148
MUZIKA PÁNIN OQITIWDIŃ TARIYXIY QÁLIPLESIWI
Urazbaeva Gulshirin Kadirbaevna
Ajiniyaz atındaǵı Nókis Mámleketlik Pedagogikalıq institutı
"Muzikalıq tálim" kafedrası assistent oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.10876013
Anotatsiya.
Bul maqalada muzıka teoriyası hám ámeliyatı tárbiya usıllarındaǵı
mashqalalardı talqılaw hám úyreniw texnologiyalıq ilimler tiykarında alıp barılıwı haqqında sóz
etilgen.
Gilr sóz:
ólshem, muzika, dinamika, sozımlılıq, temp, metr, ritm,pedagogika.
HISTORICAL CHANGE IN MUSIC EDUCATION
Abstract.
In this thesis, it is discussed that the discussion and study of the issues of the
educational foundations of music theory and practice are carried out in the system of technological
sciences.
Key words:
measurement, music, dynamics, duration, tempo, meter, rhythm, pedagogy
.
ИСТОРИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ В МУЗЫКАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ
Аннотация.
В данной диссертации рассматривается, что обсуждение и изучение
вопросов образования основ теории и практики музыки осуществляются в системе
технических наук.
Ключевые слова:
измерение, музыка, динамика, длительность, темп, метр, ритм,
педагогика.
Búgin Respublikamızda muzıka pedagogikası pánin rawajlandırıwdıń áhmiyetli
zárúrligi 2020 jıl 23 sentyabrdegi 637-san Ózbekstan Respublikasınıń Nızamında kórsetilgen
joqarı dárejeli, zaman talabına say kadrlar barısındaǵı wazıypalar menen belgilenedi. Bul baǵdarda
bolajaq oqıtıwshı kadrlardıń joqarı mánáwiy minez-qılqı sıpatlarına iye bolıwı úlken áhmiyetli iye.
Jaslarda usınday sıpatlardı tárbiyalawda muzıka mádeniyatı nátiyjeli pánlerden biri bolıwı kerek.
Prezidentimiz «Xalıqtıń mánáwiy ruwhıyatın bekkemlew hám rawajlandırıw Ózbekstanda
mámleket hám jámiyettiń eń zárúr wazyıpası. Mánáwiyat-sonday bahalı jemis, ol biziń áyyemgi
hám ullı xalqımız qálbinde óz ǵárezsizligin túsinip, ańlap, erkinlikti súyiw sezimi menen birge
jetilisken. Mánáwiyat insanǵa ana súti, ata úlgisi, ata-babalar násiyatı menen sińip baradı.
Mánáwiyat insanǵa hawaday, suwday zárúr»-degen dástúriy sózleri tárbiya barısında alıp
barılatuǵın barlıq islerimizdiń baǵdar ámeli bolıwı kerek. Qaraqalpaq muzıka pedagogikası,
yaǵnıy milliy pedagogika milletimiz hám xalqımızdıń eski milliy qádriyatlarına súyenedi.
149
Onıń ózine say milliyligi, adamgershiligi, hár tárepleme jetilisken insandı tárbiyalawǵa
qaratılǵanlıǵı, doslıq, joqarı mádeniyatlı hám bay mánáwiyatqa tiykarlanǵanlıǵı menen belgili.
Eramızdan aldıńǵı IV-ásirde grek filosofı Platon «Tárbiyanıń eń ullı quralı-muzıka kórkem
ónerinde dep oylayman, sebebi ritm hám garmoniya sol waqıttıń ózinde kewilge jol tabadı hám
onı kórkemlendiredi»-degen edi. Al Platonnıń shákirti Arestotel’ bolsa «Muzıka adam
ruwhıyatına, minezine belgili bir dárejede tásir etedi, demek solay eken ol jaslardı tárbiyalaytuǵın
predmetlerdiń biri bolıp xızmet etiwi kerek»-degen edi. Muzıka pedagogikası-bul adamnıń
muzıkalıq tálim hám tárbiyası haqqındaǵı ilim. Ol óziniń maqset hám wazıypalarına iye bolıp
pedagogika, psixologiya hám muzıkalıq bilimlerdi birgelikte alıp baradı.
Muzıka, saz insan qálbine ilahıy qúdiret penen sińgen Alla-taalanıń inamıdur. Shıǵıs
alımlarınıń biri (VI-VII ásir) Barbad keleshek ushın sulıw hám ólmes miyras qaldırǵan ullı sazende
12 maqomǵa tiykar salǵan. Al’-Kindiy, Al’-Farabiy, Ibn Sino, Beruniy, Zayniddin Ǵazzaliy,
Jalolitdin Rumiy, Al’-Xorezmiy, Abduraxman Jomiy, Darvishali Changiy, Fitrat, Yunus
Rajabiylar muzıka tariyxı, onıń insan qálbine kúshi, tárbiyalıq áhmiyeti haqqında bir qansha
pikirler aytqan. XI ásirde jasaǵan Qorqıt ata izertlewshilerdiń pikirinshe Oǵuz-Qıpshaqlardıń
Bayat-Qıyat urıwınan shıqqan aldın boljawshı áwliye, kóp jasaǵan, kóregen, aqıllı, dana, eldiń arın
arlap, muńın qobız benen jırlaǵan jıraw bolǵan. Onıń ákesi Qarmıs biylep turǵan Oǵuzlardıń
quramında házirgi túrkiy tilles ellerdiń kópshiligi, sonıń ishinde qırǵız, Qaraqalpaq, qazaq,
túrkmen, Ózbek, ájerbayjan dep atalǵan xalıqlar bar edi-dep jazadı V.V.Bartold óziniń «Qorqıt ata
kitabı»nda. Qorqıt atanıń jırlap aytqan dástanlarında házirgi dáwirde aytılıp júrgen «Alpamıs»,
«Edige», «Qırqqız», «Góruǵlı» dastanlarınıń tiykarın dúziwshi qaharmanlar bar. Sol dáwirdegi
hátteki onnan aldıńǵı baqsı, jırawlar shertip, aytıp kelgen eski góne namaların házirgi professional
sazende, kompozitorlar járdeminde jańalandırıw, tárbiyalıq áhmiyetin tiklew hám qollanıwdı
zaman talap etpekte. Álbette bul jerde, «jańalandırıw»-degende ózgeris kirgiziw,
zamanagóylestiriw emes, al burın xalqımız shertken dáslepki qálipti uslap qalıw, onı keń en
jaydırıw demekdur. Bul jolda Ózbekstan Respublikası joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw
ministrligi tárepinen 2004-jılı tastıyıqlanǵan «Qaraqalpaq sazları» atamasındaǵı jańa toplam
«Bilim» baspasınan basıp shıǵarıldı. Bunda docent D.Allanazarov tárepinen Qaraqalpaq xalqınıń
70 naması, yaǵnıy duwtar sazları notaǵa túsirilgen. D.Allanazarovtıń «Qaraqalpaq sazları» oqıw
qollanbasında namadaǵı ushırasatuǵın milliy muzıkaǵa tán barlıq ırǵaqları hám sesleri tereń
úyrenilip, anıq kórsetilgen.
Namadaǵı ólshem, al’teraciya belgileri, dinamika, sozımlılıq, temp, metr, ritm jáne soǵan
uqsas muzıka termin hám sawatlarınan xabarı bar sazende xalıq namaların jazılǵanınday etip
150
atqara aladı. Hátteki atqarıw sheberligi jaǵınan jáne de bezep, kórkemlendirip, jaqsı shertiwi
múmkin. Talantlı sazendeniń qolında muzıka, nama burınǵısınanda kóbirek bayıtılıp, qayta
tuwılǵanınday boladı. Ilimde miynettiń juwmaǵı qaytalanıp, tastıyıqlanıwı kerek, tákirarlanbasa
ol ilim emes. Al, kórkem ónerde miynet juwmaǵı qaytalanbaytuǵın dárejede bolıwı kerek,
qaytalanıp, tákirarlansa-ol kórkem óner emes. Muzıkanı tárbiya quralı sıpatında qollanıw, muzıka
oqıtıwshılarınıń tiykarǵı wazıypası bolıp qala beredi. Respublikamızda joqarı tálim dúzilisi jańa
rawajlanıw basqıshına kóterildi. Mámleketlik tálim standartları islep shıǵıldı. Oqıwshı hám
studentlerdiń ǵárezsiz erkin bilim alıwı jeke tártipte ámelge asırılmaqta. Tálim mazmunında ilim
hám óndiris izbe-izligi óz kelbetin sáwlelendirip, bul oqıtıwshılardıń kásiplik bilimin ele de
rawajlandırıp, onnan izleniwshilikti talap etpekte. Oqıw tárbiya barısın rawajlanǵan mámleketler
tájiriybeleri tiykarında jobalastırılıp oqıw rejesine endiriwdi házirgi dáwir talap etpekte. Bul
muzıka oqıtıwshılarına da pándi oqıtıwda ayrıqsha itibar beriw hám keń túrde támiyinlew
wazıypasın alǵa qoydı. Búgingi muzıka teoriyası hám ámeliyatı tárbiya usıllarındaǵı
mashqalalardı talqılaw hám úyreniw texnologiyalıq ilimler tiykarında alıp barılıwı lazım.
Pedagogikanıń ózi texnologiyalıq pán bolıp ol tálim sheńberiniń barlıq qatlamların óz ishine aladı.
Sonıń ishinde muzıka mádeniyatı jámiyet talabına hám rawajlanıp kiyatırǵan jas áwlad
qızıǵıwshılıǵına sáykes tárizde jasalma tárbiyalıq ortalıqtı júzege keltiriw-qurıw nızamlıqların
úyrenedi hám onı izbe-iz ámelge asıradı. Usı islep shıǵılǵan jasalma dúzilistegi júzege keletuǵın
qubılıs «Pedagogikalıq texnologiya» dep ataladı, yaǵnıy ámelge asırılatuǵın Didaktik birliklerdi
toplaw, jıynaw, úyretiw. Oqıtıw nátiyjelerin aldınan belgilew, rejelestiriw. Tálim barısın
psixologiyalastırıw. Kompyuterlestiriw hám programmalastırıw.
Eger usı baǵdarda anıq tálim-tárbiya mazmunı maqsetlerin sheshiwge qaratılǵan halda
biriktirilse bul ámel nátiyjesinde kúshli texnologiya júzege keledi. Bul integral texnologiya dep
ataladı, yaǵnıy «Bir pútinlik», «úzliksizlik» degen máni kelip shıǵadı. Integral texnologiyalar
ushın jańadan shınıǵıw sabaq túri seminar praktikumlar dúziledi. Onıń mazmunı sabaq oqıtıw
barısın ótkeriw ushın oqıwshılar kishi toparlarǵa bólinedi. Hár bir topar shegaralanǵan waqıt
dawamında orınlay alatuǵın tapsırma aladı hám aldın ala orınlawǵa kirisedi. Bunda tálim-tárbiya
barısındaǵı temanıń «Túyinin» durıs tańlaw úlken áhmiyetke iye. Temanıń úlken «Túyini» tolıq
meńgerip alınǵannan keyin nátiyjeleri boyınsha kishi toparlar «Esabat» beredi, yaǵnıy sabaq
kópshilik bolıp ashıq «Qorǵaw» kórinisinde shólkemlestiriledi. Usınday jaǵdayda oqıwshılar
ózózin oqıtıw, tartıs, báseki, pikirin bekkemlew hám bilimin tastıyıqlaw arqalı oqıw temaların
tereń úyrenedi. Usılay juwmaqlawshı nátiyje júzege keledi. Mısalı xalıq qosıqlarınan birin úyreniw
ushın ulıwmalasqan bir tema belgileymiz.
151
REFERENCES
1.
Абдулин, Э.Б., Николаева E.B. Теория музыкального образования: учебник для
студентов высш. пед. учеб, заведений. - М.:Академия, 2004.
2.
Avlaev O.U., Jo’raeva S.N., Mirzaeva S.R. Ta’lim metodlari. Toshkent. Navro’z
nashriyoti. 2017.
3.
Азизходжаева H.H. Педагогические технологии и педогогическое мастерство.
Тошент. Чулпан, 2005.
4.
Tajenova G., Bayjanov S., Abishov M. IMPROVING THE PRACTICE OF FINANCING
EXPORT OF AGRICULTURAL PRODUCTS: THEORY AND PRACTICE //Novateur
Publications. – 2023. – №. 4. – С. 1-77.
5.
Esbosynovna T. G., Sarsenbaevich A. M., Saparbaevich K. A. Current Situation of
Agricultural Product Export Financing and its Analysis //Periodica Journal of Modern
Philosophy, Social Sciences and Humanities. – 2022. – Т. 9. – С. 4-11.
6.
Esbosynovna T. G., Sarsenbaevich A. M. PROBLEMS WITH FINANCING EXPORT OF
AGRICULTURAL PRODUCTS //EPRA International Journal of Economic and Business
Review (JEBR). – 2022. – Т. 10. – №. 6. – С. 5-8.
