Mart, 2025-Yil
347
KARAMATDIN SULTANOVTIŃ "ÁJINIYAZ" ROMANIN OQITIWDA KÓRGIZBELI
QURALLARDAN PAYDALANIW METODIKASI
Sipatdinova Qumar Murat qızı
Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakukteti 2-kurs studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15098092
Annotasiya.
Bul
maqalada
9-klass
baǵdarlamasında berilgen K.Sultanovtıń
"Ájiniyaz"romanın oqıtıwda kórsetpeli qurallardan paydalanıw tuwralı pikirler berilgen.
Gilit sózler: "Ájiniyaz"romanı, kórgizbeli qurallar, kinofilim, baǵdarlama, sabaqlıq.
МЕТОДИКА ИСПОЛЬЗОВАНИЯ НАГЛЯДНЫХ ПОСОБИЙ ПРИ ОБУЧЕНИИ
РОМАНУ КАРАМТАДИНА СУЛТАНОВА "АЖИНИЯЗ"
Аннотация. В статье рассматривается использование наглядных пособий при
обучении роману К. Султанова «Ажиниёз», включенному в программу 9-го класса.
Ключевые слова: роман «Ажиниёз», наглядное пособие, фильм, программа, учебник.
METHODOLOGY FOR USING VISUAL AIDS IN TEACHING KARAMTADIN
SULTANOV'S NOVEL "AJINIYOZ"
Abstract. This article discusses the use of visual aids in teaching K. Sultanov's novel
"Ajiniyoz," which is included in the 9th-grade curriculum.
Keywords: novel "Ajiniyoz," visual aids, film, program, textbook.
Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında eń áhmiyetli metodikalıq máselelerdiń biri
bul muǵallim sabaqtı oqıwshılarǵa túsindiriwde kórgizbeli qurallardan durıs paydalanıw bolıp
tabıladı. Bul haqqında belgili metodist alım Q.Yuldashevtıń "Oqıtıwshınıń kitabı" miynetinde
oqıtıwshı sabaqqa jazıwshınıń súwreti, dóretpesin úyreniwge bolatuǵın basqa oqıw materialların
alıp kelse naqsetke muwapıq boladı[1,169] dep kórsetpeli qurallar haqqında óziniń pikirin bildirip
ótedi. Shınında da sabaqtı oqıwshılarǵa túsindiriw payıtında ótip atırǵan temalarǵa baylanıslı
kórsetpeli qurallardan paydalanıw zárúr. Bul oqıwshılarda sol temanıń mazmunın tereń túsiniwine
yamasa tariyxıy shıǵarmalardaǵı eski buyımlardıń súwretin kórip onı esinde saqlap qalıwǵa
járdem beredi.
Egerde muǵallim 9-klass mektep baǵdarlamasında berilgen K.Sultanovtıń "Ájiniyaz"
romanın oqıwshılarǵa túsindirmekshi bolsa dáslebinde jazıwshınıń ómiri hám dóretiwshiligi
boyınsha toqtalıp ótip taxtaǵa onıń internet tarmaǵında jaylasqan súwretin qaǵazǵa shıǵartıp
oqıwshılarǵa kórsetiwi yamasa 2018-jıl qayta baspadan shıqqan "Ájiniyaz"romanın alıp kelip onı
oqıwshılarǵa tanıstırıp, romannıń neshe betten ibarat ekenligin, sırtındaǵı Ájinyzdıń súwretin
Mart, 2025-Yil
348
keńlew etip túsindirsede boladı .Onıń baǵdarlamda berilgen "Ájiniyaz"romanın (romannan úzindi)
oqıwshılarǵa asıqpay Ájiniyaz jasaǵan dáwirdi onıń balalıǵın, oqıwǵa xushtarlıǵın, ata-anası,
dayısı Elmurat axun haqqında izbe-iz bayanlap beriwi tiyis. Mektep sabaqlıǵında Ájiniyazdıń
Elmurat axunnıń usınısı menen Xiywaǵa keteri aldınan dayısı menen sáwbeti berilgen. Dayısı
Ájiniyazǵa Xiywa yamasa Buxara medreselerinde oqıp bilim alıw kerek ekenligin, ol jerde belgili
shayırlardıń shıǵarmaların yaǵnıy Nawayı, Fizuli, Bedil, Jamiylerdiń dóretiwshiligin shuqır
úyreniwin aytadı. Bul úzindini oqıǵan oqıwshılarda Xiywa hám de Buxara medreseleriniń sırtqı
kórinisi, bólmeleriniń ishki forması qanday bolǵanlıǵı haqqında qızıqlı sorawlar payda boladı.
Sebebi ol dáwirdiń oqıw orınlarınan házirgi dáwirdiki ádewir parıq etedi. Oqıtıwshı olardıń
sorawlarına anıq hámde tolıq túsindirip súwretlep beriw ushın "Google"ǵa kirip, izlew túymesin
basıp "Khivamuseum.uz" yamasa "Daryo.uz" saytlarında jaylasqan Xiywa hámde Buxara
medreseleriniń súwretlerin qaǵazǵa shıǵarıp alıp kelse boladı.
Jánede shıǵarmada Túrkmenstannıń belgili shayırı bolǵan Maqtumqulınıń atı kóp tilge
alınadı. Bunda oqıtıwshı Ájiniyazdıń dóretiwshiliginde Maqtumqulı shıǵarmalarınıń ornı girewli
ekenligin aytıp, Ájiniyaz onıń shıǵarmalarınan nár alǵan dep túsindirip bolǵannan soń,
geografiyalıq kartanı ortaǵa qoyıp Túrkmenstannıń qay jerde jaylasqınlıǵın, qaysı mámleketler
menen shegara ekenin, sonıń menen birge Maqtumqulınıń súwreti menen tanıstırıp ótiwi tiyis.
Bunday belgili insannıń portretin kóriw mektep oqıwshıları ushın júdá qızıqlı. Egerde mektep
xanalarında zamanágóy texnologiyalar, kompyuter yamasa televizorlar bolsa, 2024-jılı Ájiniyaz
Qosıbay ulınıń 200-jıllıǵına arnap túsirilgen "Ziywar" atlı kino filimnen úzindi qoyıp berilse
maqsetke muwapıq bolar edi. Sebebi bul filimde Ájiniyaz jasaǵan dáwirdegi waqıyalar tásirli
hámde mazmunlı etip sáwlelengen. Kino filimniń syujeti K.Sultanovtıń romanınaǵı waqıylardıń
izbe-izligine tuwra keledi. Biraq joqarıda kórsetilgen súwretlerdi, geografiyalıq kartanı, kitaptı,
kinofilmdi bir sabaqtıń ózinde qollanıwǵada bolmaydı. Sebebi proffessor Q.Yusupovtıń
"Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası" atlı sabaqlıǵında kórsetpeli hám texnikalıq qurallardı
hádden zıyat qollanıw oqıwshılardıń dıqqatınıń bóliniwine, sabaqtıń sapasınıń tómenlewine,
nátiyjeniń azayıwına alıp keliwi múmkin deydi[2,124].
Sonıń ushında muǵallim kórsetpeli qurallardan óz ornında durıs paydalana biliwi kerek.
Kórgizbeli qurallardan tolıq hámde sapalı paydalanılıp ótilgen hár qanday sabaq oqıwshınıń esinde
qaladı, onıń oy órisiniń rawajlanıwına azǵana bolsada kómek beredi.
Juwmaqlap aytqanda sabaq barısında kórgizbeli qurallardan paydalanıw oqıwshılarǵa taza
temanı jaqsı meńgeriwge, esinde saqlap qalıwǵa, qızıǵıwshılıǵın oyatıwǵa keńnen járdem beredi.
Mart, 2025-Yil
349
References:
1.
Қ.Йўлдашев. Ўқитувчи китоби. Методик қўлланма. Тошекент, "Ўқитувчи",1997.
2.
К.Йўсупов. Қарақалпақ әдебиятын оқытыу методикасы. Ташкент, "Сано-стандарт"
баспасы,2018.
