ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
162
MATNDA EMOTSIONALIK VA EKSPERESSIVLIKNI OSHIRUVCHI VOSITALAR
Normo‘minov Sherzod To‘ychiyevich
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi dotsenti.
Odinayeva Farangiz Zafar qizi
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14329528
Annotatsiya.
Mazkur maqolada emotsionallik va ekpressivlikning turli til vositalari
yordamida ifodalanishiga doir fikr-mulohazalar keltiriladi. Maqolada matn tahlili va uning o’ziga
xos jihatlari haqida gap boradi. Badiiy matn tarkibida birgina tovush yoki qo’shimchaning o’rni
ham ahamiyatli ekani yozuvchi va shoirlarning asarlari orqali tahlil qilinib, asoslangan. Natijada,
badiiy matnda ekspressivlik va emotsionallikni ta’minlovchi vositalar, jumladan, tovush,
qo’shimcha, so’z va ularning o’ziga xos jihatlariga munosabat bildirilgan. Matnda emotsionalik
va eksperessivlikni oshiruvchi vositalar.Tasviriy ifodalarning gapdagi uslubiyatiga to’xtalib
o’tiladi.
Kalit so‘zlar:
matn, emotsionallik, ekspressivlik, his-tuyg‘u, ifodalash, tasvir, so‘z,
bo‘yoqdorlik, vosita.
MEANS OF INCREASING EMOTIONALITY AND EXPRESSIVITY IN THE TEXT
Abstract.
This article presents opinions on the expression of emotionality and
expressiveness using various language tools. The article discusses text analysis and its specific
aspects. The fact that even a single sound or suffix plays a significant role in the composition of a
literary text is analyzed and substantiated through the works of writers and poets. As a result, the
means of providing expressiveness and emotionality in a literary text, including sound, suffix,
word, and their specific aspects, are discussed. The text discusses the means of enhancing
emotionality and expressiveness. The methodology of figurative expressions in speech is discussed.
Keywords:
text, emotionality, expressiveness, emotion, expression, image, word,
colorfulness, tool.
СРЕДСТВА ПОВЫШЕНИЯ ЭМОЦИОНАЛЬНОСТИ И ВЫРАЗИТЕЛЬНОСТИ В
ТЕКСТЕ
Аннотация.
В данной статье представлены мнения о выражении
эмоциональности и выразительности с помощью разных языковых средств. В статье
говорится об анализе текста и его специфических аспектах. Анализируется и опирается
на произведения писателей и поэтов тот факт, что важна роль отдельного звука или
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
163
суффикса в составе художественного текста. В результате в художественном тексте
находят выражение средства, обеспечивающие выразительность и эмоциональность, в
том числе звук, суффикс, слово и их специфические аспекты. Средства повышения
эмоциональности и выразительности в тексте Речь пойдет о приеме образных
выражений в предложении.
Ключевые слова:
текст, эмоциональность, выразительность, чувство, экспрессия,
образ, слово, картина, среда.
Emotsional-ekspressivlik tushunchasi bugungi zamonaviy tilshunoslikda hali ham
markaziy tushunchalardan ekanligini yaxshi bilamiz. Ko‘plab shoir va yozuvchilarimizning
asarlari misolida bu tushunchani bir necha tilshunoslik yo‘nalishlarida tadqiq qilingan. Dastlab
ekspressivlik va emotsionallik haqida so‘z yuritsak.
Ekspressivlik (tilshunoslikda)
–til birligining semantik-stilistik belgilari majmui; til
birligining aloqa soʻzlashuv jarayonida soʻzlovchining nutq mazmuniga yoki nutq qaratilgan
shaxsga nisbatan subyektiv (ijobiy yoki salbiy) munosabatining ifoda vositasi boʻla olishini
taʼminlaydi.
Ekspressivlik tilning barcha sathlari birliklari uchun xosdir. Fonetik ekspressiv vositalar
sifatida soʻz tarkibidagi undoshlardan birining qoʻshaloq holda yoki biror unlining choʻziq talaffuz
etilishi, urgʻuning oʻrnini oʻzgartirish kabilarni koʻrsatish mumkin. Morfologik vositalar sifatida
keng
miqyosdagi
erkalash-kichraytish
qoʻshimchalari (subyektiv baho ifodalovchi
qoʻshimchalar)ni koʻrsatish mumkin (oyijon, ukaginam va boshqalar). Leksik ekspressiv
vositalarga oʻz haqiqiy maʼnosidan tashqari uslubiy (salbiy yoki ijobiy) boʻyoqqa ega boʻlgan
soʻzlar, undov soʻzlar va kuchaytiruv yuklamalari kiradi (masalan, „qiltiriq“ soʻzi ozgʻinlikni
salbiy jihatdan ifodalaydi, baholaydi). Sintaktik sathda esa ekspressivlik odatdagi soʻz tartibini
oʻzgartirish, elliptik tuzilmalardan foydalanish, soʻz takrorlari orqali taʼminlanadi. Aloqa
soʻzlashuv jarayonida lisoniy ekspressiv vositalar bilan parallel ravishda, nutq ekspressivligini
kuchaytirishga koʻmak beruvchi koʻplab paralingvistik (nolisoniy) vositalar (tovushning
balandligi va tembri, nutq surʼati, mimika, imo-ishora) ham qoʻllanadi. Ekspressivlik bevosita
inson his-tuygʻularini ifodalash bilan bogʻliq boʻlgani uchun uni emotsionallik (hissiyot,
emotsiyani ifodalovchi soʻzlar va ulardan foydalanish)dan ajratib tasavvur etish qiyin. Hatto baʼzi
tilshunoslarning asarlarida ekspressilik va emotsionallik kategoriyalari bir xil hodisa deb talqin
qilinadi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
164
Emotsiya – shaxsning voqelikka o‘z munosabatini his qilishidan kelib chiqadigan, uning
ehtiyoj va qiziqishlari bilan bog‘liq bo‘lgan yoqimli yoki yoqimsiz kechinmalaridir. Keltirilgan
ta’riflardan ko‘rinadiki, hissiyot tushunchasi emotsiyaga nisbatan kengroq tushuncha bo‘lib,
shaxsning
kundalik
hayoti,
turmush
tarzidagi
barcha
jabhalarni
qamrab
oladi.
[Do’stmuhammedov, 2022]. His-tuyg‘u -bu insonlarga xos bo‘lgan o‘ziga xos tushunchadir.
Tuyg‘ular o‘sha xalqning tuyg‘u va ob’ektiv narsalarga qiziqishlariga mos keladi. Bu emotsiyalar
mavhum, mavhum bo‘lsa-da, u rang-barangdir. Masalan, quvonch, g‘azab, qayg‘u va baxt kabi
hissiyotlar. Emotsionallikni insonning hayotiga tegishli bo‘lgan turli xil sharoitlardan hissiyotli
ta’sirlanishga moyillik, kayfiyatdan ehtirosgacha – kuchi va sifati turlicha bo‘lgan emotsiyalarni
kechirish layoqati, shuningdek, emotsiyalar kuchining tafakkur va hulq-atvorga ta’siri sifatida
ta’riflash mumkin.
Amaliy hayotda emotsiyalar sifatida, odatda, insonning turli-tuman javob reaksiyalari –
ehtirosning to‘lqinli portlashlaridan tortib, to kayfiyatning nozik tuslarini tushunamiz.
Psixologiyada emotsiyalar deb kechinmalar shaklidagi inson hayotiy faoliyati uchun tashqi va
ichki vaziyatlarni baholash va shaxsiy ahamiyatni aks ettiradigan psixik jarayonlarga aytiladi
[Izard, 2007]
Matnda qo‘llaniladigan har bitta vosita matn bo‘yoqdorligini va shu jumladan,
emotsionallik va ekspressivlik ham matnda qo‘llanilgan har bitta so‘zni bo‘yoqdorligini oshirishga
xizmat qiladi. Emotsionallik
matnda muallif yoki suhbatdoshning his-tuyg‘ularini, ruhiy holatini
ifodalashni, bu holat ko‘pincha matnni o‘qiydigan insonning his-tuyg‘ularini uyg‘otishga
qaratilgan bo‘ladi
.
Masalan: Baxtli, g‘amgin, qo‘rqinchli, umidsiz va shu kabi boshqa his-
tuyg‘ularni ifodalash.
Matnda qo’llanilgan har bir so‘z xoh yaxshi bo‘lsin xoh yomon insonda emotsionallik
holatini ifodalaydi. Eksperessivlik matnning ifodali, ta’sirli va kuchli bo‘lishini anglatadi.
Eksperessivlik orqali muallif o‘z fikrlarini yoki his-tuyg‘ularini aniq jonli va ta’sirli tarzda
yetkazadi. Bunga kuchli obrazlar, tasvirlar o‘zgacha so‘zlar va stilistik vositalar yordamida
erishiladi. Masalan: ,,Yomg‘ir ostida yolg‘iz qolganimda, yuragimda qandaydir og‘irlik paydo
bo‘ldi” -bu jumladan emotsionallik va eksperessivlik birgalikda ishlatilgan.
Yolg‘izlik va o‘g‘irlik
kabi tasvirlar o‘quvchi muallifning his-tuyg‘ularini sezishiga yordam beradi. Matnda qo‘llanilgan
so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shish orqali ham emotsionallik va eksperessivlik holatini ko‘rish
mumkin. Masalan:
bola
ginam
, erka
toyim
, qo‘zi
chog‘im
, arslon
im
kabilarni misol qilishimiz
mumkin.
Tasviriy ifodalar badiiy adabiyotda yoki tilda biror narsaning tasvirini yaratish voqea yoki
obrazni o‘quvchi yoki tinglovchining tasavvurida aniq va jonli shaklda ifodalash usulidir.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
165
Bu turdagi ifodalar ko‘pincha real hayotni yoki abstrakt g‘oyalarini yanada jonli, rang-
barang va tasavvurlarni kuchaytirishga xizmat qiladi. Turli leksik vositalar tasviriy ifodalarni
yaratishda keng qo‘llaniladi va ularning yordamida muallif o‘quvchini hayolida tasavvur qilish
imkonini beradi. Tasviriy ifodalar gaplarga joziba va chuqurlik qo‘shadi, o‘quvchiga yoki
tinglovchiga ma‘lumotni yanada ta‘sirchanroq yetkazishga yordam beradi. Badiiy matnni lisoniy
tahlil qilish jarayonida yozuvchining tildan foydalanish mahoratini namoyon etadigan,
emotsional-ekspressiv ifoda semalari qabariq holda reallashgan leksik birliklarni aniqlash va ular
adibning badiiy estetik maqsadiga qay darajada xizmat qilgani haqida mulohaza yuritish talab
qilinadi. Buning uchun badiiy asar tilidagi ma’nodosh, shakldosh, zid ma’noli, ko‘p ma’noli,
tarixiy va arxaik so‘zlar, yangi yasalmalar, shevaga oid so’zlar, chet va vulgar so’zlar ajratib
olinadi va asarga nima maqsad bilan olib kirilganligi izohlanadi. Tilning grammatik tuzilmalari
ham ekspressivlikni oshirishga yordam beradi. Masalan, so‘zlarning takrorlanishi, qo‘shimchalar
yoki aynan bir necha gaplarning birlashishi matnni hissiyroq qiladi. O‘xshatishlar, so‘zlarni
kuchaytiruvchi shakllar, masalan, “eng yuksak”, “juda kuchli”, “asli” kabi so‘zlar ta’sirni
kuchaytiradi.
Umuman olganda, emotsionallik va ekspressivlikni oshiruvchi vositalar matnni nafaqat
tushunarli, balki ta‘sirli va unutilmas qilish uchun ishlatiladi. Bu vositalar yordamida muallif
o‘quvchini fikr va his-tuyg‘ular orqali jalb qilib, uni chuqurroq o‘ylashga undaydi. Shuningdek,
ularning to‘g‘ri ishlatilishi matnning ta’sirchanligini va yoritilayotgan mavzuga nisbatan
o‘quvchining hissiy munosabatini kuchaytiradi.
REFERENCES
1.
Абдуллаев А. Ўзбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши.-Т: «Фан», 1983.
2.
Дусмуҳамедова Ш.А., Алимбоева Ш.Т. Шахс ҳиссий емотсионал ҳолатлари
психодиагностикаси ва психокоррексияси. “Маҳалла ва оила нашриёти”. Тошкент.
2022.
3.
Қосимова М. Бадиий нутқ индивидуаллигининг лингвистик хусусиятлари.-
Андижон, НДА. 1996.
4.
Қиличов Э. Матннинг лингвистик таҳлили. –Бухоро, 2000
5.
Худойбердиев Ж. Сўз – ўзга маъни ўзгадур.–Т., 1997
6.
Изард К.Э. Психология эмоций. СПб.: Питер, 2007. С. 198.
7.
Йўлдошев М. Бадиий матн ва унинг лингвопоэтик асослари. Ўқув қўлланма. Т.:
2007.
