám analitikalıq usıllar arqalı
bildiriledi.
50
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Sintetikalıq formadaǵı tilek meyildiń morfologiyalıq kórsetkishi: ayın//-eyin, -ǵay//-ǵey, -
qay//-key affiksleri esaplanadı. Berdaqtın “Xorezm” poemasında tilek meyildiń tómendegidey
formaları ushırasadı:
a) Tilek meyildin-ǵay/-ǵey affiksi arqalı tilek mánisi ańlatılǵan. Mısalı:
Sawal asan bol
ǵay
górdá,
Ruwzı qiyamát máhshárda.
Haqǵa yıǵlańız zar-zar,
Tilákińni ber
gáy
jabbar [5.192]
Ekinshi mısalda -gey jinishke buwın ushin jumsalıwshı affiks ornına -gáy forması
qollanılǵan.
b) Tilek beyildiń I bet birlik sanda qollanılıwshı ayın/-eyin affiskiniń qısqargan forması
qollanılǵan. Mısalı:
Seyid ata Seyid Márey,
Ótkán ishdin xabar báráy
Bunda barayın feyil sózi báray túrinde jumsalǵan hám tilek mánisin ańlatıp kelgen.
Házirgi qaraqalpaq tilinde bul affikstin qısqarıp qollanılıw jaǵdayları ushıraspaydı.
Sonday-aq, tilek meyili buyrıq meyildiń 3-bet -sın/-sin forması arqalı da bildiriledi.
Mısalı:
Seyd-Hásán, Abdulla tórám,
Yağsun xudanıń ráhmáti.
Keltirilgen mısalda házirgi qaraqalpaq tilinde qollanılmaytuǵın III bettiń qosımtası
jumsalǵan.
Shárt meyil
is-hárekettin isleniw yamasa islenbew shartin bildiredi. Shart meyil
qatnasqan gápte eki is-háreket boladı. Mısalı:
Áwel ki ayt
sa
m bismilla, Bismilla islam quwatı.
De
sám
padshahlarnıń jámin, Lárzem urar ruyı zámiyn.
Bul mısallarda shárt meyildiń -sa-sá affiksleri jumsalǵan hám onnan son I bet birlik sandı
bidiriwshi -m forması jalǵanǵan.
Feyildin funkcional formalarının geyparaları meyil, máhál hám bet-san kategoriyalarına
iye bolmaydı. Olar sol dórendi formasında sóz ózgertiwshi affiksiz qollanılıp, betlik emes feyil
sistemasın dúzedi. Betlik emes feyil sistemasına atawısh feyil, kelbetlik feyil hám hal feyil
formaları kiredi.
Kelbetlik feyil
. Zattıń belgisin is-háreket arqalı bildiretuǵın feyillerge kelbetlik feyil
delinedi. Kelbetlik feyil eki sóz shaqabı feyil hám kelbetliktiń mánisin bildiriwshi feyildiń
ayrıqsha bir túri. Ol dórendi túrinde betlik mánige iye emes. Sonlıqtan, betlik emes feyillerdiń
toparına kiredi.
Kelbetlik feyil is-háreket mánisinde kelgende, dáreje, máhál, bet-san, bolımlı-bolımsızlıq
qosımtaları menen ózgeredi. Basqa feyiller sıyaqlı, seplik qosımtalı hám tirkewishli atawıshlardı
basqaradı. Berdaqtın “Xorezm”poemasında kelbetlik feyildiń tómendegidey túrleri ushırasadı.
Mısalı;
Ol sıratdın ót
ár
yerdá,
Bol
gan
rasuwl shafaatı
Yawlı kúni qıl
ur
bárdash,
Qılıch ur
gan
zarbiyatı.
Atalıq biy ót
kán
lári,
51
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Muhammed Ráhiymdin bári. [5.198]
Keltirilgen mısallarda kelbetlik feyildin er qosimtası ornina ár forması (ótár), juwan ar
qosımtası ornına erinlik ur forması (qılur) hám gan, kán sıyaqlı qosımtaları jaǵanǵan. Sońǵı
mısaldaǵı ótkánlari sózinde kelbetlik feyildiń -kán qosimtasınan soń kóplik qosımtası jalǵanıp,
kelbetlik feyil substanstivlesip atlıq sóz shaqabına ótken.
Hal feyil
. Hal feyil feyil hám ráwishtiń belgilerine iye boladı. Feyillik belgige iye bolıp
kelgende, is-háreketti bildiredi. Basqa feyiller sıyaqlı bolımlı, bolımsız túrde, awıspalı hám
awıspasız feyil mánilerinde qollanıladı.
Ráwishlik belgige iye bolıp kelgende, tiykarǵı is-háreketke (bayanlawıshqa) qatnaslı
bolıp keledi. Ráwishler sıyaqlı is-háreketti pısıqlawıshlıq mánide sıpatlaydı. Hal feyiller qospa
feyillerdiń quramında tiykarǵı feyil wazıypasın atqaradı. Hal feyildiń -ıp/-ip/-p formaları
tilimizde jiyi qollanıladı. “Xorezm” poemasında bolsa -ıb/-ib túrindegi hal feyildiń eski
formaları qollanılǵan.
Iskándár, maģluwbı Darab,
Sultan Mahmuwd yurtnı sorab
Chingiz qılıb yurtı xarab
Xorezm uchun xan yıģlab,
Xanayı Kaba niyáti [5.198]
Joqarıdaǵı mısallarda kórip ótkenimizdey, dástannıń tilinde de házirgi ádebiy tilimizdegi
sıyaqlı feyildiń meyilleri, funktsional formaları, dárejeleri házirgi ádebiy tilimizge jaqın
qollanılǵan hám ayırım orınlarda seslik hám morfologiyalıq ógerislerge ushraǵan.
RÁWISH
“Xorezm” poemasında jumsalǵan ráwish sózler túrkiy hám qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı
is-hárekettiń hám belginiń belgisin bildirip keledi. Ráwishler feyil menen dizbeklesip kelgende
is-hárekettin waqtın, sının, ornın, kelbetlik penen dizbeklesip kelgende belginiń belgisin, ráwish
penen dizbeklesip kelgende is-hárekettin anıq, naqma-naq belgisin, atlıq penen dizbeklesip
kelgende zattiń muǵdarlıq dárejesin bildiredi[3.24].
“Xorezm” poeması tilinde ráwishtiń waqıtlıq máni bildiriwshi túri jumsalǵan:
Áwwel ki aytsam bismilla,
Bimsilla islam quwatı. [5.192]
Keltirilgen mısaldaǵı áwwel sózi házirgi qaraqalpaq tilinde áweli túrinde qollanıladı.
Juwmaqlap aytqanda, “Xorezm” poemasında sóz shaqabınıń barlıq túri qollanǵanınıń
guwası boldıq. Kólemi jaǵınan kishi poema bolsa da, mánili sóz shaqabınıń de qollanǵanın
kóriwimizge boladı. Berdaqtıń “Xorezm” poemasında qollanılǵan sóz shaqapları házirgi ádebiy
tilimizden onsha parıq qılmaydı. Biraq ta, arab-parsı tilindegi sózlerdi qosıw arqalı házirgi kúnde
qollanılmaytuǵın sózlerdi de ushratıwımız múmkin.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Seytnazarova I. Ha’zirgi qaraqalpaq tili. So’z jasalıw ha’m morfologiya No'kis. 2013. -
B.11.
2.
Насыров Д.С. Доспанов О. Бекбергенов А. Сайтов Д. Қарақалпақ әдебияты
шығармаларының тили. Нөкис. Билим. 1995. -Б.95.
3.
Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Hazirgi qaraqalpaq ádebiy tili.
Morfemika. Morfonologiya. Sóz jasalıw. Morfologiya -Nókis, 2010.-B 24.
52
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
4.
Ҳамидов Ҳ. Қарақалпақ тили тарийхының очерклери. Нөкис. Қарақалпақстан. 1974.
-Б.300.
5.
Berdaq. (Baspaǵa tayarlaǵan: M. Nızanov) Nókis. Bilim.2022 -B-192-200.
6.
Абдиназимов Ш. Сөзлерим меруертдур айтылған ҳәр бир. Нөкис. 1997.
7.
Абдиназимов Ш. Бердак шығармалары тили. Ташкент. Фан. 2006.
