ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
100
DIN PSIXOLOGIYASINING ZAMONAVIY FANLAR TIZIMIDAGI TUTGAN O’RNI
Mambetiyarova Venera Reyimbaevna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universitetining Pedagogika psixologiya kafedrasi
o’qituvchisi.
Oralbaeva Aytbike Amangeldi qızı
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universitetining Pedagogika psixologiya kafedrasi Amaliy
psixologiya yo’nalishi student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14306164
Annotatsiya.
Ushbu maqolada din psixologiyasining predmet sohasini aniqlashda mavjud
yondashuvlarni tahlil qilish asosida din psixologiyasining zamonaviy fanlar tizimidagi o'rni
masalasini hal qilish variantini taklif qilishga harakat qilinadi.
Kalit so’zlar.
Din, psixologiya, din tuyg’usi, e’tiqod, dinshunoslik.
THE PLACE OF THE PSYCHOLOGY OF RELIGION IN THE SYSTEM OF MODERN
SCIENCES
Abstract.
In this article, based on the analysis of existing approaches to defining the subject
area of the psychology of religion, an attempt is made to propose a solution to the question of the
place of the psychology of religion in the system of modern sciences.
Key words.
Religion, psychology, religious feeling, faith, religious studies.
МЕСТО ПСИХОЛОГИИ РЕЛИГИИ В СИСТЕМЕ СОВРЕМЕННЫХ НАУК
Аннотация
. В данной статье на основе анализа существующих подходов к
определению предметной области психологии религии предпринята попытка предложить
решение вопроса о месте психологии религии в системе современных наук.
Ключевые слова.
Религия, психология, религиозное чувство, вера, религиоведение.
Din psixologiyasi, dinning insonlar ustida psixologik, ma’naviy va ruhiy ta’sirini
o’rganishga bag’ishlangan ilimiy soha hisoblanadi. Bu sohaga kiradigan mavzular orasida dinning
insonlarda o’zgartiradigan davr, g’oyalar, qarashlar, manfaatlar va ehtiyojlar, o’z-o’zini
taraqqiyotga olib kelish, stress va qo’rquvlar bilan bog’liq qurbonliklarga qarshi qo’llanilishi va
boshqalar kabi masalalar kiritiladi. Din psixologiyasining asosiy maqsadi, dinning insonlar
hayotida o’ziga tegishli bo’lgan psixologik jarayonlarni tushuntirish, shunday qilib, insonlarda
ma’naviy va ruhiy tiklanishlarni oshirishga yordam berishdir. Bu sohada olimlar, psixologlar, dini
o’qituvchilar va tadqiqotchilar ishlab chiqqan bir nechta nazariy va amaliy usullar mavjud.
Albatta, bu soha faoliyatlarini amalga oshirishda ushbu usullar katta ahamiyat kasb etadi.
Shuni ham takidlab o’tish joiyzki, davlatimiz tomonidan olib borilayotgan siyosat ham din
psixologiyasining rivojlanishiga, o’z faoliyatlarini mustaqil amalga oshirishiga imkon bermoqda.
Chunki din sohasi juda katta mas’uliyat talab etuvchi sohalardan biridir. Jamiyatimiz
a’zolarining diniy bilimlarini, g’oyalarini, maqsadlarini, ehtiyojlarini va diniy qarashlarini,
shuningdek dinga bo’lgan munosabatlarini kuzatish, o’rganish ijtimoiy psixologiya sohasining
asosiy vazifalaridan biridir.
Barchamizga ma’lum, chunki hozirda har qanday diniy tahdidlar, muqaddas dinimizni
niqob sifatida foydalanib o’zlarining g’arazli niyatlarini amalga oshirish maqsadida bo’lgan diniy
ekstremistlar, terroristlar va shuningdek boshqa har xil guruhlar hozirga globallashuv davrimizda
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
101
jamiyatimizga katta xavf solmoqda. Xususan, davlatimiz rahbari tomonidan qabul qilinayotgan
farmon va qarorlar yuqorida ta’kidlangan xavflarni oldini olish yoki ularni o’z vaqtida bartaraf
etish, shuningdek insonlarga ishonchli diniy ta’lim berish mexanizimini yaratish, aholining vijdon
erkinligini yanada mustahkamlashga qaratilgandir. Ushbu masala yuzasidan Toshkent shahrida
bo’lib o’tgan "Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr
talabi" mavzusidagi anjumanda davlatimiz rahbari qatnashdi va nutq so’zladi. Muhtaram
prezidentimiz o’z nutqida “Biz ko’p joylarda jaholatga qarshi ma’rifat tashabbusi bilan
chiqyapmiz. Muqaddas islom dinini niqob qilib boshqa ko’chalarga kirib ketayogan johil kimsalar
bir narsani tushunmaydi yoki tushunishni istamaydi.
Ya’ni, islom faqat nurli hayotga, ilm-ma’rifatga, yaxshilikka undaydi. Hech qachon
xunrezlik, qotillik, zo’ravonlikka chaqirmaydi. Ana shu haqiqatni tan olmasdan, soxta g’oyalarga
aldanib, zararli oqimlarga kirish, terrorchi bo’lish – bu O’zbekiston xalqiga mutlaqo to’g’ri
kelmaydi”, - deya ta’kidladilar. Shu kabi sa’y harakatlar natijasida, diniy masjidlar soni 2042
nafarga yetgan bo’lsa, yurtdoshlarimiz orasidan muqaddas haj safarini amalga oshiruvchilar soni
yiliga 7200 nafarni tashkil etmoqda. Shuningdek, bugungi kunga kelib, Imom Buxoriy, Imom
Termiziy, Imom Moturidiy, Abu Muin Nasafiy, Najmiddin Kubro, Mahmud Zamaxshariy,
Bahouddin Naqshband, Xo’ja Ahror Valiy kabi aziz-avliyolarimiz, Muhammad Xorazmiy, Ahmad
Farg’oniy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Mirzo Ulug’bek, Ali Qushchi, Alisher Navoiy,
Zahiriddin Muhammad Bobur singari alloma va mutaffakirlar, Kamoliddin Behzod, Mahmud
Muzahhib kabi musavvirlarning nomlari, obro’-etiborlari va bebaho meroslari yana tiklandi.
Din psixologiyasi, zamonaviy psixologiya bilan birgalikda shakllangan va uning bir
tarmog’i holiga aylangan. Din psixologiyasi, avvalo insonga oid bo’lgan diniy hayotning turli
jihatlarini psixologik jihatdan o’rganadi. Ya’ni din psixologiyasi dinning psixologik jihatini,
shaxsning diniy tajribasini va bu tajribaning turli ko’rinishlarini bayon qilishga harakat qiladi.
Natijada u dinning inson ruhidagi asosiy xususiyatlari xatti-harakatlarga bo’lgan ta’siri
to’g’risida atroflicha to’xtaladi. Ruh-jasad aloqasi bilan atrof madaniyat ta’sirlarining barchasini
ichida o’rganuvchi diniy e’tiqod, shaxslarning ichki olamidagi turli rivojlanishlarni ko’rsatib
beradi.
Shu sababli din psixologiyasi diniy tajribadan boshlagan holda inson turlarini atroflicha
o’rganib, xos tipologiyalarni kashf qiladi. Kishining diniy his, tushuncha va yashash tarzi din
psixologiyasining asosiy mavzusidir. U shaxsda din tuyg’usi va hissining qanday qilib kelib
chiqqanligi va shakllanishini, ihtido (hidoyat topish) yoki inkor hodisalarini, dindan kelib chiqqan
ruhiy keskinlik va shubhalarni tadqiq qiladi. Din psixologiyasi umumiy psixologiyaning barcha
metodlaridan foydalangan holda o’ziga taalluqli bo’lgan mavzularni muhokama qiladi. Bu ilm turi,
dindorlikning shaxs ruhiyatidagi siljish va ta’sir jarayonining tadqiq qilinishida
umumpsixologiyadagi tamal asoslar, berilgan ma’lumotlarga (raqamlar)ga qarab anketalar, testlar
va kuzatuvlardan foydalanadi.
Din psixologiyasi, insonlar o’rtasidagi munosabatlarda dindorlik, diniy amaliyotlar, ibodat,
duolar, tasavvufiy amaliyotlar, diniy o’qishlar va boshqalar kabi mavzularni o’rganishni o’z ichiga
oladi. Bu sohada amaliyotlarga moslashtirilgan psixologik texnikalar, o’z-o’zini taraqqiyotga olib
kelish, ma’naviy ruhni kuchaytirish va mavzular bilan bog’liq boshqa masalalar o’rganiladi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
102
Din psixologiyasi insonlarda ruhiyotiy va ma’naviy qismlarning taraqqiyoti, shaxsiy
tashkilot, stress va qo’rqulardan qutulish, manfaatli g’oyalarni oshirish, insonning maqsad va
manzillarini aniqlash, zarur qarorlar qabul qilish, o’z-o’zini anglash va boshqalar bilan o’zaro
munosabatlarni mustahkamlashga yordam beradi. Bundan tashqari, din psixologiyasi o’zining
mustaqil tadqiqotlari va qo’llanmalari bilan ham ajralib turadi. Bu sohaga qaranganda, har bir
dindorlik turi va madhhabiga oid psixologik masalalar va hal qilish shakllari mavjud bo’lishi
mumkin. Masalan, islom, xristianlik, yahudilik va boshqa dinlarning psixologik terapiya, ruhiy
terapiya va qo’llanmalari mavjud.
Umuman olganda, din psixologiyasi insonlarda ma’naviy va ruhiy tiklanishlarni
o’zgartirishda dindorlikning ahamiyatini o’rganishga yordam beradi. Bu soha o’ziga xosdir va
psixologiyaga oid umumiy qoidalar va prinsiplar bilan birgalikda dinning insonlarga ta’siri va
uning psixologik foydalari va nofavlarini o’rganishga erishadi.
Din psixologiyasi diniy urf-odatlarning xilma-xil mazmuniga, shuningdek, dindor
va dinsiz shaxslarga psixologik usullar va talqin asoslarini qo’llashdan iborat. Tabiiy-ilmiy va
insoniy-ilmiy yondashuvlar o’rtasidagi klassik farqga ko’ra turli xil usullar va shakllarni
umumlashtirish mumkin. Birinchi klaster o’rganilayotgan ob’ektlar orasidagi sabab-oqibat
aloqalari haqidagi farazlarni tekshirish uchun ob’ektiv, miqdoriy va afzalroq eksperimental
protseduralarni
tashkil
etadi.
Bundan
farqli
o’laroq,
insoniy-ilmiy
yondashuv
sifat, fenomenologik va sharhlovchi usullardan foydalangan holda inson tajribasi dunyosiga
kiradi. Ushbu yondashuv tushunishga intilayotgan hodisalar o’rtasidagi sababiy bog’lanishni
emas, balki mazmunli aloqalarni aniqlashga qaratilgan.
Din psixologlari asosan tizimli tavsif, xususan, diniy mazmun, munosabat, tajriba va
ifodalar, turli xil ta’sirlarni hisobga olgan holda insoniyat tarixida ham, individual hayotda ham
dinning kelib chiqishini tushuntirish, diniy munosabat va xulq-atvorning shaxs va umuman jamiyat
uchun oqibatlarini aniqlash kabi bir qator loyihani amalga oshiradilar.
Din murakkab, ko’p darajali hodisa bo’lib, uni o’rganish va talqin qilish bir qator fanlar
tomonidan amalga oshiriladi. Din diniy shaxsning ichki hayotining ajralmas qismi sifatida alohida
sohaning - din psixologiyasining diqqat markazidir. Diniy hodisalarni psixologik tahlil qilmasdan,
dinning ilmiy g’oyasi to’liq bo’lmaydi, chunki dinning tashuvchilari (va yaratuvchilari, agar biz
ilmiy pozitsiyalarda tursak) odamlardir, ya’ni din psixikada mavjud va uning qonunlariga muvofiq
ishlaydi. Shu bilan birga, o’rganilayotgan hodisaning murakkabligi, shu jumladan din
psixologiyasining uslubiy apparati ta’rifining noaniqligida namoyon bo’ladi.
Din psixologiyasining fanlar tizimidagi o’rni masalasi katta nazariy ahamiyatga ega, chunki
ko’p hollarda tadqiqot mualliflari (yoki hatto darsliklar) din psixologiyasining ob’ekti va
predmetini beparvolik bilan shakllantirib, vaziyatni yanada murakkablashtiradilar. Din
psixologiyasi sohasidagi jiddiy ishlarning tahlili shuni ko’rsatadiki, uning fan tizimidagi o’rni
masalasi ko’plab tadqiqotchilar uchun muhim yoki hech bo’lmaganda muammoli
emas. Darhaqiqat, ko’plab mualliflar din psixologiyasini o’zlari aniqlagan fanning bir sohasi deb
bilishadi. Natijada, din psixologiyasining ob’ekti va predmetini aniqlashning kamida ikkita
varianti paydo bo’ladi, ular nafaqat bir-biriga mos kelmaydi, balki tadqiqotchilar tomonidan
kamdan-kam hollarda tan olinadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
103
Birinchi variant doirasida din psixologiyasi psixologik intizom deb hisoblanadi va "Din
psixologiyasining mavzusini diniy bo’lmagan odamlardan ajratib turadigan va ularning xatti-
harakatlarida amalga oshiriladigan diniy shaxslarning psixologik xususiyatlarini o’rganish” deb
ta’riflash mumkin.
Agar
din
psixologiyasi
psixologiyaning
bir tarmog’i bo’lsa, unda uning
ob’ekti psixika (inson) bo’lib, din faqat aqliy hodisalarning mazmuni bo’lib xizmat qiladi. Diniy
mazmunga ega bo’lgan aqliy hodisalarni psixologik o’rganishning o’ziga xos xususiyati U. Jeyms
tomonidan
ham
ifodalangan:
psixolog
uchun
diniy
ruhiy
hayotning
ko’plab
mazmunlaridan biridir. K. G. Yung o’zining tadqiqot pozitsiyasini belgilab, shuningdek,
psixikaning mazmuni nima ekanligi haqidagi savol uni ko’rib chiqish maydoniga
kiritilmaganligini bir necha bor ta’kidladi. U psixolog sifatida aynan shu bilan bog’liq bo’lgan
tajribaga qiziqadi va uning haqiqati shubha ostiga olinmaydi. T. Flurnois tomonidan paydo bo’lgan
din psixologiyasining uslubiy printsipi sifatida tuzilgan transsendentsiyani istisno qilish printsipini
esga olish kerak: din psixologi diniy g’oyalarning qiymati to’g’risida hukm chiqarishdan,
shuningdek Transandantal ob’ektlarning mavjudligini inkor etish yoki tasdiqlashdan bosh tortishi
kerak, chunki bu masala psixologning vakolatidan tashqarida. Psixologiya aqliy jarayonlar,
xususiyatlar va holatlar haqidagi fan sifatida ushbu hodisalarning mazmunini o’rganmaydi, garchi
vaqti-vaqti bilan hodisaning mazmuni uning sifati va xususiyatlariga ta’sir qiladimi degan savol
tug’iladi. Masalan, o’lim qo’rquvi va do’zax qo’rquvi psixologik hodisalar qanday bir xil yoki farq
qiladi? Insonga bo’lgan muhabbat va Xudoga bo’lgan muhabbat bir xil ruhiy hodisalarmi? Hozirgi
vaqtda psixologiya nuqtai nazaridan javob aniq. Ammo imonlilar nuqtai nazaridan ular tubdan farq
qiladigan hodisalardir. Bu din psixologiyasining fanlar tizimidagi o’rnini aniqlash bo’yicha
so’rovning amaliy misollaridan biri bo’lib, uning echimi ushbu bilim sohasi manfaatlariga
kiritilgan hodisalarni tushunish usulini ham aniqlashga imkon beradi.
Din psixologiyasini aniqlashning ikkinchi tubdan boshqacha varianti dinshunoslik va
falsafiy lug’atlarga oid ko’plab darsliklarda uchraydi. Bunday holda, din psixologiyasi, masalan,
XIX asr oxirida paydo bo’lgan, psixologiyani diniy hodisalarni o’rganish usuli sifatida
ishlatadigan dinshunoslik yo’nalishi sifatida belgilanadi. Din psixologiyasining predmeti diniy
tuyg’ular, ularning sabablari, paydo bo’lishi va rivojlanishi, diniy ongning o’ziga xos
xususiyatlari. Yablokov I. N. din psixologiyasining predmeti sifatida diniy hodisalarning paydo
bo’lishi, rivojlanishi va faoliyatining psixologik qonuniyatlarini, ushbu hodisalarning mazmuni,
tuzilishi, yo’nalishini, ularning diniy kompleksdagi o’rni va rolini va shaxs, guruh, jamiyat
hayotining diniy bo’lmagan sohalariga ta’sirini dinshunoslik bo’limi sifatida belgilaydi. Bunday
holda, din psixologiyasining ob’ekti din bo’lib, psixologik nazariyalar faqat diniy hodisalarning
psixologik asoslarini tushuntirish va tushunish uchun jalb qilinadi yoki psixologiya din va
e’tiqodlarni o’rganish usuli sifatida qimmatli bo’ladi.
Xulosa sifatida shuni ta’kidlashimiz mumkinki, din psixologiyasining fanlar tizimidagi o’rni
haqidagi savol ikkita mustaqil echimga ega: din psixologiyasini psixologiya sohasi yoki
dinshunoslik sohasi deb hisoblash mumkin. Bu holda tub farq, birinchi navbatda,
tadqiqot
ob’ektini
tushunishdagi farq bilan bog’liq: psixologiya psixikani (odamni), dinshunoslik
esa dinni o’rganadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
104
Bunday hollarda tadqiqot predmetini shakllantirish o’ziga xos o’zgarishlarga ega bo’lishi
mumkin, ammo ob’ekt va aslida mutaxassis asosan o’rganayotgan narsa ma’lum bir tekislikda
qoladi: dinshunosning ma’lumotlari birinchi navbatda e’tiqodni tavsiflaydi va psixologning
ma’lumotlari - ushbu ta’limotning tashuvchisi.
Amaliy nuqtai nazardan, diniy mazmundagi psixologik hodisalarni yoki diniy
hodisalarning psixologik omillarini o’rganadigan mutaxassislar ularning faoliyati qurilgan uslubiy
asoslarni aniq tushunishlari muhimdir.
REFERENCES
1.
Mirziyoev Sh.M.”Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’,hayoti yorug’ va kelejagi farovon
bo’ladi”- Toshkent.; Uzbekiston nashriyoti. 2019 yil
2.
G’oziyev.E.G F. Ijtimoiy psixologiya. — Тоshkent., 2020.
3.
Karimova.V.M. Sotsiyal psixologiya— Тоshkent., 2022
4.
V.M. Z.T.Nishanova, X.M.Alimov “Etnopsixologiya va din psixologiyasi” – Toshkent-
2020.
5.
Elektronnaya biblioteka,
6.
“Психология на русском языке”:
http://www.psvchology.ru/Librarv
7.
“Мир психологии”: http://psvchology.net.ru/articles www.pedagog.uz.
