ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
572
SHAŃARAQTIŃ FUNKSIYASI, SHAŃARAQTIŃ TÚRLERI HÁM ROLI
Ajimuratova Janna
Berdaq atindaģi Qaraqalpaq Mámleketlik universitetininiń pedagogika psixologiya kafedrasi
Ámeliy psixologiya qánigeliginiń 2- kurs studenti.
Mambetiyarova Venera
Ilmiy basshi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14520896
Annotatsiya. Bul maqala shańaraqtıń funkciyası, túrleri hám jámiyettegi roli haqqında
tolıq magliwmat beredi. Shańaraq insan turmısınıń áhmiyetli sociallıq strukturası bolıp, onıń
aǵzaları arasındaǵı baylanıslar jeke hám jámiyetlik turmısta úlken áhmiyetke iye. Maqalada
shańaraqtıń tiykarǵı túrleri, olardıń ózine tánlikleri, shańaraqtıń funkciyaları hám olardıń
jámiettegi roli, sonday-aq, shańaraq hám psixologiyalıq salamatlıq arasındaǵı baylanıslar kórip
shıǵıladı. Izertlew nátiyjeleri shańaraqtıń sociallıq turaqlılıq hám jeke rawajlanıw ushın qanday
áhmiyetke ie ekenligin kórsetedi.
Tayanish sózler: shańaraq, funkciya, sociallastırıw, psixologiyalıq salamatlıq,
shańaraqtıń túrleri, emocional qollap-quwatlaw, ekonomikalıq resurslar, mádeniy miyras.
Kirisiw
Shańaraq - jámiyetlik turmıstıń tiykarǵı birligi bolıp, shaxstıń rawajlanıwı hám
mútájliklerin qanaatlandırıwda áhmiyetli rol oynaydı. Shańaraq túrleri, olardıń funkciyaları hám
roli jámiyette hár bir insannıń sociallıq integraciyasına tásir etedi. Shańaraq, sonday-aq, óz
aǵzalarına sociallıq, emocional hám ekonomikalıq járdem kórsetedi. Bul maqalada shańaraqtıń
funkciyaları, túrleri hám rolleri, sonday-aq, mútájliklerdiń klassifikaciyası kórip shıǵıladı.
Izertlewde shańaraqtıń hár qıylı túrleri hám olardıń mútájliklerdi qanaatlandırıwdaǵı ornı
anıqlanadı. Nátiyjeler bolsa shańaraqtıń jámietlik turmıstaǵı áhmietin jáne de arttıradı hám
mútájlikler menen baylanıslı máselelerdi tereńirek túsiniwge járdem beredi.
Shańaraqtıń áhmiyeti
Shańaraq insan ómirindegi eń áhmiyetli sociallıq birliklerden biri bolıp, ol insannıń ruwxiy
hám fizikalıq salamatlıǵına, sonday-aq, jámiyetlik turmısqa da tásir kórsetedi. Shańaraq, bárinen
burın, jeke turmıs hám jeke qatnasıqlar ushın tiykarǵı ortalıq esaplanadı. Shańaraq ishindegi
baylanıslar hám qollap-quwatlaw, insannıń ózin-ózi ańlawına, ózine isenimine hám sociallıq
ortalıqta tabıslı bolıwına járdem beredi. Sonday-aq, shańaraq, mádeniyat hám dástúrlerdi
áwladtan-áwladqa ótkeriwshi áhmietli institut bolıp esaplanadı.
Shańaraq tariyxı
Shańaraqtıń tariyxı insaniyat tariyxı menen tıǵız baylanıslı. Dáslepki adamlar shańaraq
dúzilmeleri ápiwayı hám kishi bolip, tiykarınan, ańshılıq hám jıynaw sıyaqlı ekonomikalıq
iskerlikler átirapında qáliplesken. Shańaraq hám oniń dúzilisi waqit ótiwi menen sociallıq,
ekonomikalıq hám mádeniy ózgerislerge muwapıq rawajlangan. Házirgi kúnde shańaraq hár túrli
forma hám túrlerge iye:
ózekli
shańaraq, keń shańaraq, bir jınıslı shańaraqlar hám basqalar. Hárbir
shańaraq strukturası ózine tán sociallıq roli hám funkciyasına iye.
Metodika
Izertlew usılları
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
573
Shańaraqtıń funkciyaları, túrleri hám roli menen baylanıslı izertlewler hár qıylı
metodologiya hám usıllardı óz ishine aladı. Bul izertlewlerde paydalanılatuģın tiykargı usıllar
tómendegilerden ibarat:
1.
Sorawnama
: Shańaraq agzaları hám jámiyet wákilleriniń pikirlerin úyreniw ushin
sorawnamalar ótkeriledi. Bul usıl járdeminde respondentlerdiń shańaraqqa bolǵan múnásibetleri,
shańaraq strukturaları hám funkciyaları haqqında maǵlıwmatlar toplanadı.
2.
Intervyu
: Temaga tiyisli tereń maǵlıwmat alıw maqsetinde jeke tártipte yaki toparlıq
intervyular ótkeriledi. Intervyu arqalı respondentlerdiń jeke tájiriybeleri, sezimleri hám
shańaraqlıq dinamikası haqqında maǵlıwmatlar toplanadı.
3.
Baqlaw
: Shańaraq ishindegi qatnasıqlardı hám hár túrli sociallıq jagdaylardı tikkeley
baqlaw arqalı magliwmat toplaw múmkin. Bul usıl shańaraqlıq baylanıslar hám óz-ara
qatnasıqlardı tolıq tallaw imkaniyatın beredi.
4.
Analitikalıq
izertlew
: Temaga tiyisli bar ilimiy ádebiyatlardı úyreniw hám talqılaw. Bul
usıl arqalı aldınǵı izertlewler, teoriyalar hám shańaraqtıń roli haqqında alıngan bilimlerdi jıynaw
hám jańa juwmaqlar shıǵarıw múmkin.
5.
Eksperimental
izertlew
: Ayırım jagdaylarda, shańaraq dinamikasın úyreniw ushın
eksperimentler ótkeriledi. Máselen, shańaraqlıq jagdaylar yamasa qatnasıqlar ózgergende, olardıń
tásirin ólshew imkaniyatın beriwshi tájiriybeler.
6.
Kvalitativ hám kvantitativ usıllar
: Izertlewler sapa (kvalitaciyalıq) hám muģdar
(kvantitativ) usılların birlestiriw múmkin. Kvalitativ izertlewler kóbirek tereń túsiniw hám jeke
tájiriybeler ústinde islese, kvantitativ izertlewler statistikalıq maǵlıwmatlar hám tendenciyalardı
úyreniwge qaratılǵan.
Bul izertlew usılları járdeminde shańaraq, onıń funkciyaları, túrleri hám roli haqqında tolıq
hám keń kólemli maǵlıwmat alıw múmkin.
Magliwmatlar jiynaw procesi
Maǵlıwmatlar jıynaw procesi izertlewdiń tabısına tikkeley tásir etedi. Shańaraq hám onıń
funkciyaları, túrleri hám roli boyınsha izertlewler ushın maǵlıwmat jıynaw procesi tómendegi
basqıshlardı óz ishine aladı:
1.
Izertlew maqsetlerin belgilew
: Izertlewdiń tiykargı maqsetleri hám sorawların
belgilew. Bul basqıshta izertlewshiler shańaraq, onıń funkciyaları hám roli haqqında qanday
maglıwmatlardı toplawdı anıqlawı kerek.
2.
Málimleme jıynaw usılın tańlaw
: Izertlewshiler sorawnama, sáwbetlesiw, baqlaw yaki
basqa usıllardı tańlawı kerek. Metodti tańlawda izertlew maqsetleri hám bar resurslar esapqa
alınadı.
3.
Resurslar hám respondentlerdi tańlaw
: Informaciyalardı toplaw ushin zárúr bolgan
resurslardı (máselen, waqit, qarjı, texnika) hám respondentlerdi (shańaraq agzaları, psixologlar,
sociologlar) tańlaw.
4.
Maǵlıwmatlardı jıynaw
: Tanlangan usıl járdeminde maǵlıwmatlardı jıynaw basqıshı.
Bul proceste sorawnamalar tarqatılıwı, intervyular ótkeriliwi yaki baqlawlar ámelge asırılıwı
múmkin.
5.
Maǵlıwmatlardı tekseriw
: Toplangan magliwmatlardıń durıslıǵın hám isenimliligin
tekseriw. Bul processte maǵlıwmatlardıń sapasın bahalaw hám zárúr dúzetiwler kirgiziw áhmietli.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
574
Analiz usılları
Izertlewden toplanǵan maǵlıwmatlardı tallaw procesi ilimiy juwmaqlar shıǵarıw hám jańa
bilimlerdi ashıw ushın zárúr. Shańaraq hám onıń funkciyaları boyınsha izertlewlerde
qollanılatuģın analiz usılları tómendegiler:
1.
Statistikalıq talqılaw
: Toplangan magliwmatlardı statistikalıq usıllar járdeminde
talqılaw. Bul usıl arqalı maǵlıwmatlar arasındaǵı baylanıslar, tendenciyalar hám ayırmashılıqlar
anıqlanadı. Máselen, shańaraq túrleri hám olardıń funkciyaları arasındaǵı óz ara baylanıstı
úyreniw.
2.
Sıpatlı analiz
: Sıpatlı usıllar járdeminde jıynaǵan maǵluwmatlardı analiz yetiw. Bul
usılda intervyu hám baqlawlar arqalı alıngan maǵlıwmatlar tereń talqılanadı, jeke tájiriybeler hám
sezimler úyreniledi.
3.
Tematikalıq talqılaw
: Toplangan magliwmatlar tiykarında tiykargı temalar hám
tendenciyalardı anıqlaw. Bul usıl arqalı shańaraq hám onıń funkciyaları haqqında ulıwma túsinik
payda etiw múmkin.
4.
Salıstırıw
: Túrli shańaraqlıq strukturalar hám funkciyalar arasında salıstırıwlar ótkeriw.
Bul usıl járdeminde birdey ortalıqta túrli shańaraqlardıń qanday parıqlanıwın anıqlaw múmkin.
5.
Grafika hám vizualizaciya
: Toplangan magliwmatlardı grafikalıq hám súwretlew
kórinisinde beriw. Bul usıl maǵlıwmatlardı túsiniwdi ańsatlastıradı hám nátiyjelerdi anıq
kórsetiwge járdem beredi.
Bul usıllar járdeminde shańaraq haqqında alınǵan maǵlıwmatlar tallanadı hám nátiyjelerge
ilimiy baha beriledi.
Nátiyjeler
Shańaraqtıń túrleri hám olardıń ózine tánligi
Shańaraq strukturaları hár qıylı sociallıq hám mádeniy sharayatlarda qáliplesedi.
Shańaraqtıń tiykargı túrleri ózekli shańaraq, keń shańaraq, bir jınıslı shańaraq, segiz
múyeshli shańaraq hám óz ara tuwısqanlar shańaraǵı bolıp esaplanadı. Ózekli shańaraq er, hayal
hám olardıń balalarınan ibarat bolip, jeke baylanıslar hám intim qatnasıqlarga tiykarlangan. Keń
shańaraq bolsa, bir neshe áwladlardı, máselen, ata-analar, balalar, ata-babalar hám kempir apalardı
óz ishine aladı, bul túrde shańaraqlıq baylanıslar kúshli bolıp, ekonomikalıq hám emocional
qollap-quwatlaw keń tarqalgan.
Bir jınıslı shańaraqlar bolsa, bir jınıslı juplıqlardan ibarat bolıp, óz ara qatnasıqlar hám
balalardı tárbiyalawda ózine tán kózqaraslarǵa ie. Segizmúyeshli shańaraqlarda bolsa bir neshe
shańaraqlar birge jasaydı hám óz ara qatnasıqlar ornatadı. Hár bir shańaraqtıń ózine tánligi, onıń
aǵzaları arasındaǵı baylanıslar, ekonomikalıq resurslar, mádeniy dástúrler hám sociallıq
sharayatlar menen baylanıslı.
Shańaraqtıń funkciyaları hám olardıń jámiyettegi roli
Shańaraqtıń funkciyaları jámiyette úlken rol oynaydı. Birinshiden, shańaraq balalardı
tárbiyalawda hám olardı sociallıq qaǵıydalar menen tanıstırıwda áhmiyetli rol oynaydı, bul bolsa
socializaciya procesin támiyinleydi. Shańaraq aǵzaları óz ara ekonomikalıq resurslardı birlestirip,
abadanlıqtı támiyinleydi, bul bolsa ekonomikalıq qollap-quwatlaw funkciyasın ámelge asıradı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
575
Shańaraq, sonday-aq, emocional qollap-quwatlawdı támiyinleydi, shańaraq aǵzaları óz ara
emocional baylanıslar arqalı bir-birin qollap-quwatlaydı hám muhabbat, miyrim-shápáát
kórsetedi.
Shańaraq jámiyette turaqlılıq hám tártipti támiyinleytuǵın áhmietli institut bolıp, shańaraq
ishindegi baylanıslar jeke hám jámietlik juwapkershilikti arttıradı. Oǵan qosımsha túrde, shańaraq
dástúrlerdi, úrp-ádetlerdi hám mádeniy qádiriyatlardı áwladtan-áwladqa ótkeredi, bul bolsa
jámiettiń mádeniy miyrasın saqlawda úlken áhmietke ie.
Shańaraq hám psixologiyalıq salamatlıq
Shańaraq psixologiyalıq salamatlıq ushın áhmiyetli faktor esaplanadı. Shańaraq aǵzaları
arasındaǵı unamlı baylanıslar hám qollap-quwatlaw shaxstıń ruwxıy salamatlıǵın jaqsılaydı.
Shańaraq ishindegi emocional qollap-quwatlaw stress hám depressiyaǵa qarsı gúresiwge járdem
beredi, sonday-aq, óz ara sezimlerdi bólisiw arqalı insannıń ruwxiy jaǵdayın jaqsılaydı. Shańaraq
doslıq hám sociallıq baylanıslar jaratıp, insannı izolyaciyalawdan saqlap qaladı hám sociallıq
qollap-quwatlawdı támiyinleydi. Shańaraq ishindegi baylanıslar shaxstıń ózin-ózi ańlawına hám
ózine isenimine járdem beredi, bul bolsa psixologiyalıq salamatlıqtı jaqsılawǵa xızmet etedi.
Juwmaq
Shańaraq insan turmısınıń ajıralmas bólegi bolıp, onıń funkciyaları hám túrleri jámiyettegi
sociallıq hám ekonomikalıq sistemalar menen baylanıslı. Shaxs tárbiyası, sociallıq qaǵıydalar
menen tanıstırıw hám psixologiyalıq salamatlıqtı támiyinlewde shańaraq áhmiyetli rol oynaydı.
Hár bir shańaraqtıń ózine tánligi hám funkciyaları onıń aǵzaları arasındaǵı baylanıslar,
mádeniyat hám dástúrler menen baylanıslı. Shańaraq, sonday-aq, emocional hám ekonomikalıq
qollap-quwatlawdı támiyinleydi, bul bolsa jámiyette turaqlılıqtı saqlawǵa járdem beredi. Shańaraq
hám psixologiyalıq salamatlıq arasındaǵı baylanıstı túsiniw, sociallıq hám psixologiyalıq
mashqalalardı sheshiwde úlken áhmiyetke iye. Bul maqala shańaraqtıń áhmiyeti hám onıń
jámiettegi roli haqqında jáne de tereń túsinik beriwge qaratılǵan.
REFERENCES
1.
Рейимбаевна, М. В. "ВОЗМОЖНОСТИ СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ
ТРЕНИНГОВ В РАЗВИТИИ ЖИЗНЕННЫХ ЦЕЛЕЙ У ПОДРОСТКОВ." Inter education
& global study 8 (2024): 455-461.
2.
Daribaev, Atabay, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "THE RELATIONSHIP
OF OUR YOUTH IN THE ERA OF GLOBALIZATION WITH THEIR PARENTS
DURING ADOLESCENCE." Modern Science and Research 3.5 (2024): 245-247.
3.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Sipatdinov Arman Sharafatdinovich.
"GLOBALLASHUV ASRIDAGI YOSHLARIMIZNING O’SMIRLIK DAVRIDAGI OTA-
ONALAR BILAN MUNOSABATI." (2024).
4.
Jansulu, Tursinbaeva, and Mambetiyarova Venera. "SOTSIAL PSIXOLOGIYADA SHAXS
MUAMMOSI." (2024).
5.
Mambetiyarova, Venera, and Jansulu Tursinbaeva. "PERSONALITY PROBLEM IN
SOCIAL PSYCHOLOGY." Modern Science and Research 3.5 (2024): 303-305.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
576
6.
Venera, Mambetiyarova. "PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP
BETWEEN CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE." European International
Journal of Pedagogics 4.05 (2024): 16-19.
7.
Alpamıs, Bazarbaev, and Mambetiyarova Venera. "SOCIAL PSIXOLOGIYADA KISHI
TOPARLAR PSIXOLOGIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning
zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari 31.2 (2024): 150-153.
8.
Mambetiyarova, Venera, and Sulaymon Nazarov. "RELATIONSHIP OF ADOLESCENT
CHILDREN IN THE FAMILY." Modern Science and Research 3.6 (2024).
9.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Nazarov Sulaymon. "RELATIONSHIP OF
ADOLESCENT CHILDREN IN THE FAMILY." (2024).
10.
Sipatdinov, Arman, and Venera Mambetiyarov. "KATTA MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALARNING IJTIMOIYLASHISH JARAYONINI TO’G’RI TASHKIL ETISH
SHARTLARI." Modern Science and Research 3.10 (2024): 269-273.
11.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera, and Umirzakova Laylo Mansurjon Qizi.
"XARAKTER AKSENTUATSIYASI." Научный Фокус 2.19 (2024): 50-55.
12.
Venera, Mambetiyarova, and Shodiyorova Fazilat Obid Qizi. "SHAXSNING EMOTSIONAL
JABHASI VA UNI O’RGANISH METODLARI." Научный Фокус 2.19 (2024): 208-213.
13.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera. "TATBIQIY SOTSIAL PSIXOLOGIYA." Научный
Фокус 2.19 (2024): 47-49.
14.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera. "SHAXS TEMPERAMENTINI O’RGANISH
METODLARI." MASTERS 2.11 (2024): 9-16.
15.
Rayimbayevna, Mambetiyarova Venera. "PSIXOLOGIK ADAPTATSIYS VA OILA
INTEGRATSIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari 37.2 (2024): 150-153.
16.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera. "ETNOPSIXOLOGIYA FANINING PREDMETI,
VAZIFALARI VA METODLARI." Modern education and development 15.7 (2024): 304-
308.
17.
Mambetiyarova, Venera, and Aytbike Oralbaeva. "DIN PSIXOLOGIYASINING
ZAMONAVIY FANLAR TIZIMIDAGI TUTGAN O’RNI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 100-104.
18.
Ilyasova, Gulnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "OILA SHAXS
IJTIMOIYLASHUVIGA TA’SIR KO’RSATUVCHI MUHIM OMIL SIFATIDA." Modern
Science and Research 3.12 (2024): 601-604.
19.
Tursinbaeva, Jansulu, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "TATBIQIY
IJTIMOIY PSIXOLOGIYANING RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA UNING AMALIY
QO’LLANILISHI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 605-608.
20.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Jumabayeva Marupa. "OTA-ONA VA
FARZANDLAR MUNOSABATINING XUSUSIYATLARI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6
(2024): 20-23.
21.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Dáwletbaeva Gúmisay. "PSIXOLOGIK
ADAPTATSIYA VA OILA INTEGRATSIYASI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024): 34-
37.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
577
22.
Maxsetbaeva, Dilnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "MILLIY
XARAKTER VA ETNIK IDENTIKLIKNING SHAKLLANISHI VA ULARNING
GLOBAL O‘ZGARISHLARDAGI ROLI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 597-
600.
23.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Musaeva Gulnur. "ETNOS VA MILLAT
TUSHUNCHALARINING QIYOSIY TAHLILI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024): 38-45.
24.
Bekbergenova, Diynara, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "DINNING
SHAXS SHAKLLANISHIDAGI O'RNI VA MOHIYATI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 593-596.
25.
Mambetiyarova, Venera, and Feruza Xojametova. "ETNIK GURUHLAR PSIXOLOGIYASI
TIZIMIDA ETNOSENTRIZMNING YUZAGA KELISH BOSQISCHLARI." Modern
Science and Research 3.12 (2024): 106-110.
