ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
578
MÚTÁJLIKLERDIŃ KLASSIFIKACIYASI
Ajimuratova Janna
Berdaq atindaģi Qaraqalpaq Mámleketlik universitetininiń pedagogika psixologiya kafedrasi
Ámeliy psixologiya qánigeliginiń 2- kurs studenti.
Óskinbaeva Gulziyba
Ilmiy basshi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14520960
Annotatsiya. Bul maqalada mútájliklerdiń klassifikaciyası úyreniledi. Mútájlikler insan
turmısınıń hár qıylı tarawlarında áhmiyetli rol oynaydı hám olardı klassifikaciyalaw sociallıq-
tájirilikler, ekonomikalıq jaǵday hám psixologiyalıq táreplerdi anıqlawda járdem beredi.
Izertlewde mútájliklerdiń túrleri hám olardıń sociallıq-ekonomikalıq tásiri haqqında tolıq
maǵlıwmat beriledi.
Tanısh sózler: mútájlikler, klassifikaciya, biologiyalıq mútájlikler, sociallıq mútájlikler,
psixologiyalıq mútájlikler, mádeniy mútájlikler, ekonomikalıq tásir, izertlew usılları.
Kiriw
Mútájlikler túsinigi hám áhmiyeti
Kereklilikler - insannıń turmıslıq jumısın dawam ettiriw hám ózin-ózi rawajlandırıw ushin
zárúr bolgan zatlar yaki xizmetler. Olar insannıń qanaatlanıwshılıǵı, qáwipsizligi, ózin-ózi
kórsetiwi, sociallıq baylanıslar hám ózine tán mútájliklerine tiykarlanǵan hár qıylı xarakterge iye.
Mútájlikler kóplegen psixologiyalıq hám sociallıq faktorlar menen baylanıslı bolıp,
insannıń turmıs sapasın belgileydi. Olar ekonomikalıq sistemada tiykarģı rol oynaydı, sebebi
ekonomikalıq resurslar mútájliklerdi qanaatlandırıwģa bagdarlangan.
Mútájliklerdiń klassifikaciyası zárúrligi
Zárúrliklerdi klassifikaciyalaw - olardı túrler hám toparlar boyinsha tártipke salıw procesi.
Bul process, ekonomikalıq hám sociallıq sistemalarda mútájliklerdi nátiyjeli
qanaatlandırıw ushın áhmietli. Klassifikaciya járdeminde mútájlikler tómendegi kategoriyalarga
bóliniwi múmkin:
1. Biologiyalıq mútájlikler: azıq-awqat, suw, qorgaw sıyaqlı tiykarģı turmıslıq mútájlikler.
2. Sociallıq mútájlikler: óz ara qatnasıqlar, sociallıq qollap-quwatlaw hám qabıllaw
mútájlikleri.
3. Psixologiyalıq mútájlikler: ózin-ózi ańlaw, ózin-ózi bildiriw hám óz maqsetlerine erisiw
tilegi.
Kámbaǵallıqlardıń klassifikaciyası sociallıq hám ekonomikalıq siyasattı qáliplestiriwde,
resurslardı bólistiriwde hám xızmetlerdi usınıwda úlken áhmiyetke iye.
Kámbaǵallıqlar hám olardıń sociallıq-ekonomikalıq tásiri
Kámbaǵallıqlar insan jámiyetinde sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıwǵa úlken tásir
kórsetedi. Olar ekonomikalıq xizmettiń tiykarģı motivaciya deregi bolip, óndiris proceslerinde
talap hám usınıstı belgileydi. Kereklilikler qanaatlandırılmasa, sociallıq turaqsızlıq, kámbaǵallıq
hám ekonomikalıq tómenlew sıyaqlı mashqalalar júzege keliwi múmkin.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
579
Mútájlikler sociallıq dúziliske de tásir etedi. Máselen, adamlardıń sociallıq mútájlikleri
(máselen, shańaraq, doslar, jámáát) olardıń ruwxıy salamatlıǵına, abadanlıǵına hám ulıwma turmıs
sapasına tikkeley tásir kórsetedi.
Jáne bir áhmietli tárepi sonda, mútájlikler arqalı adamlardıń sociallıq háreketleri hám
qatnasıwı artadı, bul bolsa sociallıq rawajlanıwǵa alıp keledi.
Methodika:
Izertlew usılları hám qatnaslar
Mútájliklerdi klassifikaciyalaw hám úyreniw ushın bir neshe izertlew usılları hám
qatnaslarınan paydalanıw múmkin:
1. Kvantitativ izertlew usılları: Bul usıl statistikalıq magliwmatlardı toplaw hám analiz
etiwge tiykarlangan. Sorawlar, anketalar hám eksperimentler arqalı mútájlikler haqqında sanlı
maǵlıwmatlar toplanadı. Bul usıl keń kólemli hám anıq nátiyjeler alıw imkaniyatın beredi.
2. Sifatlı izertlew usılları: Bul usıl mútájliklerdi tereńirek túsiniwge qaratılǵan. Intervyular,
dıqqatlı-toparlar hám ashıq sorawlar arqalı respondentlerdiń pikirin hám sezimlerin úyreniw
múmkin. Sapalı izertlewler, mútájlikler kontekstin hám olar menen baylanıslı sociallıq faktorlardı
anıqlawda paydalı boladı.
3. Qospa metodlar: Bul qatnas kvantativ hám sapalı izertlew usıllarınıń kombinaciyasınan
ibarat. Ol mútájliklerdi keńirek hám tereńirek úyreniwge imkan beredi.
Magliwmatlar toplaw hám tallaw procesi
Magliwmatlar toplaw procesi tómendegi basqıshlardı óz ishine aladı:
1. Izertlew maqsetleri hám sorawların anıqlaw: Zárúrlikler klassifikaciyasın úyreniwde
tiykargı maqset hám sorawlardı belgilew zárúr.
2. Málimleme toplaw usılın tańlaw: Izertlew maqsetlerine sáykes keletuģın kvantitativ
yamasa sapa usılın tańlaw.
3. Maǵluwmatlar jiynaw: Tanlangan usilģa muwapıq sorawnamalar, intervyular yaki basqa
usıllar arqalı magliwmatlar jiynaladı. Bul processte respondentler mútájlikleri hám mútájlikleri
haqqında maǵlıwmat beredi.
4. Málimlemeler analizi: Toplangan magliwmatlar statistikalıq usıllar yamasa sapalı analiz
usılları járdeminde analizlenedi. Nátiyjeler mútájlikler klassifikaciyasın anıqlawda hám olardıń
ózgesheliklerin úyreniwde paydalanıladı.
Analiz etiletuģin mútájlikler túrleri
Izertlewde tómendegi mútájlik túrleri analiz etiliwi múmkin:
1. Biologiyalıq mútájlikler: Azıq-awqat, suw, turaq jay, medicinalıq járdem sıyaqlı tiykarģı
turmıslıq mútájlikler.
2. Sociallıq mútájlikler: Óz ara qatnasıqlar, shańaraqlıq qollap-quwatlaw, doslıq hám
jámáátlik baylanıslar.
3. Psixologiyalıq mútájlikler: Ózin-ózi ańlaw, ózin-ózi bildiriw, óz maqsetlerine erisiw
tilegi hám jeke rawajlanıw.
4. Mádeniy mútájlikler: Bilimlendiriw, kórkem óner, mádeniy miyras hám individual yaki
jámáátlik identitetti qáliplestiriw mútájlikleri.
Mútájlikler túrlerin talqılaw, olardıń óz ara baylanıslılıǵın hám sociallıq-ekonomikalıq
sistemaǵa tásirin túsiniwge járdem beredi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
580
Natijeler
Mútájlikler insan turmısınıń hár bir tarawında óz ornına iye bolıp, olardıń tiykarǵı túrleri
biologiyalıq, sociallıq, psixologiyalıq hám mádeniy mútájlikler sıpatında klassifikaciyalanadı.
Biologiyalıq mútájlikler, máselen, azıq-awqat, suw, turaq jay hám medicinalıq járdem
sıyaqlı turmıslıq mútájliklerdi óz ishine aladı. Sociallıq mútájlikler bolsa insanlardıń óz ara
qatnasıqları, shańaraqlıq qollap-quwatlaw hám jámáátlik baylanısların támiyinleydi.
Psixologiyalıq mútájlikler, sonday-aq, ózin-ózi ańlaw, ózin kórsetiw hám turmıs
maqsetlerine erisiw tilegin de óz ishine aladı. Mádeniy mútájlikler bilimlendiriw, kórkem óner
hám mádeniy miyrasqa bolgan mútájliklerdi kórsetedi.
Juwmaq
Mútájliklerdiń klassifikaciyası, insan turmısınıń hár qıylı tarawlarında áhmiyetli rol
oynaydı. Bul izertlewde biologiyalıq, sociallıq, psixologiyalıq hám mádeniy mútájliklerdiń túrleri
úyrenildi hám de olardıń jámiet hám ekonomikaǵa tásiri tallandı.
Kámbaǵallıqlardı klassifikaciyalaw arqalı, biz olardıń óz ara baylanıslılıǵın hám sociallıq-
ekonomikalıq sistemaǵa tásirin tereńirek túsiniwimiz múmkin. Keleshekte mútájlikler ústinde jáne
de tereńirek izertlewler ótkeriw, olardıń sociallıq, ekonomikalıq hám mádeniy táreplerin jáne de
jaqsıraq túsiniw imkaniyatın beredi. Bul bolsa insanlardıń turmıs sapasın arttırıwǵa hám sociallıq
rawajlanıwǵa úles qosıwǵa járdem beredi.
REFERENCES
1.
Oskinbaeva,
Gulziba.
"PSYCHOLOGICAL
CHARACTERISTICS
OF
SELF-
DEVELOPMENT DURING THE STUDENT PERIOD." Modern Science and
Research 2.7 (2023): 359-362.
2.
Óskinbaeva, G., and Dáwletbaeva Gúmisay. "MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALAR PSIXOLOGIYASI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024): 30-33.
3.
Óskinbaeva, G., and Musaeva Gulnur. "PSIXOLOGIK XIZMATNING INSON
HAYOTIDA TUTGAN O’RNI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024): 46-50.
4.
Óskinbaeva, G., and Jumabayeva Marupa. "KEKSALARNI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
MUAMMOLARI
VA
UNI
BARTARAF
ETISHNING
AYRIM
JIHATLARI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024): 24-29.
5.
Oskinbaeva, G. (2023). PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF SELF-
DEVELOPMENT DURING THE STUDENT PERIOD. Modern Science and Research,
2(7),
359–362.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/22238
6.
Davletbaevna O. G. TALABALIK DAVRIDA O'ZINI O'ZI RIVOJLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. – 2023.
7.
Venera, Mambetiyarova. "PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP
BETWEEN CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE." European International
Journal of Pedagogics 4.05 (2024): 16-19.
8.
Venera, Mambetiyarova. "Socio-Psychological Features of Relationships of Children and
Their Parents." (2023).
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
581
9.
Go’zal D., Gulsevar J. OILADA O’SMIRLAR TARBIYASI //THEORY AND
ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH.
– 2023. – Т. 2. – №. 19. – С. 41-44.
10.
Dauletova G. M. MOSLASHISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK SIFATLARI
//Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 37-40.
11.
Go’zal D. O. ’SMIRLAR ORGANIZMIDA RO’Y BERADIGAN O’ZGARISHLAR
//THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF
PEDAGOGY. – 2023. – Т. 1. – №. 6. – С. 50-55.
12.
Muratbayevna, Dauletova Gozal, and Madaminova Nargiza Qurbanbayevna.
"BOLANING RIVOJLANISH DAVRI PSIXOLOGIYASI." Scientific Impulse 1.1 (2022):
33-35.
13.
Dauletova, G. M. "Personality development in adolescence." Science and Education in
Karakalpakstan 114 (2023).
14.
Даулетова, Г. (2023). ЎСМИРЛИК ЁШИДА ШАХСНИНГ РИВОЖЛАНИШИ.
Журнал «Вестник физической культуры и спорта» Нукусского филиала Узбекского
государственного университета физической культуры и спорта, 1(1), 102–105.
извлечено от https://science.uzdjtsunf.uz/index.php/science/article/view/194
15.
Dauletova, G. M. "O’SMIRLIK YOSHDAGI PSIXOLOGIK O’ZGARISHLAR."
ХАБАРШЫСЫ 3 (2022): 81.
