ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
362
ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ ЗАМОНАВИЙ
МЕТОДОЛОГИЯСИ
М.Ш. Ярашова
Осиё халқаро университети ўқитувчиси.
Электрон манзил:
https://doi.org/10.5281/zenodo.13959837
Аннотация. Мақолада жаҳон энологияси фани, унинг асосий мактаблари ва ушбу
фанни таълим жараёнида ўқитишдаги замонавий методологиялар ҳақида фикр
юритилади.
Калит сўзлар: Замонавий методология, концепсия, этнология, этнологик
мактаблар, жаҳон этнологияси, ижтимоий антропология, цвилизацион ёндашув.
SCIENCE OF WORLD ETHNOLOGY AND MODERN METHODOLOGY OF ITS
TEACHING.
Abstract. The article discusses the science of world oenology, its main schools, and modern
methodologies for teaching this science in the educational process.
Key words: Modern methodology, concept, ethnology, ethnological schools, world
ethnology, social anthropology, civilizational approach.
НАУКА МИРОВОЙ ЭТНОЛОГИИ И СОВРЕМЕННАЯ МЕТОДОЛОГИЯ ЕЕ
ПРЕПОДАВАНИЯ.
Аннотация В статье рассматривается наука мировая энология, ее основные
школы, а также современные методики преподавания этой науки в образовательном
процессе.
Ключевые слова: Современная методология, концепция, этнология, этнологические
школы, мировая этнология, социальная антропология, цивилизационный подход.
Узоқ йиллар давомида яратиладиган жаҳон цвилизацияси тарихида ҳар бир дунёвий
фаннинг ўз ўрни ва аҳамияти бор. Бугунги кунда жаҳон этнологияси фанини ўқитиш
жараёнида ўзига хос замонавий метадологияни давр талабига айланди.“Миллий
маънавиятимизни ривожлантириш, уни халқимиз, айниқса, ёшларимиз ҳаётига
сингдиришда ижтимоий-гуманитар фанларнинг аҳамияти жуда катта. Афсус, бу фанлар
ривожи замондан ортда қолмоқда. Хусусан, биз учун ниҳоятда долзарб бўлган тарих фани
ҳам бундан мустасно эмас. Тарихга оид илмий тадқиқот ишлари асосан баёнчилик,
публитсистик усулда олиб борилмоқда. Натижада, олис ва яқин ўтмишимиздаги кўпгина
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
363
воқеалар моҳияти, уларни юзага келтирган омиллар ва тарихий қонуниятлар очилмасдан
қолмоқда. Бир ҳақиқатни барчамиз чуқур англаб олишимиз зарур: миллий тарихни миллий
руҳ билан яратиш керак. Акс ҳолда, унинг тарбиявий таъсири бўлмайди. Биз ёшларимизни
тарихдан сабоқ олиш, хулоса чиқаришга ўргатишимиз, уларни тарих илми, тарихий
тафаккур билан қуроллантиришимиз зарур. Бунинг учун, аввало, Ўзбекистонда тарих
фанини 2030-йилгача ривожлантириш консепсиясини ишлаб чиқишимиз вақти-соати
келди, деб ўйлайман. Тарих институтини бу фанни ривожлантириш бўйича таянч илмий
муассаса этиб белгилаш керак”[ 1].
Ижтимоий гуманитар фанларни ўқитишнинг замонавий методологияси ва
методикасининг ўзига хос жиҳатларини таҳлил этиш учун Жаҳон этнологияси фанига
мурожаат этамиз.Маълумки, сўнгги ўн йилликларда дунё миқёсида кечаётган глобаллашув
жараёнида мустақил тарихий фан деб тан олинган этнология соҳасида шаклланган ҳамда
яратилаётган янги замонавий йўналишлар ,концепсия, ёндашув ва назарияларни илмий
нуқтаи назаридан ўрганиш кун тартибидаги долзарб масалага айланди.
Этнология мустақил фан сифатида бир қатор этнологлар жамиятлари: 1839-йилда
Франсия этнологлар жамияти,1842- йилда АҚШда Америка этнологлар жамиятининг
тузилиши билан расман тасдиқланган [2]. Фақат мана шундан кейин турли илмий
мактаблар ва янги йўналишлар, концепсиялар пайдо бўлди. Мазкур фаннинг
ривожланишида эволютционизм, диффузионизм, структурализм, этнологиянинг тарихий
Америка мактаби, функционализм, маданий релятивизм сингари машҳур оқимлари муҳим
ўрин эгаллаган эди.Чунки, ушбу илмий мактаблар ва йўналишлар доирасида этнология
илмининг фанлар тизимидаги ўрни, тадқиқот мавзусига даҳлдор масалалар борасида
кескин мунозаралар олиб борилган.Бу қизғин баҳс мунозараларнинг айримлари эса ҳатто,
бугунги кунга қадар давом этиб келмоқда.Масалан, ушбу муаммолардан бири фаннинг
номланиши борасидаги масаладир[3]. Бугунги кунга келиб, айрим мамлакатларда мазкур
фан ’’этнология’’ ёки ’’этнография’’ деб номланса, қатор Ғарб мамлакатларида ушбу фанни
’’маданий антропология’’ ёки ’’ижтимоий (сотциал) антропология’’ деб юритиш анъанага
айланган. Бу сингари мисолларни кўплаб келтириш мумкин.
Жаҳон этнологияси фани ривожида унинг асосий йўналишлари, концепсияларининг
мақсад ва вазифаларини ўрганиш бугунги куннинг долзарб масалаларидан бирига
айланган.Чунки, дунё мамлакатларида, хусусан, Европада этнология мактабларининг
шаклланиши, АҚШ да этнология фани тараққиёти, Россия этнология мактабининг вужудга
келиши, Ўзбекистон ҳудудида дастлабки, яъни чор Россияси мустамлакаси ва совет
даврида олиб борилган этнографик тадқиқотлар мазкур фаннинг тарихидан, балки, бугунги
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
364
тараққиёти
даражаси,
ривожланиш
истиқболларидан
мутахассисларни,
кенг
жамоатчиликни хабардор қилади.
Этнология фанида вужудга келган асосий йўналишлар, концепсия ва мактаблар
шаклланиши, тараққиёти масалаларининг баъзи жиҳатлари С.А. Токарев [4], С.В. Луръе [5],
А.А. Белик ва Ю. В. Резик сингари этнографлар тадқиқотларида ёритилган.Ушбу фанга оид
дарсликлар ва ўқув қўлланмаларда этнологиянинг мактаб ва йўналишлари ҳақида умумий
маълумотларнинг
келтирилиши
бўлажак
мутахассис
талабалар
учун
жуда
аҳамиятлидир[6].Бугунги даврда этнологиянинг замонавий макктаблари тадқиқотларининг
кўпчилиги эндигина цвилизацияларни қиёсий ўрганиш зарурлигини илгари сурмоқдалар.
Марказий Осиё давлатларида мустақилликдан сўнг цивилизацион ёндашув кенг
оммалашди. Ўзбекистон ижтимоий фанларида цивилизацион ёндашувдан фойдаланиш
масаласи очиқ қолмоқда[7].
Хулоса қилиб айтганда, жаҳон цивилизацияси ривожида ўз аҳамиятига эга бўлган
этнографик йўналишда бажарилаётган ҳар қандай илмий тадқиқот маълум бир амалий
аҳамиятга эга бўлиши ва унинг натижаларидан эса бугунги ва эртанги кун амалиётида
унумли фойдаланишни давр тақазо этмоқда[8]
REFERENCES
1.
daryo.uz/2021/01/20/shavkat-mirziyoev-ijtimoiy-gumanitar-fanlar-rivoji-zamondan-ortda-
qolmoqda/.
2.
Луръе С .В Историческая этнология.Учебное пособие для вузов. Аспект Пресс,1998.-
С.5.
3.
Аширов А,Атаджанов Ш .Этнология ўқув қўлланма.Алишер Навоий номидаги
Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашириёти.Т.:2007,-Б.10.
4.
Токарев С.А. История Зарубежной этнографии.-М.:’’Высшая школа ‘’,1978.-с.134-
342.
5.
Луръе С. В. Историческая антропология.-М.1997.
6.
Этнология. Учебник для высших учебных заведений.Под.ред.А.П. Садохина.-
М.,2000.
7.
Хатамова М.М .Цивилизациявий ёндашув ва унинг асосий йўналишлари.//Ўзбекистон
этнологиясининг
назарий
–методологик
муаммолари.Илмий
тўплам.Т.:’’Наврўз’’,2014.-Б.24-25.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
365
8.
Қурбонова М.Б. Этнографик тадқиқотларнинг дунё цивилизацияларини ўрганишдаги
аҳамияти//Жаҳон тарихининг долзарб муаммолари. Республика илмий-амалий
анжуман материаллари. Бухоро.2020. –Б.15-17.
9.
Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING
RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071
10.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2), 212–215. Retrieved from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
11.
Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY ART AND ARMY STRUCTURE OF KHOREZMSHAHS .
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58.
https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035
12.
Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В
ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF
THE
WORK.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(1),
699–
https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555
13.
Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA
KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN
SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887
14.
Xayrullayev, U. . (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT
(RED APPLE II).
Modern Science and Research
,
3
(2), 1071–1073. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/29533
15.
Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE "RED APPLE" MYTHOLOGY OF THE
TURKS.
Modern
Science
and
Research
,
3
(1),
568–572.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/28329
16.
Umidjon, X. . (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and
West.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(3),
http://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2698
17.
Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaningichkisiyosatidagio’zgarishlar.
Центр
Научных
Публикаций
(buxdu.Uz)
,
42
(42).
извлечено
от
https://journal.buxdu.uz/index.php/journals_buxdu/article/view/10963
18.
Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf
Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari. Miasto
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
366
Przyszłości,
52,
622–625.
Retrieved
from
http://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679
19.
Muxamedovna, G. M. (2023). MAKTABLARDA TARIX FANINI O'QITISH
AHAMIYATI.
Научный Фокус
,
1
(5), 178-180.
20.
Muxamedovna, G. M. (2023). TARIX FANINI O'QITISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISHNING
AHAMIYATI.
Научный
Фокус
,
1
(5), 175-177.
21.
Gadayeva, M., & Ismoilova, Z. (2024). The Importance Of Studying The Science Of Youth
Psychology In Improving People'S Lives.
Modern Science and Research
,
3
(2), 676-683.
22.
Gadayeva, M., & Hamroqulova, N. (2024). The Basis Of The Use Of Development-
Pedagogical Skills In Pedagogical Activity.
Modern Science and Research
,
3
(2), 684-689.
23.
Gadayeva, M. (2024). ABOUT THE HISTORY OF THE VEIL OR MEDIEVAL
WOMEN'S DRESS.
Modern Science and Research
,
3
(2), 1097-1103.
24.
Gadayeva, M. (2023). THE UNIQUE SIGNIFICANCE OF MASTERING SOCIAL
SCIENCES DURING THE DEVELOPMENT OF THE NEW UZBEKISTAN.
Modern
Science and Research
,
2
(10), 459-464.
25.
Universiteti, G. M. M. O. X. (2023). Uchinchi Renesans Davrida Ajdodlarimiz Merosini
Organish Orqali Integratsion Ta’Limni Yanada Takomillashtirish Tamoyillari: Часть 1 Том
1 Июль 2023 Год.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
1
(1), 11-16.
26.
Gadayeva, M. (2024). Attack Action.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1028-1033.
27.
Gadayeva, M. (2023). ONE OF THE TIMURID QUEENS IS BIBIKHONIM.
Modern
Science and Research
,
2
(12), 749-754.
28.
Gadayeva, M. (2024). Effective Ways To Use The" Thoughtstorm" Method On The Theme
Of The" Eastern Renaissance" Era.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1024-1027.
29.
Muxamedovna, G. M. (2023). KREATIV YONDASHUV ASOSIDA DIDAKTIK
MATERIALLAR
YARATISH
MEXANIZMLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
21
(3), 12-14.
30.
Muxamedovna, G. M. (2023). Uchinchi renesans davrida ajdodlarimiz merosini organish
orqali integratsion ta’limni yanada takomillashtirish tamoyillari.
Образование наука и
инновационные идеи в мире
,
22
(1), 35-38.
31.
Muxamedovna, G. M. (2023). History Of Patriotic Women.
International Journal Of
History And Political Sciences
,
3
(12), 69-75.
32.
Muxamedovna, G. M. (2023). Innovatsion TaLim-Buyuk Kelajak Poydevori.
World
scientific research journal
,
17
(1), 74-76.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
367
33.
Mukhamedovna, G. M. (2024). The Sad Fate Of The Women Of Turkistan: About The
“Hujum” Movement And Its Impacts On Agriculture.
SPAST Reports
,
1
(7).
34.
Muxamedovna, G. M. (2024). TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA
AXBOROT KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING O ‘RNI.
TA'LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
4
(5), 97-102.
35.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.
Modern Science and
Research
,
3
(5), 522-529.
36.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot
District.
Modern Science And Research
,
3
(5), 148-151.
37.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.
Modern Science and Research
,
3
(2), 447-450.
38.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.
Журнал универсальных научных
исследований
,
2
(5), 453-462.
39.
Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology.
European Journal Of Innovation In
Nonformal Education
,
4
(3), 432-437.
40.
Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology.
SPAST
Reports
,
1
(7).
41.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 87-93.
42.
Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.
Innovations in Technology and
Science Education
,
2
(8), 1214-1222.
43.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara.
Modern Science
and Research
,
3
(2), 1004-1011.
44.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics.
Modern Science and Research
,
3
(2), 500-507.
45.
Toshpo’latova, S. (2024). Religious Anthropology.
Modern Science and Research
,
3
(1),
504-510.
46.
Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). MS Andreyev’S Way Of Life.
American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769)
,
1
(10), 655-659.
47.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). Marriage Ceremony Of Tajiks In The Work Of
Mikhail Stepanovich Andreyev “Tadjiki Dolini Khuf”.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
368
48.
Shuhratovna, T. S. (2023). Ethnological Analysis Of National Costumes And Rituals Of
Tajiks In The Works Of MS Andreyev.
International Journal Of History And Political
Sciences
,
3
(12), 42-47.
49.
Toshpo’latova, S. (2023). MS Andreyev-Scientific Career.
Modern Science and
Research
,
2
(12), 801-807.
50.
Shuhratovna, T. S. (2023). Etymology Of Tajik Marriage Ceremony.
International Journal
Of History And Political Sciences
,
3
(11), 17-23.
51.
Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF THE
WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI".
Modern Science and Research
,
2
(9),
404-409.
52.
Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV.
Modern Science and Research
,
2
(10), 291-299.
53.
Toshpo‘latova, S. S. (2023). Tojiklar Milliy Kiyim-Kechaklari Va “Beshmorak”
Marosimining Etnologik Tahlili.
Scholar
,
1
(28), 395-401
54.
Toshpo’latova, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE TAJIKS
OF AFGHANISTAN.
Modern Science and Research
,
2
(9), 84-89.
55.
Vahobovna, S. G. (2024). XX ASR BOSHLARIDA XITOYNING YAPON
AGRESSIYASIGA QARSHI KURASHI.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN
ILMIY JURNALI
,
4
(5), 264-273.
56.
Srojeva, G. (2024). 1929-1932-YILLАRDАGI JAHON IQTISODIY INQIROZI
DAVRIDA YAPONIYA.
NRJ
,
1
(2), 118-128.
57.
Vahobovna, S. G. (2024). Canada during the world economic crisis of 1929-1933. TA'LIM
VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(4), 48-54.
58.
Srojeva, G. (2024). ATTENTION PAID TO PRESCHOOL EDUCATIONAL
INSTITUTIONS IN NEW UZBEKISTAN. Modern Science and Research, 3(2), 258–266.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/30750
59.
Srojeva, G. (2024). THE CANADIAN ECONOMY DURING THE GLOBAL
ECONOMIC CRISIS. Modern Science and Research, 3(2), 57–63. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/30678
60.
Vahobovna, S. G. (2024). Vahobovna, S. G. (2024). Role of Preschool Educational
Institutions in Education of a Perfect Person. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION
IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3), 208-214.
61.
Vahobovna, S. G. (2023). QUYI ZARAFSHON VOHASI TURIZM IMKONIYATLARI.
