116
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
O‘PKA ALVEOLALARI VA SURFAKTANT: TUZILISHI VA AHAMIYATI
Zokirova N.B.
prof. DSc.
Muhammadaliyeva D.I.
Tillayeva S.E.
ALFRAGANUS UNIVERSITY
Tashkent, Uzbekistan
https://doi.org/10.5281/zenodo.17067359
Annotatsiya
. Mazkur maqolada o‘pka alveolalarining gistologik tuzilishi va ularning
asosiy komponenti hisoblangan surfaktantning biologik ahamiyati yoritilgan. Alveolalarning I-
tip va II-tip pnevmotsitlardan tashkil topishi, alveolyar makrofaglarning himoya funksiyasi
hamda gaz almashinuv jarayonidagi o‘rni tahlil qilingan. Surfaktantning kimyoviy tarkibi, uning
alveolalarni kollapsdan saqlashdagi vazifasi, gaz almashinuv samaradorligiga qo‘shgan hissasi
keng ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, surfaktant yetishmovchiligi bilan bog‘liq patologik holatlar,
surfaktant terapiyasining klinik qo‘llanilishi hamda alveola kasalliklari (fibroz, alveolit,
emfizema) haqida ma’lumot berilgan. Maqola tibbiyot talabalari va klinik amaliyot bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
alveola, surfaktant, pnevmotsit, gaz almashinuvi, respirator distress
sindromi, fibroz, alveolit, emfizema.
Annotation
. This article discusses the histological structure of the pulmonary alveoli and
the biological significance of surfactant, their key functional component. The organization of
type I and type II pneumocytes, the protective role of alveolar macrophages, and their
involvement in gas exchange are analyzed. The chemical composition of surfactant, its function
in preventing alveolar collapse, and its contribution to effective gas exchange are examined in
detail. In addition, the article highlights pathological conditions associated with surfactant
deficiency, the clinical application of surfactant therapy, and alveolar diseases such as fibrosis,
alveolitis, and emphysema. This work may be useful for medical students and professionals
engaged in clinical practice.
Keywords:
alveolus, surfactant, pneumocyte, gas exchange, respiratory distress
syndrome, fibrosis, alveolitis, emphysema.
Аннотация
.
В данной статье рассматривается гистологическое строение
альвеол лёгких и биологическое значение сурфактанта как их основного функционального
компонента. Проанализированы особенности
I-
го и
II-
го типов пневмоцитов, защитная
роль альвеолярных макрофагов и их участие в процессе газообмена. Подробно описан
химический состав сурфактанта, его функция в предотвращении коллапса альвеол и
значение для эффективности дыхания. Кроме того, освещены патологические
состояния, связанные с дефицитом сурфактанта, клиническое применение
сурфактантной терапии, а также заболевания альвеол (фиброз, альвеолит, эмфизема).
Материал может быть полезен для студентов медицинских вузов и специалистов
клинической практики.
Ключевые слова:
альвеола, сурфактант, пневмоциты, газообмен, респираторный
дистресс
-
синдром, фиброз, альвеолит, эмфизема.
Kirish:
O
‘
pka
—
inson organizmidagi eng muhim nafas olish a
’
zosi bo
‘
lib, kislorodni
tashqi muhitdan qabul qilib, uni qonga yetkazadi va shu bilan birga karbonat angidridni chiqarib
117
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
yuboradi.
O‘pkalar ko‘krak qafasining ikki tomonida joylashgan juft a’zo hisoblanadi. Ular
tashqi tomondan plevra bilan qoplangan bo‘lib, ichki qismida bronxlar, bronxiolalar va
alveolalardan tashkil topgan murakkab tuzilishga ega. O‘pkaning asosiy tuzilma va funksional
birligi
alveola
hisoblanadi. Aynan alveolalarda qon va havo orasida gaz almashinuvi jarayoni
kechadi.
O‘pkaning asosiy funksiyalari quyidagilar
:
Ventilyatsiya
–
tashqi havodan kislorod qabul qilish va karbonat angidridni chiqarish.
Gaz almashinuvi
–
alveola-kapillyar membranasi orqali kislorod va karbonat angidrid
almashuvi.
Himoya
–
nafas yo‘llariga tushgan mikroorganizmlar va chang zarralarini alveolyar
makrofaglar yordamida yo‘qotish.
Metabolik vazifa
–
ayrim moddalar almashinuvida (masalan, angiotenzin I ning
angiotenzin II ga aylanishida) ishtirok etish.
Gaz almashinuvining hayotiy ahamiyati:
Gaz almashinuvi tirik organizm uchun
hayotiy jarayon bo‘lib, uning asosiy vazifasi hujayralarni kislorod bilan ta’minlash va moddalar
almashinuvining chiqindi mahsuloti bo‘lgan karbonat angidridni chiqarishdan iborat. Inson
hujayralarida ATP ishlab chiqarish jarayoni kislorodga bevosita bog‘liq. Agar kislorod yetarli
bo‘lmasa, hujayralar energetik ochlikka uchraydi va normal faoliyatini bajara olmaydi. Shu bois
alveolalarning tuzilishi va surfaktant tizimi gaz almashinuvining samaradorligini ta’minlaydi.
Ayniqsa, yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda surfaktant yetishmovchiligi tufayli alveolalar
kollapsga uchrashi va nafas olish qiyinlashishi kuzatiladi. Bu esa gaz almashinuvining normal
kechishi uchun alveolalar va surfaktant tizimining muhimligini ko‘rsatadi.
O‘pka alveolalarining gistologik tuzilishi:
Alveolalar
—
o‘pkalarning asosiy tuzilma va
funksional birligi bo‘lib, bronxiolalarning oxirgi qismlarida joylashadi. Ular ko‘p sonli mayda
pufakchalar shaklida bo‘lib, diametri o‘rtacha
200
–
300 mkm
atrofida. Odam o‘pkasida taxminan
300
–
400 million alveola
mavjud bo‘lib, ular umumiy gaz almashinuvi yuzasini 70–100 m²
gacha yetkazadi. Shaklan alveolalar yupqa devorli, bir-
biri bilan alveolyar yo‘llar orqali
bog‘langan bo‘ladi.
Alveolalarning devori:
Alveola devori juda yupqa bo‘lib, gaz almashinuvi samarali
kechishi uchun moslashgan. Devorda uch asosiy hujayra turi mavjud:
I-tip pnevmotsitlar (yassi alveolyar epiteliy hujayralari)
–
alveola yuzasining 90
–
95%
qismini tashkil etadi. Ular yassi shaklda bo‘lib, kislorod va karbonat angidridning tez diffuziyasi
uchun sharoit yaratadi.
II-tip pnevmotsitlar (kubik shaklli alveolyar epiteliy hujayralari)
–
alveola
yuzasining 5
–
10% qismini tashkil etadi. Ularning asosiy vazifasi
surfaktant ishlab chiqarish
bo‘lib, bu moddalar alveolalarni kollapsdan saqlaydi va yuzaki taranglikni kamaytiradi.
Alveolyar makrofaglar (Chang hujayralar)
–
alveola bo‘shlig‘ida va devorida
joylashib, mikroorganizmlar, chang zarralari va boshqa begona moddalarni fagotsitoz qiladi.
Ular nafas yo‘llarining
immun himoyasi
ni ta’minlaydi.
Alveolalarning funksional xususiyatlari:
Gaz almashinuv jarayoni (O₂ va CO₂ almashinuvi).
Alveola devori va kapillyar endoteliyasi orasida hosil bo‘lgan
alveola-kapillyar
membrana
orqali kislorod alveoladan qonga o‘tadi, karbonat angidrid esa qondan alveolaga
o‘tib, tashqariga chiqariladi. Bu jar
ayon
diffuziya qonunlari
asosida kechadi.
Kapillyarlar bilan yaqin aloqasi.
118
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Har bir alveola zich kapillyar tarmog‘i bilan o‘ralgan. Bu yaqin aloqadorlik gaz
almashinuvini tez va samarali o‘tishini ta’minlaydi. Kapillyar endoteliy va I
-tip pnevmotsitlar
o‘rtasida deyarli bazal membrana umumiy bo‘lib, kislorodning qonga o‘tish yo‘lini qisqartiradi.
Diffuziya uchun sharoit.
Alveola devorining yupqaligi (0,2
–
0,6 mkm), katta umumiy yuzasi va surfaktant moddasi
mavjudligi diffuziya jarayonining yuqori samaradorligini ta’minlaydi. Kislorod alveoladan
qonga, karbonat angidrid esa qondan alveolaga osongina o‘tadi. Shu orqali butun organizmning
energetik ehtiyoji qondiriladi.
Surfaktantning tuzilishi va ishlab chiqarilishi:
O‘pkaning alveolyar apparati normal
tuzilishida alveolalar ichki yuzasi maxsus modda
—
pulmonar surfaktant
bilan qoplangan
bo‘ladi. Bu modda alveola epiteliyining
II-tip pnevmotsitlari
tomonidan ishlab chiqariladi.
Surfaktant asosan
fosfolipidlar (70
–
80%)
, neytral lipidlar (taxminan 10%) va
oqsillardan (10%) tashkil topadi. Fosfolipidlar orasida eng muhim komponent
–
dipalmitoilfosfatidilxolin
bo‘lib, u alveolalardagi yuzaki taranglikni kamaytiradi. Surfaktant
oqsillari (SP-A, SP-B, SP-C, SP-
D) molekulalarning alveola yuzasida to‘g‘ri joylashishini
ta’minlaydi, shuningdek, mahalliy immun javobda ham muhim rol o‘ynaydi.
II-tip pnevmotsitlar sitoplazmasida
lamellyar tanachalar
bo‘lib, ular surfaktantning
asosiy saqlovchi va tashuvchi shakli hisoblanadi. Ushbu lamellyar tanachalar alveola
bo‘shlig‘iga eksotsitoz orqali chiqarilib, alveola yuzasini qoplab turadi.
Surfaktantning funksional ahamiyati:
Surfaktant o‘pka alveolalarida bir nechta muhim
vazifalarni bajaradi:
Alveolalarni kollapsdan saqlaydi.
Nafas chiqarish vaqtida alveolalar yopilib qolmasligi
uchun yuzaki taranglikni pasaytiradi.
Gaz almashinuv samaradorligini oshiradi.
Alveola yuzasini keng va barqaror saqlash
orqali kislorod va karbonat angidridning diffuziyasini yengillashtiradi.
Yuzaki taranglikni kamaytiradi.
Suv molekulalarining o‘zaro tortish kuchini
kamaytirib, alveola devorining elastikligini saqlaydi.
Immun himoyada ishtirok etadi.
Surfaktant oqsillari bakteriyalarni neytrallash va
fagotsitozni kuchaytirishda yordam beradi.
Klinik ahamiyati:
Tibbiy darsliklarda ta’kidlanishicha, surfaktant ishlab chiqarilishi
homilaning
22
–
24-haftalarida
boshlanadi, lekin to‘liq miqdorda faqat
34
–
36-haftalarda
yetarli
bo‘ladi. Shu sababli muddatidan oldin tug‘ilgan chaqaloqlarda surfaktant yetishmovchiligi
kuzatiladi va bu
respirator distress sindromi
ga olib keladi. Klinikada bu holatni davolash
uchun
sun’iy surfaktant preparatlari
qo‘llanadi va o‘pka ventilyatsiyasi qo‘llab
-quvvatlanadi.
Klinik va diagnostik ahamiyati:
Surfaktantning patologik o‘zgarishlari;
O‘pka alveolalaridagi surfaktant ishlab
chiqarilishi yoki tarkibining buzilishi nafas olish tizimida jiddiy muammolarga sabab bo‘ladi.
Surfaktant yetishmovchiligi yoki sifati pasayishi alveolalarning kollapsga uchrashiga, gaz
almashinuvining yomonlashishiga olib keladi. Eng ko‘p uchraydigan patologik holat –
yangi
tug‘ilgan chaqaloqlarda respirator distress sindromi
bo‘lib, bu holatda alveolalar yetarlicha
ochilmaydi va bola gipoksiyaga tushadi. Shuningdek, kattalarda ham
ARDS (Acute
Respiratory Distress Syndrome
–
o‘tkir respirator distress sindromi)
paytida
surfaktant buzilishi kuzatiladi.
Surfactant terapiya va uning qo‘llanilishi
:Zamonaviy klinik amaliyotda surfaktant
yetishmovchiligi aniqlangan holatlarda
sun’iy surfaktant preparatlari
qo‘llanadi.
119
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Ular intratrakeal yo‘l bilan yuborilib, alveola yuzasini qoplab, ularning normal ochilib
turishini ta’minlaydi. Ayniqsa, muddatidan oldin tug‘ilgan chaqaloqlarni davolashda surfaktant
terapiya keng qo‘llanadi va o‘lim ko‘rsatkichlarini keskin kamaytiradi. Bundan tashqari, sun’iy
ventilyatsiya bilan birga qo‘llanganda gaz almashinuvi samaradorligini oshiradi.
Alveola kasalliklari (fibroz, alveolit, emfizema):
Fibroz
–
alveola devorlarida biriktiruvchi to‘qima ko‘payib, ularning elastikligi
yo‘qoladi. Bu gaz almashinuvi yuzasining qisqarishiga olib keladi.
Alveolit
–
alveolalarda yallig‘lanish jarayoni bo‘lib, ularning epiteliy qavati shikastlanadi
va gaz almashinuv jarayoni buziladi.
Emfizema
–
alveolalarning patologik kengayishi va devorlarining buzilishi bilan
xarakterlanadi. Bu holatda alveolalarning umumiy yuzasi kamayadi va nafas olish samaradorligi
pasayadi.
Xulosa:
O‘pka alveolalari gaz almashinuvi uchun asosiy morfologik maydon bo‘lib, I
-tip
pnevmotsitlar orqali kislorod va karbonat angidrid almashinuvi, II-tip pnevmotsitlar orqali esa
surfaktant ishlab chiqarilishi amalga oshadi. Surfaktant alveolalarni kollapsdan saqlab, yuzaki
taranglikni kamaytiradi va nafas jarayonining barqarorligini ta’minlaydi.
Surfaktant yetishmovchiligi, ayniqsa yangi tug‘ilganlarda respirator distress sindromini
keltirib chiqarishi mumkin, bu esa uning klinik ahamiyatini yanada oshiradi. Shuningdek,
alveolalardagi fibroz, alveolit va emfizema kabi patologiyalar nafaqat morfologik, balki
funksional buzilishlarga ham sabab bo‘ladi.
Demak, alveola va surfaktantning gistologik tuzilishi hamda funksional xususiyatlarini
chuqur o‘rganish diagnostika va davolash jarayonida muhim o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Muhamedov I., Eshboyev E., Zokirov N., Zokirov M.
Mikrobiologiya, immunologiya,
virusologiya
.
–
Toshkent: 2020.
2.
Ross M.H., Pawlina W.
Histology: A Text and Atlas with Correlated Cell and Molecular
Biology
. 8th edition.
–
Philadelphia: Wolters Kluwer, 2020.
3.
Junqueira L.C., Carneiro J.
Basic Histology: Text & Atlas
. 15th edition.
–
McGraw-Hill
Education, 2018.
4.
Mescher A.L.
Junqueira’s Basic Histology: Text and Atlas
.
–
McGraw-Hill, 2018.
5.
Gartner L.P., Hiatt J.L.
Color Atlas and Text of Histology
. 7th edition.
–
Wolters Kluwer,
2021.
6.
Kumar V., Abbas A.K., Aster J.C.
Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease
. 10th
edition.
–
Elsevier, 2021.
7.
Alberts B., Johnson A., Lewis J. va boshq.
Molecular Biology of the Cell
. 7th edition.
–
Garland Science, 2022.
