401
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
MIYA QOBIQ QATLAMLARI VA NEYRONLARNING MORFOLOGIYASI
Zokirova N.B.
prof. DSc.
Muhammadaliyeva D.I.
To’lqinov H.X
Cho’liyeva D.E
ALFRAGANUS UNIVERSITY
Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17195238
Annotatsiya.
Ushbu maqolada miya qobig‘ining qatlamlari va neyronlarning morfologik
xususiyatlari ilmiy tahlil qilinadi. Neyronlarning asosiy qismlari
—
dendrit, akson va soma,
shuningdek ularning morfologik hamda funksional turlari haqida ma’lumot berilgan. Glial
hujayralarning (astrositlar, oligodendrositlar, mikroglialar, ependimotsitlar) asab tizimida
tutgan o‘rni keng yoritilgan. Shuningdek, miya qobig‘ining funksional zonalari, nutq markazlari
va ular bilan bog‘liq kasalliklar (epilepsiya, Alzheimer, Parkinson, insult) klinik nuqtayi
nazardan tahlil qilingan. Tadqiqot asab tizimi kasalliklarini chuqur o‘rganish va klinik tibbiyot
bilan integratsiya qilish zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
miya qobig‘i, neyron morfologiyasi, glial hujayralar, motor va sensor
zonalar, nutq markazlari, asab tizimi kasalliklari.
Annotation.
This article provides a scientific analysis of the layers of the cerebral cortex
and the morphological characteristics of neurons. The main components of neurons
—
dendrites,
axons, and soma
—
as well as their morphological and functional types are described in detail.
The role of glial cells (astrocytes, oligodendrocytes, microglia, ependymocytes) in the
nervous system is thoroughly explained. Furthermore, the functional zones of the cerebral
cortex, speech centers, and their involvement in neurological disorders such as epilepsy,
Alzheimer’s disease, Parkinson’s disease, and stroke are discussed from a clinical perspective.
The study emphasizes the importance of integrating neuroanatomical research with
clinical medicine for a better understanding of nervous system pathologies.
Keywords:
cerebral cortex, neuronal morphology, glial cells, motor and sensory zones,
speech centers, neurological disorders.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются слои коры головного мозга и
морфологические особенности нейронов. Подробно описаны основные части нейрона —
дендриты, аксон и сома, а также их морфологические и функциональные типы.
Раскрыта роль глиальных клеток (астроциты, олигодендроциты, микроглия,
эпендимоциты) в работе нервной системы. Особое внимание уделено функциональным
зонам коры, речевым центрам и их связи с неврологическими заболеваниями (эпилепсия,
болезнь Альцгеймера, болезнь Паркинсона, инсульт). В работе подчеркивается
необходимость глубокого изучения заболеваний нервной системы и их интеграции с
клинической медициной.
Ключевые слова:
кора головного мозга, морфология нейронов, глиальные клетки,
моторные и сенсорные зоны, речевые центры, заболевания нервной системы.
Kirish:
Miya qobig‘i —
markaziy asab tizimining eng murakkab va yuqori darajada
ixtisoslashgan qismi bo‘lib, insonning ongli faoliyati, xotira, nutq, tafakkur, sezgi va harakatlarni
boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
402
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
U ko‘p qatlamli neyronlardan tashkil topgan bo‘lib, tuzilishi va funksional zonalarining
xilma-xilligi tufayli nerv impulslarini qayta ishlash, integratsiya qilish hamda javob
reaksiyalarini shakllantirish jarayonida asosiy markaz hisoblanadi. Shuningdek, miya qobig
‘
i
insonni boshqa biologik turlardan ajratib turuvchi aqliy faoliyatning asosini tashkil qiladi.
Neyron va glial hujayralarning asab tizimidagi roli.
Miya qobig‘ida asosiy funksional
birlik
—
neyronlar
bo‘lib, ular elektr impulslarini qabul qilish, uzatish va qayta ishlash orqali
butun organizm faoliyatini boshqaradi. Neyronlarning morfologik xilma-xilligi (piramidal,
yulduzsimon, fusiform va boshqalar) miya qobig‘ining turli funksional markazlarini
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Neyronlar faoliyatini qo‘llab
-quvvatlashda
glial
hujayralar
ham beqiyos ahamiyat kasb etadi. Astrotsitlar, oligodendrositlar va mikroglialar
neyronlarning oziqlanishi, metabolizmi, himoyasi hamda elektr impulslar samarali o‘tishini
ta’minlab, neyronlararo muvozanatni saqlab turadi.
Mavzuning dolzarbligi (asab tizimi kasalliklari bilan bog‘lash).
Bugungi kunda
nevrologik kasalliklar
—
insult, Altsgeymer kasalligi, epilepsiya, Parkinson sindromi va ko‘plab
neyrodegenerativ jarayonlar global miqyosda inson salomatligiga katta xavf tug‘dirmoqda.
Ushbu patologiyalar asosan miya qobig‘i va uning hujayralaridagi morfologik va
funksional buzilishlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Shuning uchun miya qobig‘i qatlamlari va
neyronlarning morfologiyasini chuqur o‘rganish nafaqat anatomiya va gistologiya fanlari uchun,
balki klinik nevrologiya va neyroxirurgiya sohalarida ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Miya qobiq qatlamlari va ularning morfologik xususiyatlari:
Inson miya qobig‘i (cerebral cortex) olti qatlamdan tashkil topgan bo‘lib, ularning har biri
o‘ziga xos morfologik va funksional xususiyatlarga ega. Bu qatlamlar bir
-
biri bilan uzviy bog‘liq
bo‘lib, umumiy neyronal tarmoqlar orqali yuqori nerv faoliyatini ta’minlaydi.
Molekulyar qatlam (I qatlam):
Bu eng yuzaki qatlam bo‘lib, asosan
dendritlar,
aksonlarning terminal qismi
hamda
glial hujayralar
dan tashkil topgan. Neyron hujayra
tanalari bu qatlamda deyarli uchramaydi, biroq sinaptik aloqalar ko‘pligi sababli, nerv
impulslarini uzatishda va yuqori darajadagi neyron integratsiyasida muhim ahamiyatga ega.
Molekulyar qatlam sezgi va assotsiativ signallarni qayta ishlashda dastlabki bosqich
sifatida xizmat qiladi.
Tashqi granulalar qatlami (II qatlam)
: Bu qatlamda
kichik piramidal neyronlar va
granulalar
joylashadi. Ular asosan qo‘shni neyronlar bilan qisqa assotsiativ aloqalarni hosil
qiladi. Ushbu qatlam axborotni qo‘shni kortikal zonalarga uzatib, miya qobig‘i ichida mahalliy
signallarni tarqatadi.
Tashqi piramidal qatlam (III qatlam)
: III qatlam o‘rta va katta piramidal hujayralardan
tashkil topgan bo‘lib, ularning aksonlari uzoq assotsiativ tolalarni hosil qiladi. Bu qatlam miya
yarimsharlari o‘rtasidagi aloqalarni ta’minlaydigan asosiy struktura bo‘lib, nerv impulslarini
katta masofalarga uzatadi. Shu sababli u
assotsiativ va komissural
yo‘llar shakllanishida
markaziy rol o‘ynaydi.
Ichki granulalar qatlami (IV qatlam)
: Bu qatlamning asosiy vazifasi
—
afferent
signallarni qabul qilish
dir. Ayniqsa sezgi (somatosensor) korteksida IV qatlam juda yaxshi
rivojlangan. Bu yerda thalamokortikal tolalar tugaydi, ya’ni sezgi organlaridan kelayotgan
axborot birinchi navbatda ichki granulalar qatlamida qayta ishlanadi.
Ichki piramidal qatlam (V qatlam)
:V qatlam eng yirik hujayralardan biri
—
Betz
piramidal hujayralari
bilan mashhur. Ular o‘z aksonlarini markaziy nerv tizimining chuqurroq
bo‘limlariga, ayniqsa orqa miyaga yuboradi.
403
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Shu sababli ushbu qatlam
motor funksiyalarini boshqarish
da yetakchi hisoblanadi.
Harakatlar, reflekslar va ixtiyoriy mushak faoliyati asosan ushbu qatlam orqali amalga
oshadi.
Polimorf qatlam (VI qatlam)
:
Bu qatlamda turli shaklli neyronlar mavjud bo‘lib, ular
ko‘pincha
fusiform hujayralar
shaklida uchraydi. Polimorf qatlamning asosiy vazifasi
—
talamus bilan teskari aloqa o‘rnatish
. Shu yo‘l bilan u markaziy nerv tizimining yuqori va
pastki bo‘limlari o‘rtasida ma’lumot almashinishini ta’minlaydi.
Muhim jihatlar
:
Qatlamlar o‘zaro uzviy aloqada bo‘lib, murakkab neyron tarmoqlarini
hosil qiladi. Sensor, motor va assotsiativ funksiyalar qatlamlararo muvofiqlik tufayli amalga
oshadi.
Qatlamlarning morfologiyasi va faoliyatidagi buzilishlar ko‘plab nevrologik kasalliklar
(epilepsiya, insult, degenerativ kasalliklar) rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi.
Neyronlarning morfologiyasi
: Neyronlar
—
asab tizimining asosiy tuzilmaviy va
funksional birligi hisoblanib, nerv impulslarini qabul qilish, uzatish va qayta ishlashni
ta’minlaydi.
Har bir neyron o‘ziga xos morfologik tuzilishga ega bo‘lib, ularning shakli va vazifalari
organizmdagi murakkab asab jarayonlarini ta’minlashga xizmat qiladi.
Neyronlarning asosiy qismlari:
Soma (perikarion, hujayra tanasi)
—
neyronning markaziy qismi bo‘lib, yadro va
sitoplazmadan tashkil topgan. Soma hujayra faoliyati uchun zarur oqsillar va mediatorlarni sintez
qiladi.
Dendritlar
—
qisqa va ko‘p shoxlangan sitoplazmatik o‘simtalar bo‘lib, ular tashqi
signallarni (afferent impulslarni) qabul qiladi va somaga yetkazadi. Dendritlarning ko‘pligi
neyronning axborotni qayta ishlash quvvatini oshiradi.
Akson
—
neyronning uzun o‘simtasi bo‘lib, u efferent impulslarni boshqa neyron,
mushak yoki bez hujayralariga uzatadi. Akson uchida sinaptik tugunlar bo‘lib, ular mediatorlar
orqali keyingi hujayra bilan aloqaga kirishadi.
Neyronlarning morfologik turlari:
Unipolyar neyronlar
—
bitta o‘simtaga ega bo‘lib, u keyinchalik dendrit va akson
vazifasini bajaradi. Asosan embrional davrda uchraydi.
Bipolyar neyronlar
—
ikkita o‘simtaga ega: biri dendrit, ikkinchisi akson. Bunday
neyronlar sezgi organlarida, masalan, retina va hidlov epiteliysida mavjud.
Multipolyar neyronlar
—
eng keng tarqalgan tur bo‘lib, ko‘p sonli dendritlar va bitta
aksoni mavjud. Ular asosan miya qobig‘i va orqa miyada joylashadi va yuqori nerv faoliyatini
ta’minlaydi.
Neyronlarning funksional turlari:
Sensor (afferent) neyronlar
—
tashqi yoki ichki retseptorlardan axborotni markaziy
asab tizimiga olib keladi. Masalan, og‘riq, issiqlik, bosimni sezuvchi neyronlar.
Motor (efferent) neyronlar
—
markaziy asab tizimidan mushaklar yoki bezlarga impuls
yuborib, ularning faoliyatini boshqaradi. Orqa miyada joylashgan harakat neyronlari bunga misol
bo‘ladi.
Assotsiativ (interneyronlar)
—
faqat markaziy asab tizimida joylashib, sensor va motor
neyronlarni o‘zaro bog‘lab turadi. Ular murakkab reflekslar va yuqori darajadagi kognitiv
jarayonlarda (xotira, tafakkur, o‘rganish) muhim rol o‘ynaydi.
Glial hujayralar va ularning morfologik-funksional ahamiyati:
Asab tizimi faqat
neyronlardan iborat emas.
404
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Uni qo‘llab
-quvvatlaydigan, trofik, himoya va yordamchi vazifalarni bajaruvchi
glial
hujayralar
ham mavjud. Ular neyronlardan son jihatidan ancha ko‘p bo‘lib, markaziy asab
tizimining barqaror ishlashida asosiy rol o‘ynaydi.
Astrositlar:
Astrositlar yulduzsimon shakldagi katta glial hujayralar bo‘lib, ular
neyronlarni mexanik va metabolik jihatdan qo‘llab
-quvvatlaydi.
Qon-
miya to‘sig‘i
shakllanishida qatnashib, neyronlarni zararli moddalar va toksinlardan
himoya qiladi.
Neyronlar faoliyati uchun zarur bo‘lgan ion muvozanatini ta’minlaydi.
Neyrotransmitterlarni (masalan, glutamat, kaliy ionlari) qayta tiklashda ishtirok etadi.
Astrositlar nerv to‘qimalarining
homeostazini
saqlashda va regeneratsiya jarayonlarida
muhim o‘rin tutadi.
Oligodendrositlar:
Oligodendrositlar markaziy asab tizimida
miyelin qobig‘i
ni hosil
qiluvchi hujayralardir.
•
Har bir oligodendrosit bir nechta aksonni miyelin bilan qoplashi mumkin.
•
Miyelin qobig‘i nerv impulslarining tez va samarali o‘tishini ta’minlaydi.
Oligodendrositlarning yetishmovchiligi yoki shikastlanishi
demyelinizatsion kasalliklar
(masalan,
skleroz multiplex
)ga olib keladi.
Mikroglialar:
Mikroglialar kichik o‘lchamli bo‘lsa
-da, markaziy asab tizimining
asosiy
immun hujayralari
hisoblanadi.
•
Ular patogenlarga qarshi fagotsitoz qiladi.
•
Yallig‘lanish jarayonida faol ishtirok etadi.
•
Neyronlarning shikastlangan qismlarini bartaraf etadi.
Mikroglialar asab tizimining “makrofaglari” sifatida tanilgan.
Ependimotsitlar:
Ependimotsitlar miya qorinchalari va orqa miya markaziy kanalini
qoplaydi.
•
Ular
miya suyuqligi (likvor)
aylanishini ta’minlaydi.
•
Qorinchalardagi maxsus tuzilma
—
plexus choroideus
orqali likvor ishlab chiqarilishida
ishtirok etadi.
•
Neyronlar va suyuqlik o‘rtasida modda almashinuvida muhim rol o‘ynaydi.
Miya qobig‘ining funksional zonalari va klinik ahamiyati
Motor soha:
Miya qobig‘ining oldingi markaziy pushtasida joylashgan
birlamchi motor
korteksi
(Brodmannning 4-zonasi) ixtiyoriy harakatlarni boshqaradi. Bu hududdan kelayotgan
impulslar orqa miya orqali skelet mushaklariga uzatiladi. Motor sohadan tashqari
premotor va
qo‘shimcha motor zonalari
harakatlarni muvofiqlashtirish va murakkab harakat dasturlarini
shakllantirishda ishtirok etadi.
Sensor soha:
Orqa markaziy pushta hududida joylashgan
birlamchi somatosensor
korteks
(3, 1, 2-
zonalar) tana yuzasi, bo‘g‘imlar va mushaklardan keluvchi sezgi signallarini
qabul qiladi. Sensor sohalar og‘riq, bosim, harorat va proprioseptiv axborotni qayta ishlashda
asosiy rol o‘ynaydi. Shuningdek,
birlamchi ko‘ruv korteksi
(oktsipital lobda),
eshituv korteksi
(temporal lobda) va
hidlov markazlari
ham sensor zonalar tarkibiga kiradi.
Assotsiativ sohalar va nutq markazlari:
Assotsiativ sohalar turli sensor va motor
signallarni birlashtirib, murakkab kognitiv jarayonlarni ta’minlaydi.
•
Broka markazi
(chap frontal lob, 44
–
45 zonalar) nutq ishlab chiqarishda ishtirok etadi.
Uning shikastlanishi natijasida odam so‘zlarni talaffuz qila olmaydi (motor afaziya).
•
Vernike markazi
(chap temporal lob, 22-zona) esa nutqni tushunishda muhimdir. Bu
hudud zararlanganda odam boshqalarning so‘zini tushunmaydi (sensor afaziya).
405
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
•
Assotsiativ kortekslar xotira, tafakkur, o‘rganish va muvofiqlashtirilgan xatti
-harakatlarda
hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Klinik ahamiyati:
Epilepsiya:
Miya qobig‘idagi neyronlarning patologik qo‘zg‘alishi natijasida yuzaga
keladi. Bu kasallikda kortikal neyronlarning sinxron va nazoratsiz razryadlari turli xil talvasa
xurujlarini keltirib chiqaradi.
Alzheimer kasalligi:
Asosan assotsiativ va hipokampal sohalarda neyronlarning
degeneratsiyasi bilan kechadi. Xotira yo‘qolishi, tafakkur va nutqning buzilishi, shaxsiy
xususiyatlarning o‘zgarishi kuzatiladi.
Parkinson kasalligi:
Dopamin ishlab chiqaruvchi neyronlarning (substansiya nigra)
degeneratsiyasi natijasida rivojlanadi. Klinik belgilari
—
tremor, rigidlik, bradikineziya va
harakatlarning sekinlashuvi.
Insult va travmalar:
Miya qobig‘ining turli zonalari zararlanganda ularning
funksiyasiga mos klinik simptomlar rivojlanadi:
•
Motor korteks zararlansa
—
falajlik va mushak zaifligi;
•
Sensor sohalar shikastlansa
—
sezgi buzilishi;
•
Broka yoki Vernike zonasi zararlansa
—
nutq buzilishi;
•
Assotsiativ hududlar shikastlansa
—
xotira va tafakkur bilan bog‘liq kasalliklar paydo
bo‘ladi.
Xulosa:
Miya qobig‘i qatlamlari va neyronlarning morfologik xususiyatlari insonning
barcha sezgi, motor va kognitiv faoliyatlarini ta’minlovchi murakkab tizimdir. Neyronlar va glial
hujayralarning o‘zaro hamkorligi tufayli markaziy asab tizimi barqaror ishlaydi, ma’lumotlar tez
va aniq uzatiladi.
Miya qobig‘ining funksional zonalari —
motor, sensor va assotsiativ markazlar
—
inson
hayot faoliyatining asosini tashkil etadi.
Klinik nuqtayi nazardan, asab tizimining strukturaviy va funksional jihatlarini chuqur
o‘rganish epilepsiya, Alzheimer, Parkinson kasalligi, insult kabi jiddiy patologiyalarni tushunish
va samarali davolashda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, miya qobig‘i morfologiyasini bilish
neyroxirurgiya, nevrologiya va psixiatriya kabi klinik fanlarning rivojlanishida hal qiluvchi o‘rin
tutadi.
Shu bois, miya qobig‘i tuzilishi va funksiyalarini chuqur tadqiq etish zamonaviy
tibbiyotda dolzarb vazifalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Junqueira L.C., Carneiro J.
Basic Histology: Text and Atlas.
–
McGraw-Hill, 2022.
2.
Mescher A.L.
Junqueira’s Basic Histology.
–
16th edition. McGraw-Hill, 2021.
3.
Snell R.S.
Clinical Neuroanatomy.
–
8th edition. Wolters Kluwer, 2020.
4.
Nolte J.
The Human Brain: An Introduction to its Functional Anatomy.
–
8th edition.
Elsevier, 2021.
5.
Kandel E.R., Schwartz J.H., Jessell T.M.
Principles of Neural Science.
–
6th edition.
McGraw-Hill, 2021.
6.
Мухамедов И., Эшбоев Э., Зокиров Н., Зокиров М.
Микробиология, иммунология,
вирусология.
–
Тошкент: 2020.
7.
Carpenter M.B.
Core Text of Neuroanatomy.
–
Williams & Wilkins, 2019.
