Iyul, 2025-Yil
17
XALQARO SPORT TASHKILOTLARI FAOLIYATINI TARTIBGA SOLUVCHI
XALQARO-HUQUQIY HUJJATLAR
Abdullayev Sanjar Boboismoilovich
Toshkent davlat yuridik universiteti Magistratura va sirtqi ta’lim fakuteti,
Sport huquqi yo‘nalishi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15845265
Annotatsiya. Mazkur tezisda xalqaro sport tashkilotlari faoliyatini tartibga soluvchi asosiy
xalqaro-huquqiy hujjatlar tahlil qilinadi. Sport global tus olayotgan hozirgi davrda Xalqaro
Olimpiya Qo‘mitasi (XOQ), FIFA, WADA, CAS kabi tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan
normativ-huquqiy hujjatlar sport boshqaruvi, musobaqalarni tashkil etish, antidoping siyosati va
sport etikasi kabi sohalarda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Tezisda Olimpiya Xartiyasi, WADA Kodeksi, FIFA Nizomi, CAS nizomi, shuningdek,
YUNESKO va BMT tomonidan qabul qilingan sportga oid xalqaro hujjatlar mazmun-mohiyat
jihatidan o‘rganiladi. Ularning xalqaro sport huquqidagi o‘rni, ahamiyati va milliy sport
qonunchiligiga ta’siri yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Xalqaro sport tashkilotlari, Olimpiya Xartiyasi, WADA Kodeksi, sport huquqi,
sport etikasi, FIFA nizomi, CAS, dopingga qarshi kurash va sport arbitraji.
Kirish
Globallashuv jarayonida sportning xalqaro maydondagi roli tobora ortib bormoqda. Sport
nafaqat jismoniy tarbiya va sog‘lom turmush tarzining asosiy omili, balki xalqaro aloqalar,
diplomatiya, iqtisodiyot va inson huquqlari kabi sohalarda ham muhim vosita sifatida qaralmoqda.
Ushbu sharoitda xalqaro sport tashkilotlarining faoliyatini tartibga soluvchi xalqaro-huquqiy
hujjatlarning ahamiyati sezilarli darajada oshmoqda.
Tezisning asosiy maqsadi xalqaro sport tashkilotlari faoliyatining huquqiy asoslarini tahlil
qilish, ularni tartibga soluvchi xalqaro-huquqiy hujjatlarning mazmun-mohiyatini ochib berish va
milliy qonunchilik bilan bog‘liqligini ko‘rsatishdan iborat.
Xalqaro sport tashkilotlarining huquqiy maqomi
Xalqaro sport tashkilotlari mustaqil, notijorat va nodavlat asosda faoliyat yurituvchi
tashkilotlar bo‘lib, ularning asosiy vazifasi global sport tizimini boshqarish, musobaqalar tashkil
etish, sport etikasini rivojlantirish va sportchilar huquqlarini himoya qilishdan iborat. Ular qatoriga
quyidagilar kiradi:
•
Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasi (XOQ)
•
FIFA – Xalqaro futbol federatsiyalari assotsiatsiyasi
•
WADA – Butunjahon antidoping agentligi
•
CAS – Sport arbitraji sudi
•
Shuningdek, turli sport turlari bo‘yicha xalqaro federatsiyalar (IAAF, FIBA, UCI va b.).
Faoliyatni tartibga soluvchi asosiy xalqaro-huquqiy hujjatlar
Xalqaro sport tashkilotlari global sport tizimining boshqaruvchilari sifatida o‘z faoliyatini
qat’iy huquqiy asoslar asosida olib boradi. Ularning faoliyatini yagona, universal tartibda
boshqarish, sport etikasi, adolat, tenglik va raqobat muhitini saqlash maqsadida xalqaro miqyosda
huquqiy hujjatlar majmuasi ishlab chiqilgan.
Iyul, 2025-Yil
18
Ushbu hujjatlar orqali sport sohasidagi nizomiy tartib, dopingga qarshi kurash,
sportchilarning huquqlari va tashkilotlararo munosabatlar tartibga solinadi.
Ushbu bo‘limda aynan ana shunday asosiy xalqaro-huquqiy hujjatlar – ularning mazmuni,
huquqiy kuchi va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi.
Olimpiya Xartiyasi
Olimpiya Xartiyasi – bu Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasi (XOQ) tomonidan ishlab chiqilgan va
global sport harakatini tartibga soluvchi asosiy huquqiy hujjatdir. Xartiya olimpiya harakatining
maqsad va vazifalarini, XOQning huquqiy maqomini, milliy olimpiya qo‘mitalarining roli va
a’zolik mezonlarini belgilaydi. Unda musobaqalarni tashkil etish, sportchilar va tashkilotlar
o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar, shuningdek, etik tamoyillar aniq ko‘rsatilgan.
Ayniqsa, Xartiyaning 6-moddasida diskriminatsiyaga yo‘l qo‘yilmasligi, sportda do‘stlik,
hurmat va bag‘rikenglik tamoyillari mustahkamlangan. Bu hujjat nafaqat olimpiya o‘yinlari, balki
umuman global sport boshqaruvi uchun konstitutsiyaviy ahamiyatga ega.
WADA Kodeksi
WADA (Butunjahon Antidoping Agentligi) tomonidan ishlab chiqilgan Kodeks butun
dunyo bo‘ylab sportda dopingga qarshi kurashni huquqiy asosda tartibga soluvchi asosiy hujjat
hisoblanadi. Kodeks barcha xalqaro sport federatsiyalari, milliy antidoping agentliklari, Olimpiya
va Paralimpiya qo‘mitalari, shuningdek, barcha sportchilarga majburiydir. Ushbu hujjatda dopingni
aniqlash, jazolash, sportchining huquqlari va laboratoriyalar faoliyatiga oid aniq standartlar
belgilanadi. Kodeksning asosiy maqsadi — sportni halol va adolatli saqlashdir. Uning xalqaro
darajadagi yagona normativ kuchga ega bo‘lishi sport tizimidagi yagona standartlar tizimini
yaratadi.
FIFA Nizomi
FIFA Nizomi Xalqaro futbol federatsiyalari assotsiatsiyasi tomonidan ishlab chiqilgan va
butun dunyo bo‘ylab futbol tashkilotlari, klublar, federatsiyalar hamda futbolchilarning huquqiy
munosabatlarini tartibga soluvchi asosiy normativ-huquqiy hujjatdir. Nizomda futbol o‘yin
qoidalari, musobaqalar formati, klublarning ro‘yxatdan o‘tishi, transfer tizimi, moliyaviy feyr-pley,
sud-huquq tizimi va intizomiy choralar kabi masalalar aniq ko‘rsatilgan. FIFA Nizomi xalqaro va
milliy futbol muassasalari o‘rtasida yagona boshqaruv tartibini ta’minlaydi. Shuningdek,
huquqbuzarlik holatlari FIFA Disiplinar qo‘mitasi va Sport arbitraji sudida ko‘rib chiqilishi tartibi
ham unda belgilanadi.
CAS Nizomi
CAS (Court of Arbitration for Sport) Sport arbitraji sudi bo‘lib, u xalqaro miqyosda sportga
oid huquqiy nizolarni hal etishga ixtisoslashgan mustaqil sud organidir. CAS Nizomi sudning
yurisdiksiyasi, apellyatsiya tartibi, taraflarning huquq va majburiyatlari, hakamlar tayinlash
mexanizmi va qarorlarni bajarish tartibini belgilab beradi. CAS qarorlari ko‘plab mamlakatlar
tomonidan tan olingan bo‘lib, ularning majburiyligi xalqaro sport huquqining muhim mexanizmiga
aylangan. Nizom sportchilarning huquqiy himoyasini ta’minlash, shaffof va adolatli sud jarayonini
tashkil etish orqali sport nizolarida yagona yondashuvni ta’minlaydi.
YUNESKOning “Sport va jismoniy tarbiya xartiyasi” va BMT rezolyutsiyalari
YUNESKO tomonidan 2015 yilda yangilangan “Sport va jismoniy tarbiya xartiyasi”
sportning ijtimoiy, madaniy va tarbiyaviy ahamiyatini huquqiy jihatdan e’tirof etadi.
Iyul, 2025-Yil
19
Xartiyada jismoniy tarbiya va sport har bir insonning fundamental huquqi ekanligi, sportda
teng imkoniyatlar, inklyuzivlik va sport orqali ijtimoiy integratsiya g‘oyalari ilgari surilgan. BMT
esa sportning tinchlikni mustahkamlash, taraqqiyotga xizmat qilish va global birdamlikni
kuchaytirishdagi rolini e’tirof etuvchi rezolyutsiyalar qabul qilgan (masalan, “Sport barqaror
taraqqiyot vositasi sifatida” rezolyutsiyasi). Bu hujjatlar xalqaro sport faoliyatining axloqiy-ijtimoiy
asoslarini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Yevropa Kengashining Macolin konvensiyasi
2014-yilda qabul qilingan Macolin konvensiyasi sportdagi o‘yin natijalarini manipulyatsiya
qilishga qarshi kurashuvchi xalqaro huquqiy hujjatdir. Ushbu konvensiya sport musobaqalari
halolligini saqlash, sportda firibgarlikka qarshi hamkorlik, axborot almashinuvi va profilaktik
chora-tadbirlarni tartibga soladi. Konvensiya doirasida davlatlar va sport tashkilotlari o‘rtasida
huquqiy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, jinoyat huquqi choralarini qo‘llash va xususiy sektorga
(masalan, garov tikish kompaniyalariga) nisbatan mas’uliyat yuklash kabi mexanizmlar mavjud. Bu
hujjat sportning shaffofligi va ishonchliligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Xalqaro sport tashkilotlari zamonaviy sport tizimining boshqaruv markazlari sifatida nafaqat
musobaqalar tashkiloti va sportchilarning faoliyatini muvofiqlashtiradi, balki global sport etikasi,
adolat, inson huquqlari va dopingga qarshi kurash masalalarida ham asosiy rolni o‘ynaydi. Ularning
faoliyatini huquqiy jihatdan tartibga solish uchun xalqaro miqyosda qabul qilingan Olimpiya
Xartiyasi, WADA Kodeksi, FIFA Nizomi, CAS Nizomi, YUNESKOning Sport Xartiyasi, BMT
rezolyutsiyalari va Yevropa Kengashining Macolin konvensiyasi kabi hujjatlar muhim asos bo‘lib
xizmat qiladi. Mazkur hujjatlar xalqaro sport tizimida yagona me’yoriy yondashuvni shakllantirish,
sportchilar huquqlarini himoya qilish, sportda korrupsiya va manipulyatsiyaga qarshi kurashish,
shuningdek, davlatlararo va tashkilotlararo hamkorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlar uchun ushbu xalqaro huquqiy hujjatlarni milliy
qonunchilikka uyg‘unlashtirish, global sport tizimiga integratsiyalashish va xalqaro sport nufuzini
oshirish yo‘lida muhim omil hisoblanadi. Shu boisdan, xalqaro sport tashkilotlari faoliyatini tartibga
soluvchi huquqiy hujjatlarni chuqur o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish, sport sohasida halollik,
tenglik va barqaror taraqqiyot tamoyillarini ta’minlashda ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Xalqaro sport tashkilotlari o‘z faoliyatini maxsus xalqaro-huquqiy hujjatlar asosida amalga
oshiradi. Olimpiya Xartiyasi, WADA Kodeksi, FIFA Nizomi, CAS Nizomi, YUNESKO Xartiyasi
va Macolin konvensiyasi kabi hujjatlar sportning huquqiy asoslarini belgilaydi va xalqaro darajada
yagona me’yoriy tartibni ta’minlaydi. Ular orqali sportda halollik, tenglik, diskriminatsiyaga qarshi
kurash, dopingdan xoli muhit va nizolarni adolatli hal qilish tamoyillari kafolatlanadi. Ushbu
huquqiy baza milliy sport tizimlarini xalqaro standartlarga yaqinlashtirishda muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, O‘zbekiston sport siyosatining ham zamonaviy rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Whish, R., & Bailey, D. (2018). Competition Law (9th ed.). Oxford University Press.
2.
European Commission. (2004). Guidelines on the application of Article 81(3) of the Treaty to
technology transfer agreements. Official Journal C 101, 27/04/2004 P. 0002 - 0042.
3.
G.L. Simon, “International Sports Governance and Corruption”, Journal of Sport and Social
Iyul, 2025-Yil
20
Issues, 2022.
4.
Szymanski, S. (2009). Playbooks and Checkbooks: An Introduction to the Economics of
Modern Sports. Princeton University Press.
5.
Dobson, S., & Goddard, J. (2011). The Economics of Football. Cambridge University Press.
6.
International Olympic Committee.
Olympic Charter
https://olympics.com/ioc/olympic-
7.
Fédération
Internationale
de
Football
Association
(FIFA).
FIFA
Statutes
https://www.fifa.com/legal/statutes
8.
Court of Arbitration for Sport (CAS).
Code of Sports-related Arbitration
cas.org/en/arbitration/code-procedural-rules.html
9.
Council of Europe. Convention on the Manipulation of Sports Competitions (Macolin
Convention). https://www.coe.int/en/web/sport/manipulation-of-sports-competitions
