2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
563
YEVROPA SPORTINING OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI BILAN
MUNOSABATLARIDA RAQOBAT VA MONOPOLCHILIK MUAMMOLARI
Abdullayev Sanjar Boboismoilovich
Toshkent davlat yuridik universiteti Magistratura va sirtqi ta’lim fakuteti
Sport huquqi yo‘nalishi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15511485
Annotatsiya. Bugungi kunda sport munosabatlari global tarzda katta suratlar bilan
rivojlanib bormoqda. Jumladan, ushbu holat mazkur sohaning
ommaviy axborot vositalari
bilan bo‘layotgan munosabatlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Biroq, ushbu munosabatlar
jarayonida bir qator huquqiy nomutanosibliklar kuzatilmoqda. Maqolada quydagi masalalar
muhokama qilinadi: Yevropa Ittifoqining raqobat huquqi sportning ommaviy axborot vositalari
bilan munosabatlarida qanday qiyinchiliklar mavjud hamda bu munosabatlar qanday tartibga
solinadi. Sport translyatsiyalari huquqlari, reklama va ommaviy axborot vositalarining o‘zaro
aloqalari Yevropa Ittifoqining raqobat huquqi qoidalari bilan qanday moslashtirilishi mumkin.
Maqolada sportning ommaviy axborot vositalari bilan munosabatlari bilan bog‘liq
muammolarni hal qilish uchun takliflar beriladi va raqobatbardosh muhitni yaratib, sportning
rivojlanishi va muxlislarning manfaatlarini himoya qilish yo‘llari ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar: raqobat huquqi,
ommaviy axborot vositalari,
sportning translyatsiya
huquqlari,
reklama va sponsorklik, ommaviy xxborot vositalari va sport o‘rtasidagi hamkorlik.
KIRISH
Zamonaviy Yevropa sportini ommaviy axborot vositalari (OAV)ning faol ishtirokisiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Televideniye, radio, internet platformalari – barchasi sport tadbirlarini
ommalashtirish, sportchilar va sport tashkilotlari imijini shakllantirish, shuningdek, sport
sanoati uchun daromad yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, sport va OAV o‘rtasidagi yaqin
o‘zaro aloqalar raqobat va monopoliyachilik bilan bog‘liq bir qator murakkab muammolarni
keltirib chiqaradi, bular huquq nuqtayi nazaridan chuqur tahlil qilishni talab qiladi.
Ilmiy maqolalar, hisobotlar, Yevropa Ittifoqi (EI) qonunchiligi va siyosiy hujjatlar, sport
tashkilotlari va OAVning rasmiy materiallari tahlil qilindi. Shuningdek, Yevropaning turli
mamlakatlarida sport va OAV munosabatlari, raqobat muhiti va monopolistik tendentsiyalar
qiyosiy tahlil qilindi.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, Yevropa sporti va OAV o‘rtasidagi munosabatlarda
quyidagi muammolar mavjud:
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
564
•
Translyatsiya huquqlarini monopoliyalash:
Yevropaning ko‘plab mamlakatlarida
sport musobaqalarining translyatsiya huquqlari bir nechta yirik OAV kompaniyalari tomonidan
monopoliyaga olingan. Bu raqobatning cheklanishiga, narxlarning oshishiga va sport
muxlislarining translyatsiyalardan foydalanish imkoniyatining kamayishiga olib keladi.
•
OAV egaligining konsentratsiyasi:
Yevropada OAV egaligi bir nechta yirik
kompaniyalar qo‘lida to'plangan. Bu OAVning xilma-xilligini kamaytiradi va sport haqidagi
xabarlarning bir tomonlama bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
•
Sponsorlik kelishuvlarining ta’siri:
Yirik OAV kompaniyalari sport tashkilotlari bilan
eksklyuziv sponsorlik kelishuvlariga ega bo‘lishi mumkin. Bu boshqa OAV kompaniyalarining
sportga kirishini cheklaydi va raqobatni susaytiradi.
•
EI qonunchiligining cheklanganligi:
EI raqobat qonunchiligi OAVga nisbatan
qo‘llaniladi, lekin sportning o‘ziga xos xususiyatlarini to‘liq hisobga olmaydi. Bu
qonunchilikning sport sohasidagi raqobatni ta’minlashda samaradorligini cheklaydi.
Sport va OAVning o‘zaro munosabatlarining iqtisodiy jihatlari
Sport va OAV o‘rtasidagi munosabatlarning iqtisodiy tarkibiy qismi asosiy omillardan
biri hisoblanadi. Sport tadbirlariga translyatsiya huquqlari, homiylik, reklama – bularning
barchasi katta investitsiyalarni jalb qiladigan va sport tadbirlari narxini shakllantirishga ta’sir
etuvchi ulkan bozorni shakllantiradi.
UYEFA, FIFA va milliy ligalar kabi yirik sport tashkilotlari translyatsiya huquqlarini
sotish bo‘yicha eksklyuziv huquqqa ega bo‘lib, bu ularning qo‘llariga katta moliyaviy
resurslarni jamlash imkonini beradi.
Bu, o‘z navbatida, kichik eshittirish kompaniyalari uchun sport tadbirlariga kirishni
cheklaydigan va natijada tomoshabinlar uchun tanlovni cheklaydigan monopoliyachilik
faoliyati uchun imkoniyat yaratadi.
Shunga o‘xshash vaziyat homiylik sohasida ham kuzatiladi. Yirik brendlar eng mashhur
sport jamoalari va ligalari bilan hamkorlik qilishga intilishadi, bu resurslarning yanada
markazlashuviga va yangi homiylar uchun bozorda kirish to‘siqlarini yaratishga olib keladi.
Bu homiylik takliflarining xilma-xilligiga salbiy ta’sir etishi va kichik sport
tashkilotlarining rivojlanish imkoniyatlarini cheklashi mumkin.
OAVda raqobat muammolari
Sport tadbirlariga translyatsiya huquqlarining yuqori narxi faqat yirik media-
korporatsiyalargina bu huquqlarni sotib olishlariga imkon beradi. Bu televideniye va onlayn
translyatsiyalar bozorida tengsiz raqobat sharoitini yaratadi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
565
Kichik va o‘rta eshittirish kompaniyalari bozordan siqib chiqariladi, bu kontentning
xilma-xilligini pasaytiradi va tomoshabinlarning sport tadbirlariga kirishini cheklaydi. Bundan
tashqari, yirik sport tashkilotlari va media-gigantlari o‘rtasidagi hamkorlik imkoniyati bilan
bog‘liq xavotirlar mavjud, bu kartellarni yaratishga va translyatsiya huquqlari narxini sun’iy
ravishda oshirishga olib kelishi mumkin. Bunday amaliyot iste’molchilarga zarar yetkazadi va
raqobatli bozorning rivojlanishini to‘xtatadi.
Huquqiy doira va tartibga solish
Sport va OAV o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish uchun kompleks huquqiy
yondashuv zarur. Yevropa Ittifoqi doirasida raqobatni cheklaydigan bitimlarni va bozordagi
hukmron mavqedan suiiste’mol qilishni taqiqlovchi raqobat huquqi amal qiladi. Biroq, bu
normalarni sport sohasiga qo‘llash ko‘pincha qiyinchiliklarga olib keladi.
Asosiy qiyinchiliklardan biri raqobat huquqi normalarini ko‘pincha o‘ziga xos tuzilma
va maqsadlarga ega sport tashkilotlariga qo‘llashni aniqlashdan iborat. Yevropa Ittifoqi sudlari
har bir holatni individual ravishda, sport sanoati va jamoat manfaatlarini inobatga olgan holda
ko‘rib chiqadi. Muhim jihat raqobatni himoya qilish va sport tashkilotining o‘ziga xos
xususiyatlarini saqlab qolish o‘rtasidagi muvozanatdir.
Davlat tartibga solishning roli
Davlat tartibga solish sport translyatsiyalari bozorida adolatli raqobatni ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Hukumatlar monopoliyachilik faoliyatining oldini olish va ko‘proq
eshittirish kompaniyalari uchun sport tadbirlariga kirishni ta’minlashga yo‘naltirilgan
choralarni qo‘llashlari mumkin. Bu translyatsiya huquqlarini tartibga solish, kartel
kelishuvlariga qarshi kurashish, shuningdek, kichik va o‘rta eshittirish kompaniyalarining
rivojlanishini rag‘batlantirishni o‘z ichiga olishi mumkin.
Alternativ modellar
Raqobatni va xilma-xillikni oshirishga yo‘naltirilgan sport va OAV o‘rtasidagi
munosabatlarning alternativ modellari mavjud. Masalan, translyatsiya huquqlarini eksklyuziv
tartibga solishni, bu huquqlarni sotish uchun auksion tizimini joriy etishni, shuningdek, sport
tadbirlarini translyatsiya qilish uchun alternativ platformalarni rivojlantirishni rag‘batlantirish
mumkin. Sport tashkilotlari va media-kompaniyalari o‘rtasidagi shartnomalar to‘g‘risidagi
ma’lumotlarga ochiq kirish ham raqobatni kuchaytirishga yordam berishi mumkin.
Yevropa sporti va OAV o‘rtasidagi munosabatlardagi raqobat va monopolchilik
muammolari sportning rivojlanishi va ommaviyligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
566
Translyatsiya huquqlarini monopoliyalash sport muxlislarining translyatsiyalardan
foydalanish imkoniyatini cheklaydi va narxlarning oshishiga olib keladi.
OAV egaligining konsentratsiyasi sport haqidagi xabarlarning bir tomonlama bo‘lishiga
va OAVning xilma-xilligini kamayishiga olib kelishi mumkin. Sponsorlik kelishuvlarining
ta’siri esa boshqa OAV kompaniyalarining sportga kirishini cheklaydi va raqobatni susaytiradi.
Ushbu muammolarni hal etish uchun quyidagi chora-tadbirlarni ko‘rish zarur:
•
Translyatsiya huquqlarini taqsimlashda raqobatni ta’minlash:
Translyatsiya
huquqlari ochiq tender asosida taqsimlanishi va bir nechta OAV kompaniyalari uchun
imkoniyatlar yaratilishi kerak.
•
OAV egaligining konsentratsiyasiga qarshi kurashish:
OAV egaligining
konsentratsiyasiga qarshi qonunlar qabul qilish va ularning ijrosini ta’minlash zarur.
•
Sponsorlik kelishuvlarining ta’sirini cheklash:
Sponsorlik kelishuvlari adolatli
bo‘lishi va boshqa OAV kompaniyalarining sportga kirishini cheklamasligi kerak.
•
EI qonunchiligini takomillashtirish:
EI raqobat qonunchiligiga sportning o‘ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘zgartirishlar kiritish va uning sport sohasidagi raqobatni
ta’minlashda samaradorligini oshirish zarur.
Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun sport tashkilotlari, hukumatlar, OAV va
boshqa manfaatdor tomonlarning hamkorligi zarur.
XULOSA
Yevropa sporti va OAVning o‘zaro munosabatlari iqtisodiy manfaatlar huquqiy
normalar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan murakkab tizimni tashkil etadi. Adolatli raqobatni
ta’minlash va monopoliyachilikning oldini olish uchun kompleks yondashuv zarur bo‘lib, bu
raqobat huquqi normalarini samarali qo‘llashni, faol davlat tartibga solishni va sport bilan OAV
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning alternativ modellarini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi.
Faqat shu yo‘l bilangina sport tadbirlariga keng auditoriya uchun kirishni ta’minlash va
sport sanoatining sog‘lom rivojlanishiga yordam berish mumkin. Bu sohadagi keyingi
tadqiqotlar samaraliroq tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqish va iqtisodiy manfaatlar
bilan jamoat qadriyatlari o‘rtasida muvozanat o‘rnatishga yo‘naltirilishi kerak.
Shuningdek, Yevropa sportining ommaviy axborot vositalari bilan munosabatlarida
raqobat va monopolchilik muammolari mavjud. Ushbu muammolarni hal etish sportning
rivojlanishi, ommaviyligi va adolatliligini ta’minlash uchun muhim ahamiyatga ega.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
567
Translyatsiya huquqlarini taqsimlashda raqobatni ta’minlash, OAV egaligining
konsentratsiyasiga qarshi kurashish, sponsorlik kelishuvlarining ta’sirini cheklash va EI
qonunchiligini takomillashtirish orqali Yevropa sporti va OAV o‘rtasidagi munosabatlarni
yanada adolatli va barqaror qilish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Whish, R., & Bailey, D. (2018). Competition Law (9th ed.). Oxford University Press.
2.
European Commission. (2004). Guidelines on the application of Article 81(3) of the
Treaty to technology transfer agreements. Official Journal C 101, 27/04/2004 P. 0002 -
0042.
3.
Boyle, R. (2006). Sports Journalism: Contexts and Issues.
4.
Wenner, L. A. (Ed.). (1998). MediaSport. Routledge.
5.
Napoli, P. M. (2011). Audience Economics: Media Institutions and the Audience
Marketplace. Columbia University Press.
6.
G.L. Simon, “International Sports Governance and Corruption”, Journal of Sport and
Social Issues, 2022.
7.
Noam, E. M. (2009). Media Ownership and the Digital Economy. Harvard University
Press.
8.
Szymanski, S. (2009). Playbooks and Checkbooks: An Introduction to the Economics of
Modern Sports. Princeton University Press.
9.
Dobson, S., & Goddard, J. (2011). The Economics of Football. Cambridge University
Press.
