ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
623
NOTIQLIKNING XAYOTDA VA ILM OLISHDA ZARURLIGI
Xusainova Dilrabo Ibragimjanovna
Farg`ona viloyati yuridik tehnikumi yuristlar uchun ingliz tili fani o'qituvchisi
3-darajali yurist.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11211707
Annotatsiya
. Ushbu maqolada inson hayotida, rivojlanishida, kasb-u kamol topishida, ilim
olishida, yuksalishida, jamiyatda o`z o`rniga ega bo`lishida eng muhim omillardan biri bu
notiqlikdir. Notiqlikning inson va jamiyatdagi o`rni va ahamiyati haqida bir qancha ma`lumotlar
keltirib o`tilgan.
Kalit so`zlar:
Notiqlik nutqining maqsadi, notiqlikning tarixi, sud notiqligi.
THE NEED FOR SPEAKING IN LIFE AND LEARNING
Abstract.
In this article, eloquence is one of the most important factors in a person's life,
development, career development, learning, advancement, and gaining a place in society. Some
information about the role and importance of public speaking in human and society has been
given.
Key words:
Purpose of oratory speech, history of oratory, court oratory.
НЕОБХОДИМОСТЬ ГОВОРИТЬ В ЖИЗНИ И УЧИТЬСЯ
Аннотaция.
В данной статье красноречие является одним из важнейших
факторов в жизни, развитии, карьерном росте человека, обучении, продвижении по
службе, завоевании места в обществе. Даны некоторые сведения о роли и значении
публичных выступлений в жизни человека и общества.
Ключевые слова:
Цель ораторской речи, история ораторского искусства,
придворное ораторство.
KIRISH
Notiqlik - birovni ishontirish maqsadida qoʻllanadigan sanʼat. Notiqlik - bu ritorika,
aktyorlik texnikasi (yetkazib berish) va manipulyatsiya usullarining uygʻun kombinatsiyasi.
Notiqlik nutqining maqsadi - maʼruzachining raqib yoki tinglovchilar oldida oʻz
pozitsiyasini koʻrsatishi, oʻz nuqtai nazarini himoya qilishi. Bu maqsadiga u tayyor nutq va
notiqlik texnikasi yordami bilan erishadi.
Tabiiy ekvat qobiliyatining namoyon boʻlishi koʻpincha kundalik hayotda topiladi.
Vaziyatni tasavvur qiling: bir kishi yoʻlda ketadi, unga tahdid soluvchi xavfni koʻrmay,
ovozini koʻtarib, ovozini koʻtarib, ovozini uzatadi. Yana bir misol. Bir kishi suvga tushdi va
boshqalari esa qutqarilishga kelishlari uchun qichqirishmoqda. Odamlar baland ovoz bilan va
hissiy jihatdan muloqot qiladigan qishloqlarda tabiiy notiqlikni misollar bilan topish mumkin.
Notiqlikning bunday namoyonlari maxsus tayyorgarlikni talab qilmaydi. Bunday
holatlarda ovoz tabiiy ravishda, his-tuygʻular va tegishli sharoitlarda koʻtariladi.
Biror kishi chiroyli va ishonchli bir narsani aytishi kerak boʻlgan holatlar mavjud, ammo
hozirda kerakli his-tuygʻular yo'q. Bu erda, maxsus menejment koʻnikmalari talab qilinadi, ularni
tabiiy vositalardan amaliy foydalanish jarayonida foydalanish mumkin. Qadimgi Yunonistonda
joylashgan saʼnatning maxsus shakli kabi notiq. Boshqa hech bir qadimiy madaniyat yoʻq- na
Misr, na Akkad, na xitoy, yoki hind - ogʻzaki soʻz dialektika va saʼnatining dialektik va stilistik
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
624
kamolotiga katta eʼtibor bermang. Oqilona nutqni qanday qabul qilishni oʻrgatadi. Zamonaviy
notiq nutqning anʼanalari qadimgi Yunoniston va Rimning qadimiy aylanishidan kelib chiqadi.
Biroq, insoniyatning texnik rivojlanish sharoitidan kelib chiqadigan vositachilikdan
tushgan mablagʻlarning zamonaviy texnikalari. Shunday qilib, bugungi kunda notanish va vizual
vositalar, bu yuzlab yillar oldin nutqini yanada ajoyib qiladi.
Kishilik jamiyati paydo bo‘libdiki, so‘z va nutqdan foydalanish, uning imkoniyatlari
doirasida fikr yetkazish va qabul qilishning turli usullari shakllangan. Zamon rivoji, insonlar
dunyoqarashi jadal rivojlangan va yuksak taraqqiy etgan texnologiyalar davrida notiqlikning o‘rni
beqiyos. Jahon miqyosida xalq qalbi va ongi uchun keskin va shafqatsiz kurash ketayotgan bir
paytda bu jarayonga qarshi chuqur bilim va ma’rifat bilan javob bera olish, voizlik mahorati orqali
fikr yetkazish sanʼatini egallashni davrning oʻzi talab qilib turibdi. Barcha jabhada butun jamoani
oldinga boshlash, vatanparvarlik hissini uyg‘otish va insondagi ayrim illatlarni yoʻqotishda
notiqlikning samarasi bebahodir.
Keling, bu safargi mavzumiz notiqning oldiga qoʻyiladigan vazifalar haqida boʻlsin.
Maʼlumki, notiqlik sanʼati miloddan avvalgi V asr boshlarida Yunonistonda shakllangan.
Aristotel, Demosfen, Sitseron kabi ijodkor notiqlarning nomi jahonga mashhur boʻlgan.
Ular ritorika yaʼni notiqlik sanʼatini yuksak choʻqqilarga olib chiqqishgan.
Aristotel nutqda aniqlik boʻlmasa, koʻzlangan maqsadga erishib boʻlmasligini, notiqlik
sanʼatining asosiy yutugʻi ham uning aniq va tushunarli boʻlishidadir deya izohlagan. Notiq
tayyorlayotgan nutqini har tomonlama oʻrganib chiqqandan soʻnggina keng ommaga tatbiq
etmogʻi lozim. Bu talablar hozirgacha oʻzining ahamiyatini yoʻqotgan emas. Aristotelning ushbu
fikrlari hozirgi notiqlik maktabida nazariya sifatida qabul qilingan.
Sud notiqligi bo‘yicha shuhrat qozongan Sitseron nutqlarida fikr erkinligi hukmron bo‘lgan
va notiqning falsafiy, siyosiy, axloqiy qarashlari har doim uyg‘un tarzda mujassamlashgan.
Sitseron notiq sifatida o‘z tinglovchisiga emotsional ta’sir etish masalasiga alohida e’tibor
bergan. Shuning uchun ham uning nutqlarida balandparvoz so‘z, ibora va jumlalar ko‘p uchrar,
nutqining umumiy yo‘nalishi ulug‘vor uslubga moyil edi. Biroq ana shu ulug‘vorlik orasida u
oddiylik, kulgi-mutoyiba, ritorik savollardan ham foydalanardi. Shu jihatdan qaraganda, uning
nutq uslubi qorishiq, umumiylashgan uslubga ham o‘xshab ketardi.
Sitseron matnning ravonligi, go‘zalligi, ifodaliligi va musiqiyligiga alohida ahamiyat
bergan. Uning fikricha, “har qanday notiqning asosiy maqsadi — tinglovchining zavqini uyg‘otib,
o‘ziga moyil qilishdan iborat”. Shuning uchun ham yuqorida taʼkidlaganimizdek, Sitseron
emotsional taʼsir koʻrsatishga koʻproq diqqatini qaratgan.
Hozirgi davrga kelib ham ushbu sohani oʻrganilishida muhim qadamlar qoʻyilmoqda. Deyl
Karnegi, Erik Toms, Entoni Robbins kabilarni misol qilishimiz mumkin. Deyl Karnegining
notiqlik toʻgʻrisidagi fikrlarida oʻziga boʻlgan ishonch yuqori baholaniladi. Sitseron ham oʻzining
“Notiqlik sanʼati” kitobida “Oʻziga boʻlgan ishonchning mavjudligi ulkan boylikdir” deya
eʼtiroflagan. Notiq tinglovchilar huzurida oʻzini dadil sezishi uchun, goʻyo bu bosqichlarni
allaqachon bosib oʻtganday his qilib, erkin tutsa oʻziga boʻlgan ishonch yanada mustahkamlanadi.
Tinglovchi ham hech shak-shubhasiz notiqning gaplariga shubha bildirmay, diqqat bilan
tinglaydi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
625
Har qanday pedagog avvalo yaxshi bir notiq ( arator) olmasi lozimdir. Chunki har qanday
kasbda va har qanday jamiyatda albatta o`ziga ishongan, o`zini har qanday vaziyatda himoya qila
oladigan avloqni tarbiyalash uchun ham bu juda muhimdir.
Umumiy qilib aytganda, omma oldida so‘zlashdan qo‘rqish, jur’atlilik va ishonchning
nutqdagi ahamiyatini quyidagicha talqin etish mumkin:
– notiq o‘z maqsadida erishish uchun quyidagi omillarga e’tibor qaratishi lozim.
Birinchi omil shundan iboratki, notiq o‘z nutqini qat’iyatli va ta’sirchan boshlashi lozim.
Ikkinchi omil notiq nutqi oldindan puxta o‘ylangan, rejalashtirilgan bo‘lishi zarur.
Uchinchi omil notiq o‘ziga ishonishi, dadil bo‘lishi kerak, ya’ni tetiklik va jur’atlilik
alohida ahamiyatga ega. Tinglovchilarning ko‘ziga tik qarab ishonch bilan gapirish lozim,
asabiylashmaslik va ortiqcha hayajonlanmaslik kerak.
To‘rtinchi omil tinimsiz mashq qilishdir. Qo‘rquv va ishonchsizlik tajribaning, malakaning
kamligidan kelib chiqadi. Tinimsiz mashq qilish va qaytarish natijasida tajriba va mahorat paydo
bo‘ladi. Lider shaxsida nutqning muvaffaqiyatli chiqish shartlari, notiqning psixologik tasvirini
quyidagicha talqin etish mumkin:
– notiqning libosi, o‘tirishi, yurishi, xatti-harakati, nutq jarayonida muhim ahamiyatga ega.
Chunki har bir xatti-harakat tinglovchilarning ko‘z o‘ngida bo‘ladi vca o‘z ta’sirini
ko‘rsatadi.
Notiq tana harakatlarining mosligiga, to‘g‘riligiga alohida e’tibor berishi kerak. Notiq o‘z
fikrini yurakdan chiqarib tinglovchilarga yetkazsa, uning qo‘li va oyog‘i bilan bog‘liq beo‘xshov
harakatlar sezilmaydi. Yaxshilab tayyorlangan nutq nutqning 90% muvaffaqiyatini yuzaga
keltiradi. Shu sababli notiq mavzu to‘g‘risida yetarlicha g‘oyaga, ma’lumotga ega bo‘lsa o‘z
niyatiga yetadi. Ba’zilar tayyorgarlikka kam vaqt ajratishadi va noqulay ahvolga tushib qolishadi.
Shunday ekan inson yanada ko`proq o`z ustida ishlashi va ko`proq kitob o`qishi lozim.
XULOSA
Xulosa oʻrnida, biz ham notiqlik boʻyicha oʻz qarashlarimizni keltirib oʻtishni joiz, deb
bildik. Avvalambor, nutq soʻzlovchi tayyorlayotgan nutq materialiga diqqatli boʻlishi kerak.
Kirish, asosiy qism va xulosani toʻgʻri joylashtira olishi lozim. Tinglovchilarni zeriktirib
qoʻymaslik uchun turli xil hikoya yoki latifalardan unumli foydalanib, jest(qoʻl harakati)larni ishga
solsa foydadan holi boʻlmaydi nazarimizda. Aniqlik va loʻndalik esa notiqning asosiy va kundalik
quroli boʻlmogʻi kerak.
REFERENCES
1.
Deyl Karnegi. Oʻz-oʻziga ishonch hosil qilish va omma oldida soʻzlash sanʼati. Toshkent,
2013.
2.
N.Gʻoyibov, D.Yusubov. Notiqlik sanʼati. Toshkent, 2012
3.
Sitseron. Notiqlik sanʼati. Toshkent, 2018.
4.
Ilhom Qaxxarov. Notiqlik sanʼati. Toshkent, 2015.
5.
https://www.nauka21veka.ru/articles/filologicheskie-nauki/notiqlik-san-atiga-doir-
qarashlar-1551204790/netex.pro
