ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
91
ABBAZ DABÍLOV SHÍǴARMALARÍNDA GIPERBOLA HÁM LITOTALARDÍŃ
QOLLANÍLÍWÍ
Djoldasbaeva Shaxrizoda Abatbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
Filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13133217
Annotaciya.
Bul maqalada XX ásir qaraqalpaq shayırı Abbaz Dabılovtıń shıǵarmalarında
giperbola hám litotalardıń qollanılıwı haqqında sóz etiledi. Maqalada berilgen giperbola hám
litotalar analizlenip,olardıń qollanılıwı haqqında keńnen túsinik berilgen.
Gilt sózi:
jazba ádebiy til, kórkemlew quralları, kórkem ádebiyat, giperbola, litota.
USE OF HYPERBOLA AND LITOTES IN THE WORKS OF ABBAZ DABÍLOV
Abstract.
This article discusses the use of hyperbola and litotas in the works of the 20th
century Karakalpak poet Abbaz Dabilov. Hyperbola and litho given in the article are analyzed
and an understanding of their use is given.
Key words:
written literary language, artistic tools, artistic literature, hyperbola, litota.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ГИПЕРБОЛЫ И ЛИТОТЫ В ТВОРЧЕСТВЕ АББАЗА
ДАБИЛОВА
Аннотация.
В данной статье рассматривается использование гиперболы и
литоты в творчестве каракалпакского поэта XX века Аббаза Дабилова.
Проанализированы гиперболы и литографии, приведенные в статье, и дано
понимание их использования.
Ключевые слова:
литературно-письменная речь, художественные орудия,
художественная литература, гипербола, литота.
Abbaz Dabılov dóretpeleri qaraqalpaq jazba ádebiyatı hám milliy adebiy tildiń tariyxında
ayrıqsha orındı iyeleydi. Qaysı milliy tildi alıp qarasaqta ta, onıń tiykarın salıwǵa, rawajlandırıwǵa
sebepshi bolatuǵın tulǵalar sıpatında, sol ádebiy tildiń qáliplesiw, rawajlanıw tariyxında óz
shıǵarmaları arqalı úlken xızmet atqargan sóz sheberleri tilge alınadı. Máselen, ózbek ádebiy tili
tariyxında Nawayınıń, túrkmen ádebiy tiline baylanıslı Maqtımqulınıń, qazaq ádebiy tili tariyxında
Abaydıń atları ataladı.
Al, qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń qáliplesiwinde Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq sıyaqlı
klassik shayırlarımızdan baslanadı. Qaraqalpaq ádebiyatında jańa dáwir XX ásir kirip kelgennen
soń jańa shayırlar, jańa jazıwshı, jańa dóretiwshi insanlar menen tolıstı. Sol qatarda, Abbaz
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
92
Dabılov ózi jasaǵan zamanınan túygen ishki keshirmelerin, sırtqı tásirler arqalı júz bergen waqıya
hám hádiyselerdi óziniń dóretpelerine kirgizip, ádebiyatımızdıń, búginliginde tilimizdiń bayıwına
sebepshi bolıp otır. Tilimizdiń bayıwında kórkem shıǵarma tiliniń áhmiyeti júda úlken.
Qaraqalpaq til bilimi tariyxında qaraqalpaq tiliniń tariyxın hám kórkem shıǵarma tilin
izertlew 1960-jıllardan baslandı. Sol qatarda, Abbaz Dabılovtıńda shıǵarmaların izertlew
baslanǵan edi. Dáslepki izertlewshiler qatarında Á.Paxratdinovtıń “Abbaz shayırdıń kórkemlik
dúnyası” atlı kitabı baspadan shıqtı.
Abbaz Dabılovtıń shıǵarmaları boyınsha pitkeriw qánigelik jumıslar jazıldı. Atap
aytqanda, U.Nurıllaevanıń “Abbaz Dabılovtıń shıǵarmaların frazeologizmlerdiń qollanılıw
ózgeshelikleri” [2], R.Baxadirovanıń “Akademiyalıq liceylerde Abbaz Dabılov poeziyasın oqıtıw
texnologiyası” [3] jaqlap jazılpan pitkeriw qánigelik jumısların tabıwımızǵa boladı. Abbaz
Dabılovtıń shıǵarmalarınıń tilin tereń hám hár tárepleme úyreniw milliy qádiriyatlarımız qayta
tiklenip atırǵan házirgi dáwir ushın, eń áhmiyetli máselelerdiń biri.
XX ásirde jasap dóretiwshilik etken Abbaz Dabılov ta birneshe mapazlıq qosıqların jazıp,
onda sol waqıtta bolıp atırǵan waqıyalarǵa óziniń kózqarasların bildiriw menen birge turmıstaǵı
ózgerislerdi de, jańalıqlardı da xalıqqa jetkeriwde kóp xızmet etti. Shayırdıń qosıqlarınıń tásirliligi
birinshiden, tuwma talantqa iye bolıwı, ekinshiden, xalıqlıq ruwxtıń basımlıǵı, úshinshiden,
waqıyanıń arasında bolıp, óz kózi menen kórgenlerin kórkem súwretlewinde kórinedi hám
kórkemlew qurallarınan sheber paydalanǵanın kóremiz.
Hár qanday shıǵarmanıń kórkemlik qunın bahalawda ondaǵı qollanılǵan kórkemlew
qurallarınıń xızmetin, olardıń shıǵarma pútinliginde tutqan ornın úyreniw de ayrıqsha áhmiyetke
iye. Kórkemlew qurallarınıń quramında úyreniletuǵın giperbolalar shıǵarmalarda obrazlılıqtı
kúsheytiwde, berilgen obyektti elede bórttirip súwretlewde qollanıladı.
Shayır giperbolalardı súwretlep atırǵan zat, adam, waqıya, yaki hadiyse, yaki olardıń
ayırım belgilerin kórkemlep kórsetiw ushın ayrıqsha súwretlew usılı sıpatında paydalanadı. Sóz
sheberleri kórkem shıǵarmada qubılıstı, waqıyanı yamasa olardıń belgisin stillik maqsette
ayrıqshalap, úlkeytip kórsetedi, usı arqalı oqıwshıda tasir qaldırıwǵa erisedi. Shayır shıǵarmaları
tilinde de hár qıylı giperbolalıq súwretlewler bar.
Kórkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi, sharayatlardı, personajlardı, olardıń is-
háreketlerin hádden tıs úlkeytip, asıra súwretlew giperbola dep ataladı.
1
Kórkem sóz sheberleri
tásirsheńlikti kúsheytiw, obrazlılıqtı arttırıw maqsetinde giperbolanı qollanadı. Giperbolanıń
1
Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis. “Qaraqalpaqstan”, 2012, 67-bet.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
93
tiykarında belgi hám qásiyetlerdi ekinshi nársege uqsatıw, salıstırıw boladı. Giperbola folklorlıq
shıǵarmalarda oǵada ónimli qollanıladı. Bul tuwralı prof. Q.Maqsetov "Qaraqalpaq qaharmanlıq
dástanlarında giperbolizm súwretlew motiviniń tiykarǵı ózgesheligin quraydı. Folklordaǵı
tradiciyalıq giperbola sóz etilip otırǵan waqıyanı janlandırıp kórsetiwge xızmet etedi",[4] – dep
jazadı. Folklorlıq dástanlarda batırlardıń tuwılıwı, erjetiwi, úyleniwi, qaharmanlıq isler
kórsetiwinde giperbola qollanıladı. Mısalı, onıń qosıqlar tomlıǵına kirgen "Udarchikler"
qosıǵında:
Endi otaqtı tuwarıp,
Qarıǵı menen suwǵarıp,
Altı kómip, jeti qarıp,
Qarıqların udarchikler [ 9.11].
Shayır udarchiklerdiń islegen miynetlerin
altı kómip, jeti qarıp
degen giperbolalıq
qatarlar arqalı qanshelli dárejede jumısına pidayı, jalıqpay hadal xızmet etetuǵın miynet
qaharmanlarınıń is-hıreketlerin sheber súwretlep bergen.
On segiz ayday alısıp,
Dushpannıń jaǵı qarısıp,
Bir yarım jılday jarısıp,
Báygiden at ozdırıptı. [18.11].
Úy hám jaylarımız órtenip,
Qara úydi sıpırıp alıp,
"Dúnya tap!" dep, bosatarǵa oq salıp,
Bir oqqa júz adam toplaǵan edi
. [71.11].
Oq jawdırdı saǵan qarap burshaqtay,
Úsh saat oq attı jawlar qurǵaqtay
,
At basında tasqınlaǵan júregiń,
Búlk etpedi qoyan júrek qorqaqtay. [22.12]
Urıs dáwirinde, front qıyınshılıqlarında fashizm menen gúresip otırǵan jawıngerlerge tek
qural jaraq emes, al ruwxıy kúsh ayrıqsha kerek edi. Bul kúshti qaraqalpaq xalqı Abbaz shayır
arqalı kóredi hám batır, márt erlerdiń qaharmanlıqların jetkerip beriwde usınday asıra
súwretlewlerden paydalanadı.
Urısqa ketken jawıngerler, biz dástandalarda oqıǵan “Alpamıs, “Edige”, “Qoblan” sıyaqlı
dushpanlarǵa qarsı turıp on segiz ayday alısqanı, bir yarım jılday jarısqanı, oǵına júz adam
toplanıp, ózi heshnárseden qorqpay oq astında qalǵanı sol sıyaqlı háreketlerdi oqıwshılardıń oyına
dál jetip baratuǵın dárejede xarakterli súwretleydi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
94
Qay-qaysı shayırdıń táriyp qosıqları bolsa, olardı giperbolalarsız kóz aldımızǵa keltire
almaymız. Bul dástúr erteden baslanǵan. Dástan qaharmanlarınıń tábiyat qubılıslarına megzetiwi,
olardıń obrazın ashıp beriwde eń kerekli qural esaplanadı. Abbaz shayırda solardan úlgi alıp,
qızlardıń xarakterin, olardıń sırtqı kelbetin ashıp beriwde “altı barıp, bes qaytıp,” “qarańǵı úyge
kirgende, kózleri sham janǵanday” sıyaqlı giperbolalardı qollanadı.
Bir túri bar qızlardıń,
Altı barıp, bes qaytıp,
Talayın kórgen esiktiń,
Saqla balam solardan [120.11].
Qızdıń atı Qırmızı,
Shaxsanemniń dál ózi,
Eki bettiń alması,
Qaǵazǵa qan tamǵanday,
Qarańǵı úyge kirgende,
Kózleri sham janǵanday,
Kórmegenler bir kórse,
Es-aqıldan tamǵanday
[138.11].
Er-jigitlerdiń aybatın, sırtqı kelbetin oqıwshınıń kóz aldına keltiriw ushın shayır
giperbolalardan orınlı paydalanǵanın kóremiz. “
eki murtı aylanıp, qulaqqa bir-bir oralǵan” yáki
“ jawırını bar qaqpaqtay, bilekleri toqpaqtay”
sıyaqlı qatarlar arqalı erksiz oqıwshınıń kóz aldına
qaharman obrazı sáwlelenedi. Onı mına qosıq qatarlarında kórsek boladı:
Bilekke kúshi jıynalıp,
Basqa waqta boyına,
Múshelerge taralǵan.
Eki murtı aylanıp,
Qulaqqa bir-bir oralǵan
[122.11]
Jawırını bar qaqpaqtay,
Bilekleri toqpaqtay,
Orta boylı dembelshe,
Ata-anadan tuwmay-aq,
Jerden piship alǵanday [139.11].
Qaharman obrazın ashıp beriwde giperbolalar jiyi qollanıladı.Tómendegi qosıq qatarında
insanǵa tán qásiyet asıra súwretlengenin kóremiz. Ásirese folklorda batırlarǵa tán xarakterdi ashıp
beriwde usınday giperbolalar qollanıladı.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
95
Ekewiniń jeytuǵın,
Bir kúndegi tamaǵı,
Bir sıyırdıń eti eken.
Gúrtik penen aralas,
Ishedi eken hár qaysısı,
On tabaqtay sorpadan,
Tamaq jegen waǵında,
Sıyır tuwe bizlerge,
Bir túyeniń eti de,
Az boladı deydi eken.
On sháynek shayǵa hár qaysısı,
Azanǵı shayǵa halqası,
Sháyneginde úsh nannan,
Otız nandı jeydi eken.
...Sol zamanǵa berilgen,
Kirpikleri tógilgen,
Qasları qarıs kerilgen,
Haqıyqat qumar kóz edi.
Kózi túsken jigitler,
Aqlı-huwshın aldırıp,
Omaqazan atıp súringen,
Gúlnar páriydiń ózi edi.
Abbaz Dabılovtıń "Bahadır" dástanında kewildegi dárt hám muńnıń, qayǵı hám
quwanıshtıń, uwayımnıń sheksizligin giperbola usılında súwretlew ushın súyegi sipse, eti janıp
kúl bolǵan is-háreket arqalı jetkerip beredi.
Qız satqanı kúndiz kúni tún boldı,
Súyegi sipse, eti janıp kúl boldı
,
Partiyaǵa qarsı turǵan adamnıń,
Erman, eki kózine qara qum toldı [ 251.12].
Tómendegi qatarda "ókpesin sıǵıp tergew"
sıyaqlı turaqlı sóz dizbeginiń giperbolalıq
xızmette avtordıń sheberlik penen paydalanǵanın kóremiz.
Bile ǵoysa Dárigúl,
Sózdi uzatıp júrmesin,
Mınanday kóp aqshanı,
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
96
Sen qayaqtan aldıń dep,
Ókpemdi sıǵıp tergeydi.
[290.12]
Tildegi kórkemlew qurallarınıń atqaratuǵın xızmetleri ulıwma ortaq bolǵanı menen de,
olardıń bir-birinen ajıralıp turatuǵın ózine tán ózgeshelikleri, obrazlılıq dóretiwdegi
múmkinshilikleri bar. Kórkem shıǵarma tilinde sózler kóbinese awıspalı mánili bolıp keledi.
Sózlerdiń obrazlılıǵın kúsheytiwde, olardıń ekspressivlik hám emocionallıq tásirshenligin
arttırıwda súwretlew qurallarınıń ishinde litotalardıń xızmeti ayrıqsha. Shayır óz shıǵarmalarında
tildin leksika-semantikalıq baylıqlarınan, kórkemlew qurallarınan sheber paydalanǵan.
Litota – grek tilinen ápiwayılıq, kishilik degen mánini ańlatadı.. Litota súwretlep otırǵan
zattı yamasa qubılıstı obrazlı etip kórsetiw ushın qollanıladı. Ol – giperbolaǵa qarama-qarsı
túsinik. Súwretlew obyektin kishireytip kórsetiw litota dep júritiledi.
Kórkem sóz iyesi óziniń ideyalıq maqsetine mas keletuǵın nárselerdiń áhmiyetin arttırıw,
ayrıqshalandırıp kórsetiw ushın onıń antipodı (yaki oǵan parallel bolǵan nárseni) kishireytip
kórsetedi. "Túyeniń kózindey zaǵara", "Shappattay bala", "Taqıyaday awıl" sıyaqlı hám t.b. Litota
basqa troplar sıyaqlı avtordıń oy-pikirlerin kórkemlep jetkeriw ushın qollanıladı.
Abbaz Dabılovtıń shıǵarmalarında da "bir párshedey nan" "aya tolım", "shappattay nan",
"serke san", "bir taban jer", "shıbın jan" sıyaqlı litotalardı ushratamız. Olar qosıq mazmunına
emocional-ekspressivlik máni berip, elede tásirli shıǵıwına xızmet etip tur. “Bir párshedey nan”,
“aya tolım” sıyaqlı kishreytiwshilik mánili sózler birinshi berilgen qosıq qatarlarında ananıń
qanshelli dárejede japakeshligi, tawǵan kishkene nársesin ózi jemesede perzenti ushın
beretuǵınlıǵı litotalıq qatarlar arqalı sheber sǵwretlep berilgen.
Bir párshedey nan
tapsa da beredi.
Jaya menen jal tapsa da beredi.
Aya tolım
2
tapsa da beredi,
Anam anasınday sıyladı júrdi. [36.11].
Mektep ashılǵan waqıtlarında oqıwshılarǵa halqas dep atalatuǵın mezgillik tamaq bergen.
Sol awqattıń qanday ekenin túsindiriwde qollanılǵan shappattay nan litotası arqalı
zamannnıń qanday bolǵanın ashıp beriwshi kórkemlew qurallınıń orınlı paydalanǵanıń kóremiz.
Áwel baslap bir stakan sút berdi,
Bir qatar ishlerin buzıp ótkerdi,
Ekinshi kún bir piyala mashaba,
Shappattay nan,
bir úzbennen et berdi. [90.11].
2
Aya tolım-tolı alaqan mánisinde
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
97
Shayırdıń elge belgili “ Bahadır” dástanında, Artıqtıń obrazın jaratıwda atına say kelmeytuǵın
turpatı, kelbeti tábiyamızda bar bolǵan serkke arqalı salıstırmalı túrde súwretlenedi.
Bir balası bar edi.
Óttey úpik sarı edi.
Ózi jılan qabırǵa,
Jáne serkke san edi. [137.11].
Tómende berilgen bir taban jer litotası qosıq qatarına kúsheytiwshilik tásir jasap, elimizdiń
tariyx betlerin ashıp bergendey boladı.
Erkine qol jetpey júrgen jurt ediń,
Huqıqı joq qaraqalpaq ult ediń,
Suw kóterip kók teńizden jawarǵa,
Bir taban jer
tappay júrgen bult ediń [52.12].
Insannıń janı shıbın menen teń bolmaytuǵının bárshemiz bilemiz. Biraq kórkem ádebiyatta,
poeziyalıq, prozalıq shıǵarmalarda kórkemlilikti asırıw ushın orınlı qollanılatuǵın tárepleri bar.
Bunı shaırdıń usı qatarlarınan ańlasaq boladı.
Bunı sırttan kórgen qasha-qash edi,
Posıp taw, tóbeden asa-as boldı.
Bir shıbın jan
tatlı basa-bas boldı.
Bayǵus xalıq baspana tappaǵan edi [71.12].
Juwmaqlap aytqanda, Abbaz Dabılov óz shıģarmalarında sóz tańlawģa itibarlılıq penen
qaraǵan, hár sózdiń, formanıń orınlı hám belgili bir stillik maqsette qollanılıwına úlken dıqqat
bólgen. Sol arqalı ol tildegi ádebiy normalardıń turaqlasıwı, qáliplesiwi hám jetilistiriliwi ushın
xızmet etken.Biz onı úyreniw arqalı tillik leksikamızdıń bayıwına sebepshi bolamız.
REFERENCES
1.
Á.Paxratdinov “Abbaz shayırdıń kórkemlik dúnyası” Nókis “Qaraqalpaqstan” baspası
2009.
2.
Ú. Nurıllaeva "A.Dabılov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń qollanılıwı" Nókis 2017.
3.
R.Baxadirovanıń “Akademiyalıq liceylerde Abbaz Dabılov poeziyasın oqıtıw
texnologiyası”
4.
Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis. “Qaraqalpaqstan” 2012.
5.
G.Qarlıbaeva "Ájiniyaz shıǵarmaları tilinde semantika-stilistikalıq ózgeshelikler" doc. dis.
Nókis 2017.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
98
6.
Abbaz
Dabılov.
Tańlamalı shıǵarmaları (Qosıqlar, poema, dástan)-Nókis:
“Qaraqalpaqstan”, 2018,-160b.
7.
A.Dabılov Shıǵarmaları III tom Nókis “Qaraqalpaqstan” 1972.
8.
A.Dosımbetova “Ádebiyatta kórkemlew quralları”-Nókis: “Qaraqalpastan” baspası, 2017.
