1296
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
SPORT TASHKILOTLARINING AVTONOM XUSUSIYATLARI VA ULARNING
RAQOBAT HUQUQIGA TA’SIRI
Abdullayev Sanjar Boboismoilovich
Toshkent davlat yuridik universiteti Magistratura va sirtqi ta’lim fakuteti
Sport huquqi yo‘nalishi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15498190
Annotatsiya. Mazkur maqola sport tashkilotlarining avtonomiya xususiyatlari va buning
raqobat huquqiga ta’sirini tahlil qiladi. Zamonaviy sportdagi yirik sport tashkilotlarining (FIFA,
UEFA, XOQ va boshqalar) mustaqilligi va o‘zini o‘zi boshqarish huquqi, ularning ichki
ishlariga davlat aralashuvini cheklaydi va sportning o‘ziga xos xususiyatlarini saqlab qolishga
yordam beradi. Biroq, bu avtonomiya cheksiz emas va ko‘pincha raqobat huquqi normalari
bilan to‘qnashuvga olib kelishi mumkin. Maqolada sport tashkilotlarining avtonomiyasining
manbalari, uning raqobatni cheklash yoki rag‘batlantirishdagi roli, shuningdek, raqobat huquqi
organlarining bu sohadagi vakolatlari va sport tashkilotlari faoliyatini tartibga solish
masalalari ko‘rib chiqiladi. Maqola yakunida sport tashkilotlarining avtonomiyasi va raqobat
huquqi o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash bo‘yicha takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar: sport tashkilotlari, sport tashkilotlarining avtonomiyasi, sport
tashkilotlarining avtonomiyasining manbalari, raqobat huquqi, raqobatni cheklash va raqobat
huquqi organlari.
Abstract. This article analyzes the autonomy of sports organizations and its impact on
competition law. The independence and self-governance of major sports organizations in
modern sports (FIFA, UEFA, IOC, etc.) limit state intervention in their internal affairs and help
preserve the unique characteristics of sport. However, this autonomy is not unlimited and can
often conflict with competition law norms. The article examines the sources of autonomy of
sports organizations, its role in restricting or promoting competition, as well as the powers of
competition authorities in this area and issues of regulating the activities of sports
organizations. At the end of the article, proposals are made to ensure a balance between the
autonomy of sports organizations and competition law.
Keywords: sports organizations, autonomy of sports organizations, sources of autonomy
of sports organizations, competition law, restriction of competition, and competition authorities.
Аннотация. В данной статье анализируется автономия спортивных организаций
и ее влияние на конкурентное право. Независимость и самоуправление крупных
спортивных организаций в современном спорте (ФИФА, УЕФА, МОК и др.)
ограничивают вмешательство государства в их внутренние дела и помогают сохранить
уникальные характеристики спорта. Однако эта автономия не является безграничной и
часто может вступать в противоречие с нормами конкурентного права. В статье
рассматриваются источники автономии спортивных организаций, ее роль в ограничении
или стимулировании конкуренции, а также полномочия органов конкурентного права в
этой области и вопросы регулирования деятельности спортивных организаций. В
заключение статьи даются предложения по обеспечению баланса между автономией
спортивных организаций и конкурентным правом.
Ключевые слова: спортивные организации, автономия спортивных организаций,
источники автономии спортивных организаций, конкурентное право, ограничение
конкуренции и органы конкурентного права.
1297
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
KIRISH
Zamonaviy dunyoda sport nafaqat sog‘lom turmush tarzining ajralmas qismi, balki yirik
iqtisodiy va ijtimoiy kuchga aylangan. Sportning bunday masshtabdagi rivojlanishi sport
tashkilotlarining shakllanishi va kuchayishiga olib keldi. Bu tashkilotlar, Xalqaro Olimpiya
Qo‘mitasi (XOQ), FIFA, UEFA kabi yirik xalqaro federatsiyalardan tortib, milliy va hatto
mahalliy sport klublarigacha, o‘z faoliyatini ko‘pincha mustaqil ravishda, milliy qonunchilikdan
tashqarida, o‘zlarining ichki qoidalari va nizomlariga asoslanib amalga oshiradilar. Ularning
bunday avtonomiyasi, bir tomondan, sportning o‘ziga xos xususiyatlarini saqlab qolishga va
uning rivojlanishini ta’minlashga xizmat qilsa, boshqa tomondan, raqobat huquqining asosiy
tamoyillari bilan to‘qnashuvlarga sabab bo‘lishi mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLIL VA METODLAR
Mazkur maqolaning asosiy maqsadi sport tashkilotlarining avtonomiya xususiyatlarini
chuqur tahlil etish va ularning raqobat huquqiga ta’sirini aniqlashdan iborat. Bu tahlil jarayonida
sport tashkilotlarining o‘ziga xos xususiyatlari, ularning bozordagi mavqei, raqobat muhitini
shakllantirishdagi roli va raqobat huquqi normalariga bo‘ysunuvchilik darajasi ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, maqolada sport sohasidagi raqobatni ta’minlash, monopoliyachilik va raqobatni
cheklaydigan amaliyotlarning oldini olish masalalari hamda bu boradagi xalqaro va milliy
amaliyotlar muhokama qilinadi. Nihoyat, maqolada sport tashkilotlarining avtonomiyasi va
raqobat huquqi o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash uchun mumkin bo‘lgan yechimlar va
tavsiyalar beriladi. Maqolaning asosiy xulosalari sport sohasidagi huquqiy munosabatlarni
yanada takomillashtirishga va sportning sog‘lom rivojlanishiga xizmat qiladi.
MUHOKAMA
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi
– bu ularning o‘zini o‘zi boshqarish, o‘z ishlarini
mustaqil tarzda tashkil etish va rivojlantirish huquqidir. Bu huquq ularga o‘z qoidalarini
belgilash, sportchilarning faoliyatini tartibga solish, musobaqalarni o‘tkazish va boshqarish,
shuningdek, moliyaviy va boshqa resurslarni boshqarish imkoniyatini beradi. Sport
tashkilotlarining avtonomiyasi ularning mustaqilligini ta’minlaydi va sportning o‘ziga xos
xususiyatlarini saqlab qolishga yordam beradi. Biroq, bu avtonomiya cheksiz emas va milliy
qonunchilik, xalqaro huquq normalari va umuminsoniy qadriyatlar bilan cheklanadi.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasini aniqlashda uning ikki asosiy jihatiga e’tibor
qaratish muhim:
O‘zini o‘zi boshqarish.
Sport tashkilotlari o‘z ichki ishlarini, ya’ni qoidalarni belgilash,
sportchilarga nisbatan jazo choralarini qo‘llash, musobaqalarni tashkil etish va boshqarish,
moliyaviy va boshqa resurslarni taqsimlash kabi masalalarni mustaqil ravishda hal qiladilar.
Tashqi aralashuvdan mustaqillik.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi ularning davlat
organlari, siyosiy kuchlar va boshqa tashqi ta’sirlardan mustaqilligini anglatadi. Bu degani,
ularning ichki ishlariga tashqi aralashuv cheklangan bo‘ladi.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi bir necha huquqiy manbalarga asoslanadi:
Konstitutsiyaviy normalar.
Ko‘pgina davlatlarning konstitutsiyalarida sportning
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash va sport tashkilotlarining mustaqilligini ta’minlash bo‘yicha
normalar mavjud.
Qonunchilik hujjatlari.
Milliy qonunchilikda sportni tartibga soluvchi qonunlar va
boshqa normativ-huquqiy hujjatlar sport tashkilotlarining avtonomiyasini belgilaydi va ularning
faoliyatini tartibga soladi.
Xalqaro huquq.
Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasi (XOQ)ning olimpiya xartiyasi, shuningdek,
1298
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
boshqa xalqaro sport federatsiyalarining nizomlari va qoidalari sport tashkilotlarining
avtonomiyasini ta’minlash bo‘yicha muhim normativ hujjatlar hisoblanadi. Bu hujjatlarda sport
tashkilotlarining o‘zini o‘zi boshqarish huquqi, ularning mustaqilligi va xalqaro sport
hamjamiyatidagi roli belgilanadi.
Sport tashkilotlarining ichki hujjatlari.
Sport tashkilotlarining o‘zlarining ustavlari,
nizomlari va ichki qoidalarida ularning tuzilishi, faoliyati va avtonomiyasining asosiy tamoyillari
belgilanadi.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi – bu ularning mustaqil faoliyat yuritish va
rivojlanish huquqini ta’minlovchi murakkab huquqiy institutdir. Uning asosi konstitutsiyaviy
normalar, qonunchilik hujjatlari, xalqaro huquq normalari va sport tashkilotlarining o‘zlarining
ichki hujjatlaridan iborat. Biroq, bu avtonomiya cheksiz emas va milliy qonunchilik, xalqaro
huquq va umuminsoniy qadriyatlar bilan cheklanadi.
Sport tashkilotlari avtonomiyasining chegaralari, afzalliklari va kamchiliklari.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi, ularning o‘zini o‘zi boshqarish va mustaqil faoliyat
yuritish huquqi, sportning rivojlanishi uchun muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Biroq, bu
avtonomiya cheksiz emas va bir qator chegaralarga ega. Shuningdek, avtonomiyaning o‘ziga xos
afzalliklari va kamchiliklari mavjud bo‘lib, ular sportning umumiy rivojlanishiga turlicha ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi, ularning o‘zini o‘zi boshqarish huquqiga qaramay,
milliy va xalqaro huquq normalari bilan cheklanadi. Bu chegaralar quyidagi omillar bilan
belgilanadi.
Milliy qonunchilik:
Har bir davlatning o‘z qonunchiligida sportni tartibga soluvchi
normalar mavjud bo‘lib, bu normalar sport tashkilotlarining faoliyatini belgilaydi va ularning
avtonomiyasini cheklaydi. Masalan, moliyaviy hisobot, soliq to‘lash, korrupsiyaga qarshi kurash,
sport inshootlarini qurish va foydalanish kabi masalalarda milliy qonunchilikka rioya qilish
majburiydir.
Xalqaro huquq:
Xalqaro sport federatsiyalarining nizomlari va qoidalari, shuningdek,
xalqaro shartnomalar sport tashkilotlarining avtonomiyasiga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, dopingga
qarshi kurash, inson huquqlariga rioya qilish, diskriminatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik kabi xalqaro
standartlarga rioya qilish majburiydir.
Inson huquqlari:
Sport tashkilotlari o‘z faoliyatini amalga oshirishda inson huquqlariga
rioya qilishi shart. Bu sportchilarning huquqlarini himoya qilish, diskriminatsiyaga yo‘l
qo‘ymaslik, erkin fikr bildirish huquqini ta’minlashni o‘z ichiga oladi.
Adolatli raqobat:
Sport tashkilotlari o‘z faoliyatini amalga oshirishda adolatli raqobat
tamoyillariga rioya qilishi kerak. Bu monopoliyaga yo‘l qo‘ymaslik, raqobatni cheklaydigan
bitimlar tuzmaslik, teng imkoniyatlarni ta’minlashni o‘z ichiga oladi.
Korrupsiyaga qarshi kurash:
Sport tashkilotlari korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha
chora-tadbirlarni amalga oshirishi va o‘z faoliyatini shaffof tarzda yuritishi zarur.
Sport tashkilotlari avtonomiyasining o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud:
Afzalliklari:
•
Avtonomiya sportning o‘ziga xos xususiyatlarini va an’analarini saqlashga yordam
beradi.
•
Sport tashkilotlari o‘z rivojlanish strategiyalarini mustaqil ravishda belgilashlari va
amalga oshirishlari mumkin.
•
Avtonomiya sport tashkilotlarida samarali boshqaruv tizimini yaratishga imkon beradi.
1299
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
•
Avtonomiya sport jamoatchiligining sport tashkilotlari faoliyatidagi ishtirokini
ta’minlaydi.
Kamchiliklari:
•
Avtonomiya ba’zan raqobatni cheklashga, monopoliyachilik va korrupsiyaga olib kelishi
mumkin.
•
Avtonomiya shaffoflikning yetishmovchiligiga va hisobot berishning sustligiga olib
kelishi mumkin.
•
Avtonomiya javobgarlik mexanizmlarining sustligiga va huquqbuzarliklarga nisbatan
jazo choralarining kam qo‘llanilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Sport tashkilotlari avtonomiyasining afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Sportning
sog‘lom rivojlanishi uchun avtonomiyani ta’minlash bilan bir qatorda, uning chegaralarini aniq
belgilab, shaffoflik va hisobot berishni kuchaytirish, raqobat va korrupsiyaga qarshi kurash
choralarini amalga oshirish muhimdir. Shu orqaligina sport sohasida adolatli va shaffof muhit
yaratish mumkin.
Raqobat huquqi
– bozorda sog‘lom raqobatni ta’minlash va monopoliyachilikning
oldini olishga qaratilgan huquq sohasidir. Uning asosiy maqsadi iste’molchilar manfaatlarini
himoya qilish, bozordagi teng imkoniyatlarni ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishdan
iborat. Raqobat huquqining asosiy tamoyillari tenglik, ochiqlik, shaffoflik va adolat bo‘lib, ular
barcha iqtisodiy subyektlarga teng sharoitlarni yaratadi va raqobatga asoslangan muhitni
ta’minlaydi. Sport tashkilotlarining faoliyati ham raqobat huquqi normalari ta’sirida bo‘lib,
ularning avtonomiyasi chegaralangan.
Raqobat huquqining asosiy maqsadi – bozorda sog‘lom raqobatni ta’minlash va
monopoliyachilikning oldini olishdir. Sog‘lom raqobat iste’molchilarga sifatli mahsulot va
xizmatlarni qulay narxlarda taqdim etishga imkon beradi. Monopoliyachilik esa aksincha,
narxlarning oshishiga, sifatning pasayishiga va iste’molchilar tanlovining cheklanishiga olib
keladi. Shu sababli, raqobat huquqi monopoliyaga qarshi kurashish va bozorda teng
imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan.
Raqobat huquqining samarali ishlashi uchun bir qator asosiy tamoyillarga rioya qilish
zarur:
•
Barcha iqtisodiy subyektlarga bozorda teng imkoniyatlar yaratiladi va ularning hech
biriga afzallik berilmaydi.
•
Bozordagi harakatlar shaffof bo‘lishi va barcha ishtirokchilar uchun tushunarli bo‘lishi
kerak.
•
Iqtisodiy subyektlar o‘z faoliyati to‘g‘risida aniq va to‘liq ma’lumot berishlari va
o‘zlarining harakatlarini yashirmasliklari kerak.
•
Raqobat huquqi normalari adolatli va barchaga teng qo‘llanishi kerak.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi va raqobat huquqi o‘rtasidagi munosabatlar
murakkab va ko‘p qirrali masala bo‘lib, unda sportning o‘ziga xos xususiyatlari, tashkilotlarning
mustaqilligi va bozorda sog‘lom raqobatni ta’minlashning zarurati o‘zaro bog‘liq. Avtonomiya
sport tashkilotlariga o‘z faoliyatini mustaqil tarzda tashkil etish imkonini bersada, ba’zi hollarda
raqobatni cheklashga olib kelishi mumkin. Boshqa tomondan esa, avtonomiya sport
tashkilotlariga ijodiy marketing strategiyalarini ishlab chiqish va bozorda raqobatbardosh bo‘lish
imkoniyatini beradi.
Sport tashkilotlarining o‘z qoidalariga asoslangan ayrim harakatlari raqobatni cheklashi
mumkin. Buning bir necha misollarini keltirish mumkin:
1300
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
•
Translyatsiya huquqlari
. Yirik sport tashkilotlari, masalan, FIFA yoki UEFA,
musobaqalarning translyatsiya huquqlarini eksklyuziv ravishda sotib, boshqa media-
kompaniyalarning kirishini cheklashlari mumkin. Bu holat televizion translyatsiyalar bozorida
raqobatni kamaytiradi va tomoshabinlar uchun tanlovni cheklaydi. Shuningdek, translyatsiya
huquqlarining yuqori narxi kichik kompaniyalar uchun bozorda raqobatlashishni qiyinlashtiradi.
•
Homiylik.
Yirik sport tashkilotlari o‘zlarining homiylik imkoniyatlarini cheklab, kichik
kompaniyalarga kirishni qiyinlashtiradilar. Bu holatda, katta brendlar bilan hamkorlik qilish
imkoniyatiga ega bo‘lgan yirik sport tashkilotlari raqobat uchun noteng sharoitlarni yaratadilar.
•
Transferlar.
FIFAning futbolchilar transferlarini tartibga soluvchi qoidalari ham
raqobatni cheklashi mumkin. Masalan, transfer tovon pullarining yuqori bo‘lishi kichik futbol
klublari uchun yaqshi futbolchilarni sotib olishni qiyinlashtiradi. Bu holat futbol bozorida
raqobatni tengsizlashtiradi.
Yevropa Ittifoqi va boshqa davlatlarda sport sohasidagi raqobat huquqiga doir ko‘plab
sud ishlari mavjud. Bu sud ishlarida sport tashkilotlarining avtonomiyasi va raqobat huquqi
normalari o‘rtasidagi munosabatlar tahlil qilinadi. Sudlarning qarorlari ko‘pincha sportning
o‘ziga xos xususiyatlarini va jamoat manfaatlarini inobatga oladi. Sud amaliyotini tahlil qilish
orqali sport tashkilotlari avtonomiyasining chegaralari va raqobat huquqiga bo‘ysunuvchilik
darajasini aniqlash mumkin.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi va raqobat huquqi o‘rtasidagi munosabatlar
murakkab va doimiy rivojlanib boruvchi masaladir. Raqobatni ta’minlash va
monopoliyachilikning oldini olish uchun sport tashkilotlari o‘z faoliyatini raqobat huquqi
normalariga muvofiq tashkil etishlari va o‘z avtonomiyasining chegaralarini anglashlari zarur.
Sud amaliyotini o‘rganish esa bu boradagi huquqiy munosabatlarni aniqlashtirishga
yordam beradi.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi va raqobat huquqi o‘rtasidagi muvozanatni saqlab
qolish murakkab, ammo muhim masala hisoblanadi. Avtonomiya sportning o‘ziga xos
xususiyatlarini saqlash va uning rivojlanishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Biroq, cheklanmagan avtonomiya raqobatga salbiy ta’sir etishi va monopoliyalarga olib
kelishi mumkin. Shuning uchun sport sohasida sog‘lom raqobatni ta’minlash va
huquqbuzarliklarning oldini olish maqsadida kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur.
XULOSA
Ushbu maqolada sport tashkilotlari avtonomiyasining murakkab xususiyatlari va raqobat
huquqiga ta’siri keng ko‘lamda tahlil qilindi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, sport
tashkilotlarining mustaqilligi va o‘zini o‘zi boshqarish huquqi sportning rivojlanishi uchun
muhim omil bo‘lib xizmat qiladi, biroq bu avtonomiya cheksiz emas va raqobat huquqi
normalari bilan chambarchas bog‘liq.
Sport tashkilotlarining avtonomiyasi, bir tomondan, ularga o‘z qoidalarini belgilash,
musobaqalarni tashkil etish va boshqarish, marketing strategiyalarini ishlab chiqish imkonini
bersa, boshqa tomondan, translyatsiya huquqlarini monopollashtirish, homiylik shartnomalarini
taqsimlashdagi noteng sharoitlar va boshqa amaliyotlar orqali raqobatni cheklashi mumkin.
Shuningdek, avtonomiyaning chegaralanmaganligi korrupsiya va huquqbuzarliklar uchun
imkoniyat yaratishi mumkin.
Sport sohasidagi sog‘lom raqobatni ta’minlash uchun qonunchilikni takomillashtirish,
shaffoflik va hisobot berishni kuchaytirish, shuningdek, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish zarur.
1301
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Raqobat huquqi normalarini aniqlashtirish, jazo choralarini samarali qilish, sport
tashkilotlarining moliyaviy hisobotlarini oshkora e’lon qilish va shartnomalarning shaffofligini
ta’minlash juda muhimdir.
REFERENCES
1.
O‘zbekistin Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 01.05.2023. Qonun
hujjatlari milliy bazasi.
2.
O‘zbekistin Respublikasi Fuqarolik Kodeksi. Birinchi qism. 21.12.1995. Qonun hujjatlari
milliy bazasi.
3.
O‘zbekistin Respublikasi Mehnat Kodeksi. 30.04.2023. Qonun hujjatlari milliy bazasi.
https://lex.uz/ru/docs/-6257288#-6259368
4.
O‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risidagi” Qonun. 05.09.2015.
Qonun hujjatlari milliy bazasi.
https://lex.uz/ru/docs/-2742233
5.
Phillip I Blumberg, ‘Sport organizations and Competition law’ (1986) Journal of Corporate
Law.
6.
Fredrick G.K. The right to sports autonomy.2010.
7.
Gretchen K. The Autonomy of Sport. 2022.
8.
Richard
P.
The
Autonomy
of
Sport:
A
Legal
Analysis.
https://www.sportetcitoyennete.com/en/articles-en/the-autonomy-of-sport-a-legal-analysis
9.
Sandra M.C. Sports and Competition Law: A Not-So-Special Relationship. 15 May 2024.
https://link.springer.com/article/10.1007/s40319-024-01485-1
