ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
774
"SHARYAR" DÁSTANÍNDA SINONIM TURAQLÍ SÓZ DÍZBEKLERÍN
QOLLANÍLÍWÍ"
Sipatdinova Qumar
Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti 2-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14019859
Annotatsiya.
Bul maqalada Qaraqalpaq xalıq dástanı bolǵan "Sharyar" dástanındaǵı
turaqlı sóz dizbekleriniń sinonim bolıp qollanılıwı berilgen.
Gilt sózler:
Sharyar dástanı, sinonimlik qatar, frazeologiyalıq dizbek, frazeologiyalıq
sinonim.
THE USE OF SYNONYMOUS PHRASESEOLOGY IN SHARYOR'S EPIC
Abstract.
In this article, the use of phraseological words as synonyms in the "Sharyar" epic,
one of the Karakalpak folk epics, is given.
Key words:
Sharyar saga, synonym series, phraseological series, phraseological synonym.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СИНОНИМИЧНЫХ ФРАЗАЕОЛОГИЗМОВ В ЭПОСЕ
ШАРЁРА
Аннотация.
В данной статье рассматривается употребление фразеологических
слов в качестве синонимов в эпосе «Шарыар», одном из каракалпакских народных эпосов.
Ключевые слова:
Шарьярское сказание, синонимический ряд, фразеологический ряд,
фразеологический синоним.
Leksikologiya tarawında kúndelikli turmısta qollanıp júrgen sózlerimizdiń sinonimlerin
úyreniw júdá áxmiyetli máselelerdiń biri esaplanadı. Sebebi biz sózlerdiń sinonimleri arqalı
aytılajaq pikirdi elede tolıqtırıp, bir sózdi tákirar qollanbastan ekinshi bir insanǵa jetkerip beremiz.
Tilimizde sinonimler jasalıwı jaǵınan kóp ǵana ishki zańlıqlarǵa iye. Sinonimlerdiń ádewir
bólegi idiomalıq sóz dizbekleri menen frazeologiyalıq sóz dizbeklerinen jasalǵan sinonimler
quraydı. Bunday sinonimlerdiń ayrıqshalıǵı jay sózlerge qaraǵanda oǵada ótkir seziledi. Sonlıqtan
da kórkem ádebiyatta ideomalıq sinonimler ayrıqsha orın iyeleydi, sol arqalı jazıwshı aytayın
degen pikiriniń obrazlılıǵına erisedi. [1,61] Jánede qaraqalpaq tilshi ilimpaz J.Eshbaev óziniń
Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi miynetinde frazeologiyalıq sinonimlerdi
frazeologiyalıq sóz dizbekleri menen jeke sózlerdiń arasındaǵı sinonimlik qatnas hám
frazeologiyalıq dzibeklerdiń ózleriniń arasındaǵı qatnas dep eki túrge bólip qaraydı [2,31].
Sonlıqtan da tilde sózlerdiń sinonimler qatnası tek jeke sózlerdiń ortasında ǵana boladı dep
shekleniwge bolmaydı. Óytkeni sinonimlik qatnas frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń arasında da
boladı. Sebebi olar aytıp atırǵan gápimizge yamasa jazǵan kórkem shıǵarmamızǵa kúshli
emocional hám ótkir máni beredi. Kórkem shıǵarmalarda turaqlı sóz dizbekleriniń sinonimlik
qatarınan keńnen qollanıw, bizlerdiń milliy baylıqlarımız esaplanǵan qaraqalpaq dástanlarında
keńnen qollanǵan. Biz "Sharyar" dástanı tilin úyrenedi ekenbiz, dástan tilinde frazeologiyalıq sóz
dizbekleri orınlı paydalanılǵan. Onı dóretken xalıq bir sózdiń mánisin beriw ushın ápiwayı hámme
qollanıp júrgen sózlerden emes, al emocionallıq mánige iye bolǵan turaqlı sóz dizbeklerinen
sheber paydalana bilgen.
Mısalı ushın bul dástanda
óliw, janı úziliw
degen sózge uyqas keletuǵın onıń mánisin
beretuǵın bir neshe frazeologiyalıq sinonimler qollanılǵan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
775
Mısalı:
1.Ájel jetpey, shul paymanań toldıma?
2.Sheyit bolur qızıl qanǵa boyalǵan, Qızlar sawal sorasań máni shul dedi [5,76].
3.Balam Sharyar kelse, diydarın kórsem, onsın dúnyadan qaytsam, qudayǵa júz mıń
ırazıman,- dep tilek tiler edi[5,108]. Bul mısallarǵa qarasaq birinshi berilgen gáptiń ishinde
"Ájeli
jetpey
,
Paymanası tolıw"
sıyaqlı eki frazeologiyalıq sóz dizbegi qollanılǵan. Bul berilgen
mısallardıń hámmesinde biz óliw degen sózdi qayta -qayta qollanǵanımızda dástannıń baxalılıǵı
tómenge túsip ketken bolar edi. Ekinshi mısaldaǵı sheyit bolur degen sóz dizbegin ólgen bolur,
qızıl qanǵa boyalǵan dep ózgertsek, onıń mánisi hám kórkemliligi qashadı. Bunday kórkemlilik
joǵaltpaw ushın onıń dóretiwshisi hár bir sózden óz ornında hám sheber paydalana bilgen. Bunnan
tısqarı
"qıynalıw, azap shegiw "
mánisin bildiretuǵın toǵız túrli sinonim turaqlı sóz dizbegi
dástan tilinde sheber paydalanılǵanın kóremiz.
Mısalı ushın;
1.
"Botaday bozlaw "
- Toǵızınıń ústine qızlarımızdı berip botaday bozlatıp, qoyǵannan
kólde júrsek bolmayma deydi[5,18].
2.
"Bawrı ottay kúyiw "
Baǵrı ottay kúyedi, At oynatıp keledi[5,19].
3.
"Jayday beli búgiliw "
Jayday beli búgildi, Kózinen jası tógildi[5,24].
4.
"Otırǵan jerin ózine zindan qılıw"
- Shaxidarap pashsha kelse, esikti túrip qarasa iyt
penen pıshıqtıń balasın kórse otırǵan jerimdi ózime zindan qıladı[5,30].
5
."Basına sawda salıw "
Bul shorını uslap aldı, Basına sawdanı saldı[5,40].
6.
"Dárbedar bolıw "
Dárbent jolda sen dárbedar boldıńba?[5,47]
7."
Aqsha júzi zapıranday sarǵayıw
"-qıynalıw, túri ábeshiy bolıp kóriniw - Aqsha júziń
zapıranday sarǵayıp, Neler dárkar bolıp keldi qulınım[5,58].
8.
"Qanatınan qayrılıw"
Ushpay jelmey qanatıńnan qayırar ol [5,82]
9.
"Qızıl gúli solıw"
- Basına awır axwal túsiw, qıynalıw - Qazan urmay qızıl gúliń soldıma,
Ájel jetpey shul paymanań toldıma. [5,124]
Bulardıń hámmeside qıynalıw, birewden azap shegiw mánisinde qollanılıp tur.
Biz toǵızınshı mısaldaǵı "Qazan urmay qızıl gúliń soldıma, Ájel jetpey shul paymanań
toldıma" degen mısaldaǵı
qızıl gúli solıw
turaqlı sóz dizbeginiń ornına
Qazan urmay , Botaday
bozladıńba
dep qollana almaymız. Sebebi aldındaǵi "Qazan urmay "sózi mánisi jaǵınan qızıl gúli
solmaw degenge qatnaslı qollanılıp tur. Sebebi
"Qazan urıw"
gúz máwsiminde terek hámde
japıraqlardıń sarǵayıp túsiwine aytıladı. Bul turaqlı sóz dizbeginde ele gúz kelmey turıp gúliń
quwradıma, yaǵnıy ele jas bolıwına qaramastan kóp qıyınshılıqtı basınan ótkeriw mánisinde
qollanılǵan. Jánede biz tórtinshi mısalǵa názer awdarsaq onda
"Otırǵan jerin ózine zindan
qılıw"
degen turaqlı sóz dizbeginen paydalanılǵan.
Bul turaqlı sóz dizbegi basqalarına qaraǵanda júdá ótkir hám kúshli emocionallıq mánige
iye. Sebebi biz onıń ornına" -
Shaxidarap pashsha kelse, esikti túrip qarasa iyt penen pıshıqtıń
balasın kórse meni botaday bozlatadı
desek aytılǵan gápimiz aldıńǵıǵa qaraǵanda emocionallıǵı
tómenlep ketti. Sebebi aldınǵı mısalda Darapsha pasha Gúlsharanıń basına kóp qıyınshılıqtı
salatuǵınlıǵın ańlaǵan bolsaq, ekinshisinde gápimiz oqıwshıǵa anaǵan qaraǵanda tómenirek tásir
jasaydı. Bunnan belgili bolǵanınday sinonim frazeologizmler hár qashanda biriniń ornına biri
qollanıla bermeydi degen pikir kelip shıǵadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
776
Shınında da sinonim frazeologizmlerdiń hámmeside biriniń ornına birin qollanıla bermeydi.
Bul haqqımda J.Eshbaev óziniń miynetinde "
Kózdi ashıp jumǵansha" "Aytıp awzın jıyǵansha
"Qas penen kózdiń arasında"
degen frazeologiyalıq sinonimler menen ayqın dállilep bergen
hám bunday frazeologizmlerdi shártli frazeologizmler dep aytıp ótken[2,32].
Juwmaqlap aytqanda til biliminde jeke sózlerdiń sinonim bolıp qollanılıwı qanshelli
áxmiyetke iye bolsa frazelogiyalıq sinonimlerdińde qollanılıwıda dál solay áxmiyetke iye
esaplanadı. Mısalı
" Basshı, hámeldar" degen sózlerdiń ornına "Atqa miner"
degen turaqlı
sóz dizbegin qollansaq tıńlawshıǵa aytıp atırǵan insanımızdıń hámeldar ekenligin esinde qalatuǵın
dárejede kúshli etip jetkerip beremiz. Biraq olardıń qaysı birinen paydalanıw álbette sóylewshiniń
ózine baylanıslı. Sebebi ol ózi tıńlawashıǵa bolıp ótken waqıya haqqında aytıp atırǵanda , qálegen
úylesimli sózden paydalanıwǵa boladı.
REFERENCES
1.
Қәлендеров.М Қарақалпақ тилиндеги синонимлердиң граматикалық структуралық
хәм лексика-семантикалық өзгешеликлери. Нөкис.1989.
2.
Ешбаев.Ж Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис. Билим.1985.
3.
Пахратдинов Қ, Бекниязов.Қ Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлер сөзлиги.
Нөкис.2018.
4.
Қарақалпақ фольклоры XIII том Шарьяр.Нөкис.1984
