476
O'SMIRLARDA SODIR BO'LADIGAN O'ZGARISHLARNI ERTA ANIQLASH
USULLARI
Xasanova Malika Ibragimovna
Yangiyer shahar 10-sonli maktab psixologi
Bobirova Maftuna Jo’rabek qizi
Yangiyer shahar 1-sonli maktab psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11091792
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o'smir yoshdagi o’quvchilar bo’ladigan psixalogik
o’zgarishlarni erta aniqlash usullari va ularga psixalogik tavfsiyalar haqida fikrlar yuritilgan.
Kalit so'zlar
: psixologik, jismoniy, muhim, faoliyat, o'qish, muloqot, ruhiy, ma'naviy,
xususiyatlar, o'zgarishlar, tashqi qiyofa, jinsiy balog'at, jiddiy munosabat, qarama-qarshiliklar,
yetuklik.
METHODS OF EARLY DETECTION OF CHANGES THAT OCCUR IN
ADOLESCENTS
Abstract.
This article discusses methods of early detection of psychological changes in
adolescent students and psychological explanations for them.
Key words:
psychological, physical, important, activity, study, communication, mental,
spiritual, features, changes, appearance, puberty, serious attitude, contradictions, maturity.
МЕТОДЫ РАННЕГО ВЫЯВЛЕНИЯ ИЗМЕНЕНИЙ, ВОЗНИКАЮЩИХ У
ПОДРОСТКОВ
Аннотация.
В статье рассматриваются методы раннего выявления
психологических изменений у студентов-подростков и психологические объяснения им.
Ключевые слова:
психологическое, физическое, важное, деятельность, учёба,
общение, психическое, духовное, особенности, изменения, внешний вид, половое созревание,
серьёзное отношение, противоречия, зрелость.
O'smirlik va O’spirinlik alohida termin bo’lib bunda o’spirinlik davri ertaroq ya’ni 11-12
yoshdan, O’smirlik esa 14-15 yoshgacha bo'lan davrni o'z ichiga oladi. Aksariyat o'quvchilarda
o'smirlik yoshiga o'tish, asosan, 5-sinfdan boshlanadi. O'smirlik bolalikdan kattalikka o'tish davri
bo'lib, fiziologik va psixologik jismoniy jihatdan o'ziga xos xususiyatlari bilan xarakterlanadi. Bu
bosqichda bolalarning jismoniy va psixik taraqqiyoti juda tezlashadi, hayotdagi turli narsalarga
qiziqishi, yangilikka intilishi ortadi, xarakteri shakillanadi, ma'naviy dunyosi boyiydi, ziddiyatlar
avj oladi. O'smirlik balog'atga yetish davri bo'lib, yangi xislar, sezgilar va jinsiy hayotga taalluqli
477
chigal masalalarning paydo bo'lishi bilan ham xarakterlanadi. Bular ta'sirida o'smirning xarakteri,
atrofdagi kishilar bilan muomalasi, jamiyatda sodir bo'layotgan voqealarga munosabati tez
o'zgarib boradi. Ba'zan ijtimoiy masalalar to'g'risida noto'g'ri tassavvur va yanglish fikrlar hosil
bo'lishi tufayli u muayyan tartib qoidalarga tanqidiy ko'z bilan qaraydi.
O’smir yoshidagi o’quvchilarda birinchi o’zgarishlardan ular o’zlarini kattalardek tutishni
boshlaydi. Ammo ota-onalari ularni hali ham bola hisoblashadi va shu kabi muomala qilishadi.
Natijada ular o’rtasida konflikt yuzaga keladi.Bola kamolotining bu davrini ko'pincha «qiyin»,
«murakkab», «muhim» davr deyiladi. Ota-onalar hamda hali tarbiyaviy ish sohasida yetarli
tajribaga, shuningdek o'smirlik yoshidagi bolalarning yosh va individual xususiyatlari haqida zarur
bilimlarga ega bo'lmagan yosh pedagoglar, odatda o'smirlarni tarbiya-lash juda qiyin deb
o'ylaydilar. Lekin hozirgi kunda o'smirlarni tarbiyalashni o'ziga xos xususiyatlari, qonuniyatlari,
imkoniyatlari, xatti harakat motivlarining ifodalanishi va vujudga kelishining murakkab
mexanizmlari fanga ma'lumdir. O'smirlik davri o'zining taqlidchanligi, muhim nuqtai nazarning
shakillanmagani, hissiyotga beriluvchanligi, mardligi, tantiligi bilan farqlanadi. Bu o'smirlarga xos
xususiyatdir. Shuning uchun tashqi ta'sirlarga beriluvchan o'smir o'g'il- qizlarga alohida e'tibor
berish talab qilinadi. Ana shunga o'xshash o'zgarishlar ko'pincha o'smir ruhiyatiga o'z ta'sirini
o'tkazadi. U tajangroq, ba'zida huda-behudaga injiqlik qiladigan, serzarda, gap ko'tarmas bo'lib
qoladi. O'smirlik davrida yetakchi faoliyat- bu o'qish, muloqot hamda mehnat faoliyatidir.
O'smirlik davri muloqotining asosiy vazifasi bu - do'stlik, o'rtoqlikdagi elementar qoidalarni
aniqlash va egallashdir. O'smirda psixik jarayonlarning keskin o'zgarishi bilan aqliy faoliyatida
ham burilishlar seziladi. Shuning uchun shaxslararo munosabatlarda, o'quvchi bilan o'qituvchi
muloqotida, kattalar bilan o'smirlarning muomalasida qat'iy o'zgarishlar jarayonida qiyinchiliklar
paydo bo'ladi, bular avvalo ta'lim jarayonida ro'y beradi, yangi axborotlar, ma'lumotlarni bayon
qilish shakli, uslubi va usullari o'smirni qoniqtirmay qo'yadi. Endi o'smirlar o'yin faoliyatiga
kamroq vaqtlarini ajratgan xolda ko'prok o'qish faoliyati va jiddiy ishlar bilan shug'ullana
boshlaydilar va ularning bilish jarayonlari jadal rivojlana boshlaydi. O'smirning psixik o'sishini
harakatga keltiruvchi kuch uning faoliyatini vujudga keltirgan yangi ehtiyojlar bilan ularni
qondirish imkoniyatlari o'rtasidagi qarama-qarshiliklar tizimining namoyon bo'lishidir. Vujudga
kelgan ziddiyatlarni psixologik kamolotni ta'minlash, faoliyat turlarini murakkablashtirish orqali
o'smir shaxsida yangi psixologik fazilatlarni tarkib topdirish bilan asta-sekin yo'qotish mumkin.
O'smir o'quvchi ruhiy dunyosida paydo bo'ladigan bunday holatlar balog'at davri o'tishi bilan bir
me'yorga kelib qoladi. Lekin farzand o'stirayotgan har bir ota-ona bolaning o'sishi to'g'risida, uning
o'ziga xos xususiyati haqida zarur tushunchaga ega bo'lsalar foydadan holi bo'lmaydi, albatta. Shu
478
narsani alohida ta'kidlash kerakki, bu yoshdagi o'smirlar o'ta ta'sirchan, ayniqsa tashqi ta'sirga,
tashqi voqealarga beriluvchan bo'ladilar. Ishqiy kitoblar o'qish, shunga o'xshash kinofilmlarni
tomosha qilishga juda qiziqadilar. O'zlarining tashqi qiyofalariga ko'prok e'tibor bera boshlaydilar.
O'g'il bolalarda soch qo'yish, durustroq kiyinish ishtiyoqi tug'iladi, qizlar esa oynaga ko'prok
qaraydigan bo'lib qoladilar. Ular o'zlariga oro berishni, malikalarday go'zal ko'rinishni istaydilar,
orasta ko'rinishga urinadilar. Bu tabiiy holdir. Yuqori sinf o'quvchilari o'zlarining ma'naviy
xususiyatlari bilan boshqa yoshdagi bolalardan keskin farq qiladilar. Ular ham jinsiy, ham
jismoniy, ham aqliy jihatdan yetilgan bo'ladilar. Shu tufayli ular vazmin tabiatli, mulohazali,
kattalarga hurmat-ehtirom bilan qaraydilar. Ota-onalar farzandlar bilan muomala qilishda ularning
shaxsiy xususiyatlari, yosh davrlari hislatlarini hisobga olgan holda ish tutsalar, oilada O'zaro
tushunish, totuvlik, hamjihatlik, umuman yaxshi ma'naviy vaziyat vujudga keladi. Otaning onaga
yoki onaning otaga qilgan munosabatlari ham shu vaziyat shart-sharoitlariga mos tushishi kerak.
Chunki ota-onaning o'zaro totuv hayot kechirishlari, inoq va barqaror, mustahkam oilaning bosh
omilidir. O'smirlik yoshining o'ziga xos xususiyatlari kattalardan ularga nisbatan jiddiy
munosabatda bo'lish lozimligini taqozo qiladi. Kattalar ular faoliyatini nazorat qilishlari, faoliyat
motivlarini doimo e'tibordan chiqarib qo'ymasliklari lozim, aks holda o'smir hayotida noxush
xususiyatlarning paydo bo'lishi ham mumkin.
O'smirlarda jinsiy yetilish munosabati bilan shu paytgacha ularga noma'lum bo'lgan va
qandaydir ma'noda ular uchun kutilmagan jinsiy moyillik va tegishli fikrlar, xislar, kechinmalar,
qarama-qarshi jinsga spetsifik qiziqish, ma'lum mazmundagi kitoblarga, kinofilmlarga,
kattalarning gaplariga b o'lgan qiziqishlarning paydo bo'lishi mutlaqo zarur, tabiiy va me'yoriy
holdir. Jinsiy tarbiyaning muhim vositalaridan biri o'smirlar diqqatini odamlar o'rtasidagi intilish
munosabatlar doirasidan boshqa ob'ektlarga ko'chirishdir. Bu o'smirlar diqqatining jinsiy
kechinmalar ustida to'rejaishini ozaytiradi. O'smirning hayot kechirish tarzi va uning psixik
taraqqiyotga ta'siri. Kichik yoshdagi o'quvchilardan farqli ravishda o'rta yoshdagi o'quvchilarning
hayot kechirish tarzida jiddiy o'zgarishlar ro'y beradi. Oilada, maktabda va o'quvchilar jamoasida
o'smirning mavqei sezilarli darajada o'ziga xos xususiyatlarni yuzaga keltiradi. O'smirlarning oila
a'zolari bilan ham yangicha munosabat o'rnatishlari lozim bo'ladi. O'smir shaxsining
takomillashuvi va shakillanishiga turtki bo'lgan omillardan biri o'quv faoliyati motivlaridagi sifat
o'zgarishlardir. O'smir endi faqat bilimlar tizimiga ega bo'lish, o'qituvchining maqtovini eshitish
va «5» baholarni ko'paytirish uchun emas, balki tengqurlari orasida ma'lum ijobiy mavqeni
egallash, kelajakda yaxshi odam bo'lish uchun o'quv motivlari ustuvor bo'lib boradi, lekin o'quv
faoliyati motivlari orasida bilish, yangi bilimlarga ega bo'lish motivi kuchsiz bo'lgani sababli, ular
479
maktabga borgisi kelmaydi, o'qishga og'rinib kelib, salbiy xis tuyg'ular va xavotirlik xislarini
boshdan kechiradi. Kattalar tomonidan o'smirning yurish turishi, xulqiga javob berish talab
qilinadi. O'smirga uning ilgari qondirilib kelinayotgan ehtiyoj va xohishlari endi qondirilmasligi,
ularning ko'pidan voz kechish lozimligi uqtiriladi. O'smir qiyinchilik bilan bo'lsada, o'zining yangi
mavqeini tushuna boshlaydi, o'z xulqini o'zgartirib unga moslasha boradi. Maktabda o'smirning
mavqei yanada keskin o'zgaradi. Uni endi bir necha o'qituvchi o'qitadi. O'smir oldida har bir
o'qituvchining o'ziga xos metod va usullariga moslashish, ularning talablarini anglab, bilib olish
kabi murakkab vazifa turadi. Endi o'smir ko'pgina yangi o'quv fanlarini o'rganib olishi kerak
bo'ladi. O'smirning bolalar jamoasiga bo'lgan munosabati ham murakkablashadi. O'smirga
o'zining o'qishi, mehnati va xatti- harakatlariga mas'uliyat bilan qarash jamoat topshiriqlarini aniq
bajarish, bilim va ko'nikmalarni egallashda reja bo'yicha sistemali ravishda ko'tarila borish kabi
avvalgidan ko'ra jiddiyroq talab quyiladi. O'smirning oiladagi mavqeining o'zgarishi, maktabda
o'qishning yangi sharoiti, bolalarning ijtimoiy hayotida murakkab munosabat-lar o'rta yoshdagi
o'quvchilar oldiga ko'pgina yangi talablar qo'yadi va ularning butun psixik hayotida yangi
qiyinchiliklar tug'diradi. Avval mustahkam o'rnashib qolgan ko'nikma va malakalar yangi hayot
kechirish tarziga ko'p jihatdan mos kelavermaydi. Shuning uchun o'smirlarning psixik jihatdan
normal hayot kechirishi va o'sishini ta'minlash uchun o'smirlik yoshining o'ziga xos psixologik
xususiyatlari e'tiborga olingan ta'lim-tarbiyaviy tadbirlar qo'llanilishi zarur.
Xulosa.
O'smirlik davri qarama-qarshiliklarga boy davrdir. O’smirlik davrida duch
keladigan qiyinchiliklarga nafaqat ota-ona balki maktab, mahalla ham befarq bo’lmasligi lozim.
Ayniqsa psixologlar tomonidan to’g’ri tushuntirish ishlari olib borilishi lozim.Uni ba'zi olimlar
«krizislar» «tanazzullar» davri ham deb ataydilar. Sababi o'smir ruhiyatida shunday inqiroziy
holatlar ro'y beradiki, u bu inqirozni bir tomondan o'zi hal qilgisi keladi, ikkinchi tomon-dan, o'zi
hal qilishga imkoniyati, kuchi va aqli yetmaydi.shu boisdan ham yuqoridagi fikrlarimizni
bolalarda ro’y beradigan o’zgarishlarni erta aniqlash dolzarblik kasb etmoqda deya yakunlaymiz.
REFERENCES
1. Bolalar psixologiyasi va metodikasi.- Z.Nishanova, G.Alimov.
2. O’qituvchi qobiliyati va uni psixologiyada o’rganilishi- K.Qudratova
3. http://library.ziyonet.uz
4. https://www.open.edu
