ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
998
"SHARYAR" DÁSTANÍNDA INSAN MÚSHELERINE BAYLANÍSLÍ TURAQLÍSÓZ
DIZBEKLERINIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Sipatdinova Qumar
Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti 1-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11051000
Annotasiya.
Bul maqalada Qaraqalpaq xalıq dástanı bolǵan "Sharyar" dástanındaǵı
adam múshelerine baylanıslı bolǵan turaqlı sóz dizbekleri berilgen.
Gilt sózler:
Sharyar dástanı, folklor, insan múshelerine baylanıslı frazeologiyalıq sóz
dizbekleri, leksikalıq qatlam, emosionallıq hám ekspressivlik máni.
THE USE OF EXPRESSIONS RELATED TO HUMAN ORGANS IN SHARYOR'S
SAGA
Abstract.
In this article, expressions related to human parts in the Karakalpak folk epic
"Sharyar" are given.
Key words:
Sharyor's saga, phrases about human nature, lexical layer, emotional and
expressive meaning.
УПОТРЕБЛЕНИЕ ВЫРАЖЕНИЙ, ОТНОСЯЩИХСЯ К ЧЕЛОВЕЧЕСКИМ
ОРГАНАМ, В САГЕ ШАРЬЁРА
Аннотация.
В данной статье приведены выражения, относящиеся к частям
человека в каракалпакском народном эпосе «Шарьяр».
Ключевые слова:
Шарыорский эпос, фольклор, фразеологизмы о частях человека,
лексический слой, эмоционально-экспрессивный смысл.
Frazeologiya - til iliminiń belgili tarawlarınıń biri. Bul terminniń ózi tiykarınan grektiń
phzasis (fraza) hám logos (ilim) degen sózlerinen shıqqan[1]. Tildegi frazelogiyalıq sóz dizbekleri
frazeologiyanıń úyrenetuǵın,izertleytuǵın obyekti bolıp tabıladı.Sózlik quramda tek ǵana jeke
sózler emes, jeke sózlerdey pútin máni ańlatatuǵın bir neshe sózler dizbeginen quralǵan turaqlı
sóz dizbekleri de belgili orındı iyeleydi. Onıń ústine bul leksikalıq qatlam ózgeshe sıpatqa,
ayırmashılıqlarǵa iye sózlik quramnıń bir toparın quraydı. Olar mánilik jaqtan, mánilik ótkirligi
jaǵınan tildiń qaymaǵı, maǵızı sıpatında baxalanadı[2]. Bunday sóz dizbekleri bizlerdiń
dástanlarımızda da kóplep ushrasadı. Sebebi túrkiy xalıqlardıń ishinde, sondaya-aq qaraqalpaq
folklorında dástanlar janrlıq ózgesheligi boyınsha úlken salmaqlı orındı iyeleydi[3]. Dástanlarda
frazeologiyalıq sóz dizbekleri ekspressivlik hám emocionallıq tásirliligi menen kózge túsedi.
"Sharyar" dástanını leksikasında da bunday frazeologiyalıq sóz dizbekleri kóplep
ushrasadı. Olar dástanda qollanılıw ózgesheligi, tarıyxı, mánisi menen folklorımızdaǵı basqa
dástanlardan ózgeshelenip turadı. Kúndelikli turmısımızda qollanılıp júrgen frazeologiyalıq sóz
dizbekleri hár qıylı atamadaǵı sózlerge dizbeklesip keledi. Sebebi qaraqalpaq tilindegi
frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń kópshilik toparı adam turmısında belgili bir áxmiyetke iye bolıp
kelgen eń jaqsı zatlar menen qubılıslarǵa baylanıslı bolıp kelgenin kóremiz[4]. Mısalı ushın
haywan, qus, adam músheleri, sanlarǵa hám t.b da bolıwı múmkin. Sonıń ishinde adam
múshelerine baylanıslı frazalıq sóz dizbekleri júdá kóplep qollanıladı. Sebebi olarda emocionllıq
hám ekspressivlik máni kúshli boladı. Bul haqqında qaraqalpaq ilimpazı G.Aynazarova olardıń
quramındaǵı tirek sózlerin úyrenip otırıp óziniń " Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
999
frazeologizmler " atlı monografiyasında olardı uyıtqı sózler dep ataǵan hám (kóz, til , tis , awız )
sózlerine baylanıslı kóplep mısallar keltirgen[5].Bunday sóz dizbeleri kórkem shıǵarmada da awız
eki sóylewde de teńnen jiyi ushrasadı.
"Sharyar" dástanı tilinde de bunday adam múshelerine baylanıslı turaqlı sóz dizbekeri kóp
qollanılǵan. Biz olardı usı ózgesheligine qarap otırıp, tómendegi toparlarǵa bólip úyrensekte
boladı.
1."Kóz" sózine baylanıslı frazeologizmler:
Áne shul dáriden baxar alıp, esi awıp kózi
tınıp, Gúlshara jıǵılıp qaldı. ("Sharyar", 26 -bet); Kóz jiberip qarasa, qarındası Gúlsharanı kórdi.
("Sharyar", 38-bet); Qálendar bolıp kiyatırǵan Gúlsharaǵa kózi tústi. ("Sharyar", 38- bet); Áne
Sharyar enesinen juwap aldı, kózde yashı kól bolıp, jaǵaları sel bolıp, kóńli buzılıp, baǵrı ezilip,
kósheni aralap jóney berdi. ("Sharyar " dástanı, 60-bet); Kózinen jası tógildi, Esi awıp, kózi tınıp,
pardaq taslap jıǵıldı. ("Sharyar", 107 bet); Sharyar alam, ol sultanı bakerem, altın taxqa minip,
bárshelerdi bir kózde kórdi. ("Sharyar",107 bet)
2."Qulaq"sózine baylanıslı frazeologizmler:
Ayaǵın basıp ańlap, Qulaǵın salıp tıńlap,
Otqa jaqın keledi. ("Sharyar",14-bet); Sal qulaǵıń - tıńla- Sal qulaǵıń eshit meniń sózimdi, Aytayın
sizlerge kelgen jónimdi. ("Sharyar", 19 bet); Áne bul Gúlsharanıń hawazı, shiyrin sózi Toman
wázirdiń qulaǵına bardı. ("Sharyar", 37-bet); Sen qaladan shıǵarsań, túrli-túrli tilsim bar, hár sózdi
aytar, sózine qulaq qoyma, balam, - dedi. ("SHaryar", 93-bet)
3."Júrek" sózine baylanıslı frazeologizmler:
Alǵanım Gúlshara bir kúni bir ul menen bir
qız tuwsa, biyshara quwanıp ketemenbe, ya biytaqat bolarma, júregim jarılıp ólip qalaman ba?
("Sháryar", 22 bet); Nashar turıp oylandı, at basınday júregi qanaǵa sıymay tuwladı. ("Sharyar",27-
bet)
4."Tırnaq"sózine baylanıslı frazeologizmler:
Geybir adam tırnaqqa zar edi, Sizlerdi
kórmegen adam bar edi. (" Sharyar ", 47-bet)
5."Bawır" sózine baylanıslı frazeologizmler:
Baǵrı ottay kúyedi, At oynatıp keledi.
("Sharyar,19- bet); Baǵrı ezilip, kózinen aqqan jasları, lipasına suw bolıp jabıstı.("Sharyar",86-
bet)
6."Bas"sózine baylanıslı frazeoloizmler:
Mendey nashar jamalıńnan aynalsın, Aqırında
sen eterseń basıma. ("Sharyar", 25-bet); Sol waqları pashshanıń huwshı basınan ketti.
("Sharyar",29-bet)
7."Bel"sózine baylanıslı frazeologizm:
Hasıl kiymdi kiydi, belin bekkem buwdı.
("Sharyar",52-bet)
8."Qol" sózine baylanıslı frazeoloizmler:
Ol nemere kókten jerge dolanǵan, Ol nemere
qolın jayıp tilengen. ("Sharyar", 75-bet); Dál moynıńa qizgene, Salayınba qolımdı.("Sharyar", 75-
bet); Qol kóterip Ánjimin, Duwa qıldı atası. ("Sharyar", 88-bet)
9."Ayaq" sózine baylanıslı frazeologizmler:
Dushpanıń ayaq basqanda, perzentiń
qolıńnan shıǵıp ketpeyme? ("Sharyar", 52-bet); Dáw peri ayaǵın baspas, dáw perige juwap berip
usı jerden qaytar, - dedi. ("Sharyar",93-bet)
Joqarıda berilgen turaqlı sóz dizbekleriniń kórkem shıǵarma tilinde qollanılıwı júdá
áxmiyetli. Sebebi turaqlı sóz dizbekleri bizlerdiń tilimizde birden payda bolıp qalǵanı joq. Olar
neshe ásirler dawamında payda bolıp, biziń dáwirimizge shekem kelip jetken. Sharyar dástanı
biziń dáwirimizden neshe mıń jıllar aldın payda bolǵanı menen de onda qollanılǵan turaqlı sóz
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1000
dizbeklerin házirgi kúnde awızeki tildede jazba tildede teńnen qollanamız. Bunday turaqlı sóz
dizbekleri kórkem shıǵarma tilin hám mazmunın bayıtıwda óz úlesin qosadı.
REFERENCES
1.
Ешбаев.Ж Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги.
Нөкис.Билим.1985.
2.
Бдимуратов.Е.Хәзииги қарақалпақ тили лексикология. Билим.1994.
3.
А.Пирназарова. Қарақалпақ тили фразеологиялық системасы хәм оның
стилистикалық имканиятлары. Нөкис. Қарақалпақстан.2020.
4.
Бердимуратов.Е. Хәзирги қарақалпақ тили лексикологи. Билим.1994
5.
Г.Айназарова.
Қарақалпақ
тилинде
теңлес
еки
компонентли
фразеологизмлер. Нөкис. Қарақалпақстан.2020.
