ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
270
G. DÁWLETOVANIŃ SHIǴARMALARINDA SOMATIZMLIK
FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QOLLANILIWI
("Seniń dártiń menen jasayman hayal", "Qız taxtım", "Gúzgi tolǵanıslar" "Tumar qız"
toplamları mısalında)
Djoldasbaeva Shaxrizoda Abatbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13133026
Annotaciya.
Bul maqalada frazeologizmlerdiń til biliminde tutqan ornı, qollanılıwı,
mazmunı haqqında elimizge belgili shayır G.Dáwletovanıń dóretiwshiligi negizinde sóz etilgen.
Shayır dóretpelerindegi somatizmlik frazeologizmler haqqında keńnen túsinik berilgen.
Qaraqalpaq til iliminiń wákilleri tárepinen frazeologizmler haqqındaǵı pikirleri keltirilgen.
Gilt sózler
: sózlik quram, frazeologizmler, frazeologiyalıq sóz dizbekleri, somatizm,
frazema, poetikalıq sheberlik.
THE USE OF SOMATIC PHRASEOLOGY IN THE WORKS OF G. DÁWLETOVA
("I live with your dart, woman", "Kiz my throne", "autumn excitement", "Tumar kiz"
collections as an example)
Abstract.
In this article, the place, use, and meaning of phraseological units in the
knowledge of the language is discussed, as well as the work of the well-known poetess G.
Dáwletova. Somatic phraseology in the poet's work has been widely discussed. Representatives of
the Karakalpak linguistics have given their opinions about phraseology.
Key words:
composition of speech, phraseology, phraseology, somatism, phraseology,
poetic skill.
УПОТРЕБЛЕНИЕ СОМАТИЧЕСКОЙ ФРАЗЕОЛОГИИ В ТВОРЧЕСТВЕ Г.
ДАВЛЕТОВОЙ
(«Я живу твоим стрелом, женщина», «Киз мой трон», «Осенний азарт», коллекции
«Тумар киз» как пример)
Аннотация.
В данной статье рассматривается место, употребление и значение
фразеологизмов в знании языка, а также творчество известной поэтессы Г. Давлетовой.
Соматическая фразеология в творчестве поэта широко обсуждается. Представители
каракалпакского языкознания высказали свое мнение о фразеологии.
Ключевые слова:
композиция речи, фразеология, фразеология, соматизм,
фразеология, поэтическое мастерство.
Biz qaysı tildi alıp qarasaq ta, onıń sózlik quramında tek jeke sózler ǵana emes, al jeke
sózlerdey pútin mánini ańlatıwshı bir neshe sózlerden quralǵan sóz dizbekleri de bar ekenligin,
olardıń belgili bir orındı iyelep kelgenligin kóremiz. Bulardan biri, frazeologiyalıq sóz dizbekleri
bolıp tabıladı. Frazeologizmler yamasa frazeologiyalıq sóz dizbekleri kúndelikli til arqalı qatnas
jaǵdayında pikirdi tolıq, ózine tán mánilik boyawları menen jetkeriwde ayrıqsha xızmet atqaradı.
Onda xalıqtıń ásirler boyı payda etken ushqır qıyallarınıń, danalıǵınıń, sóz
dóretiwshiliginiń ájayıp úlgileri saqlanǵan. Usı kózqarastan frazeologiyalıq sóz dizbeklerine
tildiń qaymaǵı sıpatında baha beriledi. Ullı rus ilimpazı M.V. Lomonosov olardı tildiń marjanı
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
271
dese, V.G.Belinskiy frazeologiyalıq sóz dizbeklerin sózlik quramda tildiń xalıqlıq tulǵası, xalıq
tiliniń túp baylıǵı dep ataydı. Olardıń tildegi ornına joqarı baha beredi.
Tilimizde qollanılıp júrgen frazeologizmler qollanılıwı jaǵınan hár qıylı atamalarǵa
baylanıslı sózler menen dizbeklesip keledi. Olar usı tárepine qaray: haywanlarǵa baylanıslı, adam
múshelerine baylanıslı, toponimlerge baylanıslı hám taǵı basqa mánidegi sózler menen dizbeklesip
qollanıladı. Olardıń ishinde adamnıń dene músheleriniń atamalarına baylanıslı frazeologizmler
belgili orın tutadı. Qaraqalpaq tiliniń leksikasın izertlegen ilimpaz E.Berdimuratov frazeologiyalıq
sóz dizbekleri boyınsha aytqan pikirlerinde adamniń dene músheleriniń atamalarına baylanıslı
frazeologiyalıq sóz dizbeklerine orın berip, ilimpaz olardiń ishinde “kóz”, ”til”, “awız”, “júrek”,
“ayaq” sózlerine baylanıslı frazeologizmlerdi atap ótedi [1]. J.Eshbaev tárepinen dúzilgen
“Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi”nde de adam múshelerine baylanıslı
frazeologiyalıq atamalar somatizmler de úlken topardı qurap kelgen[2]. G.Aynazarova
frazeologizmlerdiń quramındaǵı bunday tirek sóz xızmetinde qollanılıwshı sózlerdi úyrene otırıp,
onday sózlerdi uytqı sózler dep ataydı.
Bunday frazeologizmlerdi óz ornında paydalanıw hárqanday jazıwshı ya shayırdıń stillik
ózgesheligi hám sheberligine baylanıslı. Biz bul maqalamızda xalqımızdıń belgili shayırası
G.Dáwletovanıń dóretpelerinde somotizmlik frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgesheligin sóz
etpekshimiz. Biz izlengen "Seniń dártiń menen jasayman hayal", "Qız taxtım", "Gúzgi tolǵanıslar",
"Tumar qız" toplamlarınıń ishinde frazeologiyalıq sóz dizbekleri shayır tárepinen júzikke qas
qondırǵanday etip sheber paydalanılǵan. Ásirese, adamnıń dene múshelerine baylanıslı kóz, bas,
qulaq, qabaq, til, moyın hám t.b sózler menen dizbeklesip, feyil frazeologiyalıq sóz dizbekleri
kóbirek ushrasadı. Usı tárepine qaray olardı tómendegidey toparlarǵa bólip qarasaqta boladı.
1.Kóz sózine baylanıslı frazeologizmlerdiń qollanılıwı:
Sáhár payıt shıqtı aǵam sayranǵa,
Kózi tústi Ústirtli bir jananǵa [4.54]. Bul mısalda berilgen “kózi tústi” yaǵnıy kózi túsiw
frazeologizmi “kóriw”, “kórip qalıw” mánisin bildirip kelgen.
Jolımdı gúzetip kózi súzilgen,
Aq jawlıqlı anamdaysań watanım [7.5]. “Kózi súziliw” frazeması bolsa “tigilip qaraw”
mánisin berip tur.
Boldım dep xalqımnıń kózine kúyik,
Tamasha etkende qabagıń úyip [7.16]. Berilgen bul mısalda “kózine kúyik” frazeması
qollanılǵan. Kózine kúyik bolıw-bir jaqsı kórgen nársesine ıntıq bolıw mánisinde kelgen.
Úmit shashbawların qalay sótermen,
Kózimdi tasalap qayda ketermen. [7.54]. Kóziniń tasasın alıw-kóp waqıt qarap otırǵan
jerinen kózin basqa jaqqa burıw, basqa jaqqa qaraw mánisinde beriledi. Bul mısal “Tumar qız”
toplamına kirgen “Ne qılıp júripsiz balajanlarım” qosıǵınan alınǵan. Balalardıń is-háreketine qarap
turǵan shayırdıń biyparıq óte almay, kóziniń tasasın alıwı bir ǵana mısaldıń qatarı arqalı kórkem
obrazlı, jáne oqıǵan hárbir oqıwshıǵa túsinikli etip berilgen.
Abadan ayımnıń taxtı-tajısız,
Mehir muhabbattan turar kóz janıp [7.145]. Kózi janıp turıw-baxıtlı bolıw, quwanıshqa
bóleniw mánisinde jumsalǵan.
Ótkenlerge kózdi jumıp jasamań,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
272
Adam atamızdıń kórki hayallar [5.46]. “Kóz jumıw” frazeologizmniń eki mánisi bar.
1.Qazalanıw, óliw; 2.Táwekel etiw, bir iske bel baylaw. Biz keltirgen mısaldaǵı “kóz
jumıw” frazemasınıń mánisi áne sol ekinshi mániske durıs keledi.
Házir oylap kóz juwırtsam izime,
Sap tartısar kórinisi dizile [5.63]. “Kóz juwırtıw”- qanday da bir nárseni bir qatar kózden
ótkeriw, kórip shıǵıw mánisinde kelgen.
Jaqsı bol tek Alla ózi biledi,
Ne islep atırsań kózi kóredi. [6.57]. Bul gápte “kózi kóriw”-biliw, sezip turıw mánisinde
jumsalǵan.
Kózi ilindi kóp dáriniń kúshinen
Al buyırsa, sál-pál mızǵıp alasań [6.90]. Bul mısalda “kózi ilindi” frazeologiyalıq sáz
dizbegi “uyıqlaw”, “uyıqlap dem alıw” mánisin berip tur.
Jáne shıǵarmalarda kóz sózi menen baylanıslı, kózdiń xızmetin atqaratuǵın “kóriw”
“qaraw” mánisin beretuǵın frazemalardı da ushratamız, biraq olardıń ózi kóz sózi menen tikkeley
qollanılmaǵan. Mısalı:
Qızıq eken izge názer taslasaq,
Sizdi saǵınaman tunǵısh muǵallim [6.82]. Bul qosıq qatarında “názer taslaw” frazeması
“qaraw, bir nársege dıqqat qoyıp qaraw” degen mánini beredi
Obalın moynına salayın desem,
Sırtınan ser salıp qarayın desem [5.28]. “Ser salıw” frazeologizmniń mánisi pútkilley názer
taslaw menen birdey. Bir nársege qaraw mánisinde jumsaladı.
2. Qabaq sózine baylanıslı frazeologizmniń qollanılıwı:
Boldım dep xalqımnıń kózine kúyik,
Tamasha etkende qabagıń úyip [7.16]. Qosıq qatarında qollanılǵan “qabaǵın úyip”
frazeologizmi “ashıwlanıp”, “qapa bolıp” degen sinomimlik mánide jumsalǵan.
Aqıl aytsam úyme qabaq,
Turmıs qurıw qıyın sabaq [5.55]. Poetikalıq qatarlarda uyqastıń bolıwı ushın “qabaq
úymew” frazeologizmniń ornına “úyme qabaq” túrinde inverciyaǵa ushrap qollanılǵan.Bul bolsa
gápke “ashıwlanbaw”, “qapa bolmaw” mánilerin berip tur.
3. Qulaq sózine baylanıslı frazeologizmlerdiń qollanılıw:
“Qozım” dep qulaq qoyǵan qızdıń zarına,
Teńin tapsa qaramaydı barına [4.18].
Janǵa jaǵar sózler aytsań tóreli,
Qulaq qoyıp jaslar maqul kóredi. [4.53] Bul qatarlarda berilgen “qulaq qoyıw
frazeologizmnińm mánisi “tıńlaw”, “esitiw” mánisin beredi.
Iyttiń atı iyt ǵoy degen menen de,
Dawıs shıqsa hámme qulaq túredi. [7.37] Qulaq túriw frazeması bul qatarda tıń-tıńlaw, ne
aytar eken dep ańlısıp sırttan tıńlap júriw mánisinde jumsalǵan.
Gejir adam aytqanıńa júrmeydi.
Hasıl sóziń zaya qulaq túrmeydi. [7.37]. Qulaq túrmew- bul qulaq túriwdi biykarlawshı
mánide jumsalǵan tıńlamaw, esitkisi kelmew mánisindegi frazeologizm.
Urpaqlarǵa qulaq qaǵıs etesiz,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
273
Laǵlı marjan aytqan sózleriń seniń. [7.142].Shayır bul qatarlarda “Qulaq qaǵıs etiw”
frazeologizmin qollanǵan. Gápte “aytıw, esittiriw, bir nárse tuwralı aytıp xabarlandırıp qoyıw”
degen mánisti beredi.
4.Til sózine baylanıslı frazologizmlerdiń qollanılıwı:
Aytıp turǵanım joq tildiń ushında,
Jasap júrseń bárhá aqıl-hushımda [7.6] Bul mısalda “til ushın”da frazeogizmi qollanılǵan.
Ol qurı sóz, shın ıqlası menen emes degen mánilerde jumsaladı. Biraq usı sózdiń aldında
joq sózi qollanılǵanı ushın bolımsızlıq mánige ótken.
-Qızım erke, til tabısıp ketpedi,
Janǵa batar enbegim hesh etkeni [7.71]. “Til tabısıw” frazeologiyalıq sóz dizbegi “kelisiw”
“ kelisip ketiw” mánisin beredi. Biraq berilgen mısalda
til tabısıp ketpedi
túrinde berilgen. Sonıń
ushın “kelise almaw” mánisin beredi.
Jeter jetpes ızǵarlı til qatadı.
Túnler uzaq uyqısız tań atadı [7.71]. Til qatıw-sóylew, óz pikirin, oyın aytıp bir ángimege
aralasıw mınisinde jumsalǵan.
Ór kókirek hesh kimdi de betletpediń,
Júrek artqa tartsadaǵı, til qatpadım [7.98]. Til qatpaw-sóylemew, úndemew, aytpaw degen
mánilerde jumsaladı.
Tilin tawıp qońsı menen qobanıń,
Saranawday iysin, kewlin jawlap al [5.101]. Bul qosıq qatarlarında “tilin tabıw”
frazeologizmi berilgen, ol sonıń kewlinen shıǵıw, pikirlese alıw, túsinisiw, sóylese alıw mánisine
baarabar bolıp keledi.
5.Bas hám gelle sózine baylanıslı frazeologizmlerdiń qollanılıwı:
Tulparlar tuwılar hasıl biyeden,
Sizdi Kaabam deyip basım iyemen [4.21].
Mudam baǵman kerek eken gúlshanǵa,
Aldıńda bas iyip turman muǵallim [5.13]. Shayır óziniń qosıq qatarlarında “bas iyiw”
frazemasın qollanǵan.Ol “baǵınıwshılıq”, “jaǵınıwshılıq” degen mánilerde jumsaladı.
Dushpan jigerbetin gelle qılǵanda,
Altın asqa xan mirátlep salǵanda [4.28]. “Gelle qılıw” frazeologizmi “óltiriw, basın kesiw”
degen mánide jumsalǵan.
6. Moyın sózine baylanıslı frazeologizmniń qollanılıwı:
Jaqsılardı ishinen moyınlap turadı [5.73]. Mısalda qollanılǵan “moyınlap turıw”
frazeologizmi “tán alıw” mánisin berip tur.
7. Qol sózine baylanıslı frazeologizmniń qollanılıwı:
“Alıp qashıw” sonnan úrdis jol bolǵan,
Qolı kelte ashıqlarǵa qol bolǵan.[4.49] Bul jerde “qolı kelte” frazeologizmi “jetispewshilik”
“qárejeti az bolıw” mánisin berip tur.
8.Dize sózine baylanıslı frazeologizmlerdiń qollanılıw:
Dize búkpey sharǵa boylı ármanı,
Qumay qustay qanat jaydı, Ana jer [7.87]. “Dize búkpew” frazeologizmi “otırmaw”, “dem
almaw” mánisinde kelgen.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
274
Dasturqandı kózleri jep qılǵınıp tur,
Aylanshıqlap dize búkti júzi qara [7.96]. “Dize búgiw” frazeologizmi “otırıw” mánisinde
kelgen.
Xan dize batırsa xalıq kónipti,
Ádalat shırlasa kewli shógipti [6.121]. Bul mısalda “dize batırıw” frazeması qollanılǵan.
Ol
zulımlıq kórsetiw,
xorlaw
mánisinde jumsalıp tur.
9. Ókshe sózine baylanıslı frazeologizmniń qollanılıwı:
Qıs toqsan kóterdi ókshesin jerden,
Tájim eter gózzallıqqa baǵınıp [4.54] Bul qosıq qatarında keltirilgen frazeologiyalıq birlik−
“ókshesin kóteriw” . Ol “ketiw” mánisin berip tur.
10. Et penen tırnaqqa baylanıslı frazeologizmniń qollanılıwı:
Sennen bólek sezinbedim ózimdi,
Et penen tırnaqsań ashtıń kózimdi [6.21]. Bul mısalda qollanılǵan “et penen tırnaq bolıw”
frazeologizmi “birigip ketiw” mánisin beredi.
11. Arqa,eńse, jelke sirke sózlerine baylanıslı frazeologizmlerdiń qollanılıwı:
Arqası jerge tiymes edi tiresip,
Esim enip endi bilip atırman [6.65]. Qosıq qatarında “arqası jerge tiymew” frazeologizmi
qollanılǵan. Ol “jeńilmew” degen mánini bildiredi. Frazeologizm qollanılǵan gápte “jeńilmes edi”
degen mánini berip tur.
Ábdikerim-Ábish otaw iyesi,
Endi eńse kóterildi ezilgen [7.137]. “Eńsesi kóteriliw” frazeologizmi qollanılǵan bul
mısaldıń mánisi “quwanıw”, “waqtı xosh bolıw” degendi bildiredi.
Keń maydanda úsh aǵashtıń turǵanın,
Jelkesiniń shuqırıda kórmesin [7.115]. Bul qatarda qollanılǵan “jelkesiniń shuqırı kórmew”
frazeologizmi “birewdi ya bir nárseni qattı jaman kóriw, jek kóriw” mánisinde jumsalǵan.
Qálbimdi nege qozǵarman,
Suw kótermes sirkesi [4.9].
Jas kelinshek ún shıǵarmay sıńsıydı,
Ana jılar suw kótermes sirkesi [7.126]. Shayır “sirkesi suw kótermew” frazeologizminiń
ornında “heshteńe jaqpaw” mániles ádettegi sinonimlik birliklerdi qollanıwı múmkin edi, biraq
poetikalıq sheberlik penen
sirkesi suw kótermew
frazeologizmin durıs paydalanǵan. Nátiyjede,
aytılajaq pikir ótkir bolıp shıqqan.
Meyli shayır bolsın, meyli jazıwshı, ózin dóretiwshimen dep esaplaǵan hárbir adam
shıǵarmasında frazeologizmlerdi qollanbastan onı bayıta almaydı. Biz bul maqalamız arqalı
G.Dawletovanıń shıǵarmalarında somatizmlik frazeologizmlerdi óz ornında sheber
paydalanǵanlıǵınıń guwası bolamız. Shayıra qollanǵan frazeologizmler xalıq arasında keńnen
taralıp ketken, sonıń ushın da oqıǵan oqıwshıǵa túsinikli bolıp, onıń álwan qırları hám sırları
menen tanısıwına járdem beredi. Sonıń menen shayırdıń ózi de jańa kórkem sóz dizbeklerin
dóretip, leksikamızdıń bayıwına úlesin qosadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
275
REFERENCES
1.
E.Berdimuratov “Házirgi qaraqalpaq tili leksikologiyası” Nókis “Bilim” baspası (1994)
2.
J.Eshbaev “Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi” Nókis “Qaraqalpaqstan”
baspası (1985)
3.
G.Aynazarova “Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler” Nókis (2005)
4.
G.Dáwletova “Seniń dártiń menen jasayman hayal” Nókis “Qaraqalpaqstan” baspası
(2001)
5.
5.G. Dáwletova “Qız taxtım” Tashkent “Meriyus” baspası (2009)
6.
G.Dáwletova “ Gúzgi tolǵanıslar” Nókis “Qaraqalpaqstan” baspası (2012)
7.
G.Dáwletova “ Tumar qız” Nókis “Qaraqalpaqstan” baspası (2014)
