312
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
EMOTSIYANING KOGNITIV NAZARIYALARI: KOGNITIV BAHOLASH VA
EMOTSIONAL JARAYONLAR
Oralbaeva Aytbike
Berdoq nomidagi QDU. “Amaliy psixologiya” ta’lim yo’nalishi 2-kurs talabasi.
Óskinbaeva Gulziyba
Berdoq nomidagi QDU assistent o’qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14406562
Annotatsiya.
Ushbu maqola emotsiyaning kognitiv nazariyalarini tahlil qiladi va
emotsional jarayonlarning kognitiv baholashlar orqali qanday paydo bo'lishini tushuntiradi
Shuningdek, maqolada emotsiyalarni baholashning ijtimoiy va madaniy kontekstga ta'siri,
kognitiv-behavioral terapiyaning amaliy jihatlari va psixoterapiya sohasidagi ahamiyati
muhokama qilinadi. Maqola kognitiv yondashuvlarning emotsional holatlar va psixologik
jarayonlarni tushunishda qanday muhim o'rin tutishini yoritadi.
Kalit so’zlar:
Emotsiyalar, kognitiv nazariyalar, kognitiv baholash, emotsional jarayonlar,
kognitiv-behavioral terapiya.
КОГНИТИВНЫЕ ТЕОРИИ ЭМОЦИЙ: КОГНИТИВНАЯ ОЦЕНКА И
ЭМОЦИОНАЛЬНЫЕ ПРОЦЕССЫ
Аннотация.
В этой статье анализируются когнитивные теории эмоций и
объясняется, как эмоциональные процессы возникают посредством когнитивных оценок.
В статье также обсуждается влияние оценок эмоций на социальный и культурный
контекст, практические аспекты когнитивно-поведенческой терапии и ее значение в
области психотерапии. В статье показано, какую важную роль в понимании
эмоциональных состояний и психологических процессов играют когнитивные подходы.
Ключевые слова:
Эмоции, когнитивные теории, когнитивная оценка,
эмоциональные процессы, когнитивно-поведенческая терапия.
COGNITIVE THEORIES OF EMOTION: COGNITIVE APPRAISAL AND
EMOTIONAL PROCESSES
Abstract.
This article analyzes cognitive theories of emotion and explains how emotional
processes emerge through cognitive appraisals. The article also discusses the impact of emotion
appraisals on the social and cultural context, the practical aspects of cognitive-behavioral
therapy, and its importance in the field of psychotherapy. The article highlights how cognitive
approaches play an important role in understanding emotional states and psychological
processes.
Key words:
Emotions, cognitive theories, cognitive assessment, emotional processes,
cognitive-behavioral therapy.
313
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Emotsiyalar insonning psixologik va fiziologik reaktsiyalarini ifodalaydigan murakkab
jarayonlardir. Ular tajriba, xulq-atvor va hissiyotlar bilan bog'liqdir. Emotsiyalarni tushunishda bir
nechta nazariy yondashuvlar mavjud. Bu yondashuvlarning biri kognitiv yondashuvdir. Kognitiv
nazariyalar emotsiyalarning paydo bo'lishi, rivojlanishi va unga ta'sir qiluvchi omillarni
tushunishga harakat qiladi. Ushbu maqolada, kognitiv nazariyalar va emotsiyalarni tushunishga
oid asosiy konseptlar va modellarga to'xtalib o'tamiz. Kognitiv yondashuv, insonning psixologik
jarayonlarini (masalan, fikr, his-tuyg'ular va qarorlar) tahlil qiladigan nazariy yondashuvdir. Bu
nazariya emotsiyalarni insonning dunyo haqidagi tushunchalari va kognitiv jarayonlari bilan
bog'laydi. Kognitiv nazariyalar, emotsiyalarning faqat tashqi omillarga bog'lanib qolmasligini,
balki ularning individning ichki fikrlari, xotiralari, va qaror qabul qilish jarayonlari bilan
chambarchas bog'liqligini ta'kidlaydi. Kognitiv nazariyaga ko'ra, emotsiyalar ma'lum bir kognitiv
baholashdan (assessment) keyin paydo bo'ladi. Ya'ni, inson muayyan vaziyatni baholash orqali,
qandaydir emotsional reaktsiyani boshdan kechiradi. Emotsiyalar faqat tashqi stimullarni qayd
etish emas, balki individning o'z hissiy va kognitiv jarayonlariga asoslangan javoblardir. Bu nuqtai
nazardan, emotsiyalar kognitiv baholashlar orqali shakllanadi.
Kognitiv yondashuvlarning emotsiyalarni tushuntiruvchi bir nechta muhim modellari
mavjud. Quyida ulardan ba'zilari haqida so’z yuritamiz.
Richard Lazarusning kognitiv-emotsional modelida, emotsiyalar kognitiv baholash
(appraisal) orqali yuzaga keladi. Lazarus emotsiyalarni ikki bosqichli jarayon sifatida tavsiflaydi.
Birinchi baholash (primary appraisal): Bu bosqichda, individ biror vaziyatni o'ziga qanday
ta'sir qilayotganini, uning xavfli yoki xavfsiz ekanligini baholaydi. Ikkinchi baholash (secondary
appraisal): Bu bosqichda, individ vaziyatni boshqarish imkoniyatlarini (o'z resurslarini va
salohiyatini) baholaydi. Lazarusning nazariyasi shuni ta'kidlaydi-ki, emotsiyalar faqatgina voqea
yoki hodisaning o'zi bilan bog'liq emas, balki uning shaxs uchun qanday ahamiyatga ega ekanligini
aniqlovchi kognitiv jarayonlarning natijasidir.
Schachter va Singerning kognitiv-emotsional nazariyasida, emotsiyalarni kognitiv
baholash va fiziologik reaksiyalarning o'zaro ta'siri bilan tushuntirishga harakat qilinadi. Ular,
emotsiyalarni ikki asosiy elementdan tashkil topgan deb hisoblashadi. Fiziologik javoblar
:
Ko'plab
emotsiyalar ma'lum bir fiziologik reaksiyalarni (masalan, yurak urishi, qo'l titrashi) o'z ichiga
oladi. Kognitiv baholash: Fiziologik javoblarning nima ekanligini aniqlash uchun, individ kognitiv
tahlil o'tkazadi. Schachter va Singerning modeliga ko'ra, emotsiya faqat fiziologik reaktsiyaning
kognitiv interpretatsiyasi orqali tushuniladi. Masalan, yurak urishi sezilarli darajada tezlashganda,
inson bu fiziologik holatni "qo'rquv" deb talqin qilishi mumkin.
Bechara va Joffe kognitiv-emotsional jarayonlarning ijtimoiy omillarga ta'sirini
o'rganadilar.
314
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ularning modeliga ko'ra, emotsiyalar faqat individual kognitiv jarayonlarning natijasi
emas, balki odamlarning jamiyatdagi munosabatlari va ijtimoiy o'zaro aloqalarining ta'siri ostida
shakllanadi. Jamiyatdagi yoki guruhdagi tajribalar, shuningdek, ijtimoiy va madaniy kontekstlar,
emotsiyalarning shakllanishida muhim rol o'ynaydi.
Kognitiv nazariyaning eng muhim jihatlaridan biri shundaki, emotsiyalarni faqat tashqi
stimuli yoki voqealar bilan bog'lamaydi, balki ular individning o'z fikrlariga, tushunchalariga va
baholashlariga asoslanadi. Shuning uchun, bir xil vaziyat turli odamlar tomonidan turlicha qabul
qilinishi va turli emotsiyalarni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, bir kishi xatolikni shaxsiy
haqorat sifatida ko'rishi mumkin, boshqasi esa uni o'rganish imkoniyati sifatida baholashi mumkin.
Kognitiv yondashuv nafaqat emotsiyalarni tushuntirish, balki ularga qarshi kurashish
uchun psixoterapiya usullarini ishlab chiqishda ham muhim rol o'ynaydi. Kognitiv-behavioral
terapiya (CBT) – bu emotsional muammolarni tahlil qilish va ularni yaxshilash uchun kognitiv
jarayonlarni o'zgartirishga asoslangan birinchi yondashuvlardan biridir. CBT, individning noxush
fikrlarini, noto'g'ri baholashlarini va xatoliklarni aniqlashni va ularni ijobiy va realistik fikrlar bilan
almashtirishni o'z ichiga oladi.
Kognitiv nazariyalarda emotsiyalar nafaqat tashqi stimuluslar va kognitiv baholashlar
natijasida yuzaga keladi, balki shaxsning o'zini anglash jarayonlari ham muhim ahamiyatga ega.
O'zini anglash, shaxsning o'z ichki hissiyotlarini, fikrlarini va qarorlarini tan olish va
tushunishga asoslanadi. Bu jarayon, emotsiyalarni boshqarish va ularga to'g'ri javob berishda
muhim rol o'ynaydi. Shaxs o'z his-tuyg'ularini to'g'ri baholasa, ular bilan samarali kurashishi yoki
ular orqali o'zini rivojlantirishi mumkin. Emotsional reaksiyalar kognitiv baholashlar orqali
shakllangani sababli, odamlar o'z fikr va his-tuyg'ularini o'zgartirishga qodir. Kognitiv-emotsional
o'zgarishlar psixoterapiya jarayonlarida juda muhimdir, chunki ular odamlarning emotsional
salomatligini yaxshilash uchun o'zgartirilishi mumkin. Emotsiyalarni boshqarish va
moslashuvchanlik ko'nikmalarini rivojlantirish, shaxsning stressga bo'lgan reaktsiyasini
kamaytirishga yordam beradi va umumiy ruhiy holatini yaxshilaydi. Shu bilan birga, ba'zi
holatlarda, emotsional holatlarni o'zgartirish juda qiyin bo'lishi mumkin, chunki ular chuqurroq
kognitiv strukturalarga bog'liqdir.
Kognitiv nazariyalar shuni ko'rsatadiki, emotsiyalar qaror qabul qilish jarayonida muhim
rol o'ynaydi. Shaxsning emotsional holati qarorlarining oqilona yoki hissiy ravishda qabul
qilinishiga ta'sir qiladi. Masalan, xavotir yoki qo'rquv hissi, insonni xavf-xatarli vaziyatlardan
saqlanishga undasa, xursandchilik yoki ishonch hissi, yangi imkoniyatlarga qarshi faol ravishda
harakat qilishga rag'batlantirishi mumkin. Emotsiyalar qarorlarimizni shakllantirishda bevosita rol
o'ynaydi va bu jarayon kognitiv baholashlar bilan chambarchas bog'liq. Kognitiv nazariyalar,
emotsional rivojlanishni ham tahlil qiladi.
315
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Emotsiyalar va kognitiv jarayonlar bir-birini o'zaro ta'sir qilib, shaxsiy rivojlanish va o'z-
o'zini anglashda muhim ahamiyatga ega. Masalan, yosh bolalarda emotsional reaksiyalar va
ularning kognitiv ishlov berish jarayonlari o'zaro bog'liqdir. Bolalar turli xil vaziyatlarga qanday
emotsional javob berishni o'rganish orqali, o'zining hissiy va fikriy jarayonlarini rivojlantiradi. Shu
tariqa, emotsiyalar va kognitiv jarayonlar o'zaro rivojlanadi va bir-biriga ta'sir ko'rsatadi.
Kognitiv nazariyalarning emotsiyalarni tushuntirishdagi o'ziga xos yondashuvlari juda
foydali bo'lsa-da, ba'zi tanqidiy fikrlar ham mavjud. Ba'zi olimlar emotsiyalarni faqat kognitiv
jarayonlar bilan tushuntirishning cheklovli ekanligini ta'kidlaydi. Masalan, emotsiyalarni faqat
kognitiv baholashlar orqali tushuntirish, ularning biologik, ijtimoiy va madaniy jihatlarini etarlicha
qamrab olmaydi. Shuningdek, ba'zi nazariyalar emotsiyalarni o'ziga xos va murakkab jarayonlar
sifatida ko'rib chiqishni cheklashadi, chunki emotsiyalar insonning butun tizimi (fiziologik,
psixologik, ijtimoiy va madaniy omillar) bilan bog'liqdir.
Xulosa sifatida shuni ta’kidlash joiyzki kognitiv nazariyalar emotsiyalarni kognitiv
baholashlar va individning o'z ichki jarayonlari orqali tushuntiradi. Bu nazariyalar, emotsiyalarni
faqat tashqi stimuli yoki voqealar bilan bog'lashni emas, balki shaxsning dunyo haqidagi fikrlariga
asoslanganligini ko'rsatadi. Shuningdek, bu yondashuv psixoterapiya va boshqa amaliy sohalarda
ham keng qo'llaniladi. Kognitiv-emotsional jarayonlarni yaxshiroq tushunish, individlarning
psixologik holatlarini yaxshilash uchun yangi usullar va strategiyalarni ishlab chiqish imkonini
beradi.
REFERENCES
1.
Lazarus, R. S.
“
Emotion and Adaptation
”
1991.
2.
Izard, C. E. “The Psychology of Emotions” 2010.
3.
Шахтер, С., Сингер, Дж. Э. “Когнитивные, социальные и физиологические
детерминанты эмоционального состояния” 1962.
4.
Рахматов, Т. “Психология: умумий назарий ва амалиётий асослар” 2013.
5.
Холматов, Ш. “Психологиянинг асосий муаммолари” 2012.
6.
Ражабов, А. “Когнитив психология ва эмоционал реакциялар” 2014.
