2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
352
NÁBIYRA TÓRESHOVANÍŃ "TAǴDIR"ROMANÍNDA INSAN MÚSHELERINE
BAYLANÍSLÍ TURAQLÍ SÓZ DIZBEKLERINIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Sipatdinova Qumar Murat qızı
Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti 2-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15099484
Annotatsiya.
Bul maqalada N.Tóreshovanıń "Taǵdir"romanında insan múshelerine
baylanıslı bolǵan turaqlı sóz dizbekleri berilgen.
Gilt sózler:
Frazeologizmler, uytqı sózler, jeke sózler, Taǵdir romanı, adam músheleri,
frazeologiyalıq dizbek.
ФРАЗЕОЛОГИЗМЫ, СВЯЗАННЫЕ С ЧЕЛОВЕЧЕСКИМИ ОРГАНАМИ В
РОМАНЕ НАБИРЫ ТУРЕШОВОЙ "СУДЬБА "TAǴDIR" ПРИМЕНЕНИЕ
Аннотация.
В данной статье приведены фраземы, связанные с органами человека
в романе Н. Торешовой "TAǴDIR."
Ключевые слова:
Фразеологизмы, однородные слова, отдельные слова, роман
судьбы, человеческие органы, фразеологическое сочетание.
PHRASEOLOGY RELATED TO HUMAN ORGANS IN NABIRA TURESHOVA'S
NOVEL "TAǴDIR." APPLICATION
Abstract.
This article presents phrases related to human organs in N.Toreshova's novel
"TAǴDIR"
Keywords:
Phraseologisms, homogeneous words, individual words, fate novel, human
organs, phraseological combination.
Frazeologiya - til iliminiń belgili tarawlarınıń biri. Bul terminniń ózi tiykarınan grektiń
phrasis (fraza) hám logos (ilim) degen sózlerinen kelip shıqqan. Tildegi frazeologiyalıq sóz
dizbekleri frazeologiyanıń úyretetuǵın, izertleytuǵın obyekti bolıp tabıladı. Sózlik quramda tek
jeke sózler ǵana emes, jeke sózlerdey pútin bir máni ańlatıwshı bir neshe sózler dizbeginen
quralǵan turaqlı sóz dizbekleride belgili orındı iyeleydi [1,127].
Túrkiy tilleri, sonıń ishinde qaraqalpaq tili de sózlik quramda ayrıqsha topar bolıp
tanılatuǵın frazeologizmler óziniń obrazlılıǵı, tereń mániligi menen kózge túsetuǵın hárbir millet
tiliniń ózgeshe bir kórinisi bolıp tabıladı [2,3]. Turaqlı sóz dizbekleri awızeki sóylewdede, jazba
stildede keńnen qollanılıp adamnıń hár qanday jaǵdayın súwretlep beriwge keńnen járdem beredi.
Biz bunday sóz dizbekleriniń qurılısın, olardıń jasalıwın, jaylasıw tártibin kórkem
shıǵarmalardan úyrenip olardan mısallar keltirsek boladı.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
353
Turaqlı sóz dizbekleriniń quramı tábiyatta ushrasatuǵın hár qıylı qubılıslar, zatlar
haywanlardıń atları, hátteki insan múshelerine baylanıslı bolıp keledi. Adamnıń múshelerine
baylanıslı bolıp keletuǵın turaqlı sóz dizbeklerdi S.Keńesbaev uytqı sózler dep ataydı.
Frazelogizmlerdiń ishindegi geybir sózlerge ayrıqsha kewil awdarıp, olar tiykarǵı tirek xizmetin
atqaradı. Onday sózler birneshe frazeologizmlerde qaytalanıp otıradı. Onı uytqı sózler dep ataǵan
maqul. Máselen, kóz, qol, bas, júrek, taban hám t.b. sózler uytqı sózlerge jatadı deydi [3,46].
Bunday uytqı sózler ushrasatuǵın turaqlı sóz dizbekleri tek ǵana qaraqalpaq tilinde emes
basqada túrkiy tillerinde ushrasadı. Mısalı ushın biz ózbek tilinde tómendegishe mısallardı kórsek
boladı.
Baǵri qon – ǵam-a'lamli, ǵam a'lamda.
Bosh oǵriǵi – ortiqcha tashvish, dahmaza.
Boshi osmonga yetmoq – xursand bólmoq hám t.b.[4]
Biz ózlerimizdiń kórkem shıǵarmalarımızdıń tilin úyrensek uytqı sózleri kóp bolǵan
mısallardı kóriwimiz múmkin. Bunday mısallar Qaraqalpaq xalıq shayırı hám jazıwshısı bolǵan
N.Tóreshovanıń "Táǵdir" atlı romanında kóplep ushrasadı. Bunda jazıwshı keńes húkimeti ornap
atırǵan jańa zamanda bolıp atırǵan waqıyalardı bayanlaw ushın hár bir gápten, sóz dizbeklerinen
qalaberse frazeologizmlerden sheber paydalana bilgen. Bul keń kólemli romanda insan
múshelerine baylanıslı turaqlı sóz dizbekleri keńnen qollanılǵan.
Awız sózine baylanıslı frazeologizmler;
Onı kempirine aytıwģa isenbeydi, balası aytpa
dep qoyıptı. Balasınıń ómiri ásirese, anaģa kerek bolģanlıqtan balasınıń bunda barlıģın hesh kimge
bildirmeytuģınına isenedi,bıraq awzı ashıq kempir sózdiń retinde ģarrısınıń túnde bir jaqqa barıp
keletuģının basqalarģa aytıp qoya ma dep qorqadı[5,33].
Bawır sózine baylanıslı frazeologizmler;
Baxıt degen ne? Baxtım dep tiygen
kúyewimniń bergen baxtı ma sol?! Balasınan ayrılģanınan ishi bawırı qan bolıp, onı saģınģannan
ishken ası boyına taramay júrgende islegen isi anaw[5,7]. Sonnan beri kempirdiń bawırı qan[5,8].
Artıq Gúljamalǵa qansha ashıw giznegen menen onıń mına jaǵdayı tuwısqanınıń bawırın eljiretip
jiberdi[5,13]. Ol balasın qushaqlap alıp bawırına bastı[5,47]
Iyin sózine baylanıslı frazeologizmler;
Sarıtaydıń ashqan jıynalısınan keyin qaytqan
Artıqtıń arqasında bir awır tas turģanday eki iyninen dem alıp úyine zordan kirdi[5,48]
Júrek sózine baylanıslı frazeologizmler;
Júregine shay tartqanday bolıw-ashınıw,
qıynalıw, qapa bolıw Jampıq bararın barģanı menen kelgenine ókindi, tórdegi otırģan ģarrını
kórgende júregine shay tartqanday boldı, túri ózgerip sala berdi[5,37]....Sarıtay keldi. -Ol aqmaq
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
354
keldi me? Ájeline asıģıp kelgen eken-dá. Jampıqtıń júregi dúrsildep qanasına sıyar emes, ol balasın
qushaqlap alıp bawırına bastı[5,47]
Kegirdek sózine baylanıslı frazeologizm;
Adamlar qızıl kegirdek bolısıp keńes
húkimetiniń isin talqılap atırģanda ol shekesin qasıp muratınan kúlip otıradı[5,46]
Kóz sózine baylanıslı frazeologizm;
Ol qasına kiyatırģan Artıqqa kóziniń qırı menen
qarap qoydı. Ol ınqıldap qosıq aytıp kiyatır edi[5,27]
Kindik sózine baylanıslı frazeologizm;
Bizlerdiń tágdirimiz sheshilgen. Men ólip qalsam
da el-jurttı taslap basqa jaqqa kete almayman. Ash júreyeyin, toq júreyin, ózimnıń kindigiminıń
qanı tamģan jerde júremen[5,22]
Qol sózine baylanıslı frazeologizm;
Otırģan hayallardıń túrleri ózgerip ketti. Endi
qollanılatuģın shara olardıń hámmesine túsinikli, kópten beri hayal tuwdırıp ataq shıģarıp júrgen
bul kempir oģan qol saladı[5,5]
Ókshe sózine baylanıslı frazeologizm;
Tur, qashıq ornıńnan, bir jamanlıqtı men
islemesten burın óksheńdi kóter bul jerden, bolmasa ana balańdı óltirip qoyaman![5,8]
Til sózine baylanıslı frazeologizm;
Bul ne degen sumlıq! Qanday túsiniksiz adamları
túsiniksiz zaman! Gúljamaldıń tili tıģılıp, tek ģana dır-dır etip qalshıldaydı[5,14]
Tis sózine baylanıslı frazeologizm;
Kúyew bolmaqshı baspashınıń túrin-túsin kórgen
emes kimligin balası Qaltay ģana biledi. Ákesine ol haqqında tıs jarıp aytıp kórmedi[5,37]
Bul mısallardaǵı
"Ishi bawırı qan bolıw"
qıynalıw,
"Awzı ashıq"
ańqıldaq, gódek,
aqılsız,
"Tili tıǵılıw"
sasıw, albıraw, ne aytarın bilmey qalıw mánilerinde jumsalıp turıptı.
Joqarıda kórsetilgen mısallar tek ǵana bir shıǵarmada emes kóplegen jazıwshılardıń
dóretpelerinen tawsaq boladı. Bunday sózler kórkem shıǵarmanıń tilin bayıtıwda oqıwshıǵa
ózgeshe tásir tiygiziwge oylanıwǵa shaqıradı. Sonıń ushında bunday sózlerdi alımlarımız sózdiń
qaymaǵı, tildiń marjanı dep táriyp beredi. Sonıń sebepli de biz bunday shıǵarmalardıń tilin úyrenip
barıwımız tiyis.
REFERENCES
1.
Бердимуратов Е.Хәзирги қарақалпақ тили (лексикология),Нөкис,1994.
2.
Айназарова Г.Қарақалпақ тилинде теңлес еки компонентли фразеологизмлер,
Нөкис,2020.
3.
Кеңесбаев С. Қазақ тилиниң фразеологиялық сөздігі. - Алматы,1977.
4.
https://audiobook.uz/blogs/news/frazeologik-iboralar-va-ularga-misollar
5.
Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги, -Нөкис,2020
