949
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
O’ZBEK XALQLARI FOYDALANGAN TAQVIMLAR
Rasulova Mohichehra Maston qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti
“Tarix va filologiya” kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14541067
Annotatsiya. Ushbu maqolada ajdodlarimiz tomonidan qo’llab, foydalanib kelgan
taqvimlar tahlil qilingan.
Kalit so’zlar: Taqvim, O’zbek xalq oynomasi, Oy-quyosh taqvimi, so’g’diy yil hisobi,
Avesto yil hisobi, kabisa yili, milod, Yazdigird yil hisobi.
CALENDARS USED BY THE UZBEK PEOPLE
Abstract. This article analyzes the calendars used and used by our ancestors.
Keywords: Calendar, Uzbek folk aynomasi, Luni-solar calendar, Sogdian calendar,
Avestan calendar, leap year, Gregorian calendar, Yazdigird calendar.
КАЛЕНДАРИ УЗБЕКСКИХ НАРОДОВ
Аннотация. В данной статье анализируются календари, которыми пользовались
наши предки.
Ключевые слова: Календарь, узбекский народный календарь, лунно-солнечный
календарь, согдийский исчисление года, авестийский исчисление года, високосный год, н.э.,
исчисление года Йездигирда.
Tarixdan ma’lumki, o‘zbek xalqi o’zining boy tarixiy-ilmiy an’analarga egaligi bilan
ajralib turadi. Bular sirasiga ajdodlarimiz qariyb uch ming yildan buyon qo‘llab, foydalanib kelgan
turli taqvimlarni misol tariqasida keltirsak bo’la oladi. Taqvimlar haqida o‘rta asrning buyuk
allomalari Abu Rayhon Beruniy, Mahmud Qoshg‘ariy, Umar Xayyom, Mirzo Ulug‘beklar o‘z
asarlarida qimmatli ma’lumotlar yozib qoldirganlar.
Avvalambor taqvim tushunchasiga ta’rif beradigan bo’lsak,taqvim bu - vaqt o‘lchovlari-
kun, hafta, oy, yilni xisoblash tizimi. Vaqt o‘lchovlarini belgilash tabiat xodisalarining samoviy
yoritkichlar harakati bilan bog‘liq davriyligiga asoslanadi. Taqvim hisobining asosi yil bo‘lib,
yilning fasl va oylarga bo‘linishiga va davomiyligiga qarab tuzilgan oy taqvimi, oy-quyosh
taqvimi va quyosh taqvimi mavjud
1
.
Oy va quyoshning xarakatiga asoslangan murakkab taqvim oy-quyosh taqvimi
hisoblanadi.Bu taqvimda yil 12 oy (bir yili 353-355 kun)dan, ba’zan esa 13 oy (bir yili 383-385
1
. N.V. Volodomonov – “Kalendar: o’tmishda, hozir, kelajakda”. T.:1976.
950
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
kun)dan iborat bo‘ladi. Oy-quyosh taqvimining xar 19 yilidan 12 yili 12 oydan, 7 yili 13 oydan
qilib hisoblanadi. Arablar johiliyat davrida-islomdan avval oy-quyosh taqvimiga amal qilganlar
2
.
Quyosh taqvimi. Bu taqvim Yer quyosh atrofini bir marta aylanib chiqish muddati - 365
kun 5 soat 48 daqiqa 46 soniyaga asoslanadi. Bir yilni ana shu muddat bilan hisoblash qadimgi
misrliklar, eroniylar, xorazmiylar va boshqa xalqlar taqvimlariga asos qilib olingan. Quyosh
taqvimida yil 12 oydan iborat. Bir yil 365 kun 6 soatni tashkil qiladi (5 soat 48 daqiqa 46 soniya
yaxlitlanib 6 soat qilib olinadi). Uch yil 365 kundan, oddiy yil, to‘rtinchi yil esa oddiy yillardan
ortib qolgan soatlar 1 kun qo‘shilib 366 kun - kabisa yilidan iborat bo‘ladi. Hozirgi vaqtda dunyo
xalqlari quyosh taqvimiga asoslangan yil hisobini qabul qilganlar. Yer kurrasidagi xalqlarning
barcha aloqa va munosabatlari quyosh taqvimi bo‘yicha olib boriladi.
Jahondagi turli xalqlar taqvimni o‘z hayotlariga, turmushlariga tatbiq etishda o‘z tarixlarida
chuqur iz qoldirgan voqealar davridan boshlaganlar. Ana shu voqea, ya’ni taqvim boshlangan
davrni har bir xalq o‘z xayotida tarix boshi-boshlang‘ich tarix deb qabul qilgan.
Boshlang‘ich tarix-taqvim boshlanishiga turli xalqlar turli voqealarni asos qilib olganlar.
Masalan: yahudiylar xilqat (dunyoning yaratilishi)ni, misrliklar Nil daryosining toshishini,
yunonliklar ilk olimpiada o‘yinlarini, rimliklar Rim shahrining qurilishini, nasroniylar Iso
alayxissalomning "tug‘ilishi" (milod)ni, musulmonlar Muhammad alayhissalomning Makkadan
Madinaga xijratlarini asos qilib olganlar.
Turkiston zaminida yashab kelayotgan xalqlar taqvim-yil hisobidan foydalanishda
dunyoning eng madaniy xalqlaridan biri hisoblanadilar. Bu o‘lkada taqvimlarga amal qilish qariyb
uch ming yildan buyon davom etib keladi. Shu davr mobaynida Turkiston xalqlari qadimgi turkiy,
xorazmiy, sug‘d, avesto (qadimgi eron), yazdigir, Hijriy-shamsiy, Hijriyqamariy, melodiy yil
hisoblaridan foydalandilar.
Xorazmiy yil hisobi - qadimgi xorazmda yashagan xorazmiylarning quyosh taqvimiga
asoslangan yil hisobidir. Abu Rayhon Beruniyning xabar berishicha xorazmiy yil hisobi O‘rta
Osiyodagi eng qadimgi yil hisobi hisoblanadi. Qadimgi xorazimliklar quyosh va oy harakatini,
yulduz burjlarini holatini yaxshi bilganlar. Shu bois ular yilnoma yaratish uchun samoviy
jismlarnning tarixiy harakatini asos qilib olishgan. Qadim zamonlarda yaratilgan o’zbek xalq
oynomasi bobolarimizning ko’p yillik hayotiy tajribalari, kuzatishlari va turmush tarzi bilan
bog'liq. Bu taqvimda bir yil 12 oyga bo‘lingan va har bir oy 30 kundan iborat bo‘lgan.
Qo‘shimcha 5 kun yil oxirida 12-oyga qo‘shilgan va bir yil 365 kunni
tashkil etgan. Har yili qoldiq sifatida ortib qoladigan chorak kunga xorazmiy
taqvimida e’tibor berilmagan
3
.
2
Hakimov M. Turkiston xalqlari qo’llagan taqvimlar. T.: 1999.
3
Hakimov M. Turkiston xalqlari qo’llagan taqvimlar. T.: 1999.
951
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Markaziy Osiyoda yashagan xalqlardan biri so’g’diylar o’zlarining quyosh taqvimiga
asoslangan yil hisobidan foydalanishgan. So‘g‘d taqvimi qadimgi Eron (Avesto) va xorazmiy
taqvimlariga juda yaqin bo‘lgan.
Bir yil 12 oy va har bir oy 30 kundan tashkil topgan. Ortiqcha besh kun yilning 12-oyi
oxiriga qo‘shilgan. Bu besh kun alohida nom bilan aytilgan.
Avesto yil hisobi - Eron va Markaziy Osiyo xalqlari qo‘llagan eng qadimgi taqvim. Bu
taqvim zardusht ta’limoti bilan birga vujudga kelganligi uchun zardusht taqvimi, oy nomlari va
boshqa hamma atamalari "Avesto" kitobidan olinganligi uchun avesto taqvimi ham deyiladi.
Eronda qo‘llangan eng qadimgi taqvim bo‘lganligi uchun hozirgi ilmiy adabiyotlarda
qadimgi Eron taqvimi nomi ham ishlatiladi. Zardusht yil hisobi quyosh yiliga asoslangan bo‘lib,
12 oydan iborat. Har bir oy 30 kun, yana qo‘shimcha 5 kun bor. Bu 5 kun alohida oy hisoblanadi.
Taqvimdagi 12 oyning nomi "Avesto"dagi ma’budalarning nomiga borib taqaladi.
Yazdigird yil hisobi - quyosh taqvimiga asoslangan. Bu yil hisobi o‘rta Osiyo va Eronda
to‘rt yarim asr qo‘llandi. Yazdigird yil hisobi - quyosh taqvimiga asoslangan. Bu yil hisobi o‘rta
Osiyo va Eronda to‘rt yarim asr qo‘llandi. Yazdigird yil hisobi milodiy 632-yil 16 iyun.Bu sana
sosoniylarning so‘nggi shohi Yazdigird III ning taxtga chiqishi bilan bog‘liq (hukmronlik yillari
632-651). Yazdigird III taqvimi 365 kun bo‘lib, 12 oyga bo‘linadi
4
.
Turkiston zaminida yashab kelayotgan xalqlar taqvim-yil hisobidan foydalanishda
dunyoning eng madaniy xalqlaridan biri hisoblanadilar. Bu o‘lkada taqvimlarga amal qilish qariyb
uch ming yildan buyon davom etib keladi. Shu davr mobaynida Turkiston xalqlari qadimgi turkiy,
xorazmiy, sug‘d, avesto (qadimgi eron), yazdigird, Hijriy-shamsiy, Hijriyqamariy, melodiy yil
hisoblaridan foydalandilar.Xulosa qilib shuni aytish mumkinki , О’ rta Osiyo xalqlari qo’llagan
taqvimlar o’ziga xos o’rin tutgan. Bu masalam o’rganish esa ajdodlanmiziung turmush tarzi va
ma’naviy me’rosi haqidagi bilimlarimiznii yanada boyitishiga shubha yo’q.
REFERENCES
1.
Hakimov M. Turkiston xalqlari qo’llagan taqvimlar. T.: 1999.
2.
A.P.Pronshteyn, V.YA.Kiyashko - “Xronologiya”. M.1981.
3.
A.P.Pronshteyn, V.YA.Kiyashko – “Vspomogatelno'e istoricheskiye dissiplino”. M. 1973.
4.
V.B.Kobrin, G.A.Leontyeva, P.A.Shorin - “Vspomogatelno'e istoricheskiye dissiplino”.
M. 1984.
5.
Z.U.Choriyev . Ioffe - “Xronologiya va metrologiya”. T.1999 yil.
6.
N.V. Volodomonov – “Kalendar: o’tmishda, hozir, kelajakda”. T. 1976.
4
Hakimov M. Turkiston xalqlari qo’llagan taqvimlar. T.: 1999.
952
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
7.
Yuldosheva F. Y. qizi. (2023). LEV NIKOLAYEVICH GUMILYOVNING “QADIMGI
TURKLAR” ASARIDA KOʻKTURKLAR YODGORLIKLARI XUSUSIDA. GOLDEN
BRAIN,
1(16),
338–342.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php/goldenbrain/article/view/3908
8.
Ahmadov A., & Rasulova , M. M. qizi. (2023). BUXORO YAHUDIYLARINING
MILLIY BAYRAM VA MAROSIMLARI.
GOLDEN BRAIN
,
1
(10), 373–376. Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php/goldenbrain/article/view/3068
9.
Toshpo'latova
Shaxnoza
Shuhratovna.
(2024).
ILK
UYG'ONISH
DAVRI
NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI
TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996
10.
Toshpo’latova,
S.
(2024).
TARIX
FANINI
O’QITISHDA
SAMARALI
METODLAR.
Modern Science and Research
,
3
(11), 774-782.
11.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.
Журнал универсальных
научных исследований
,
2
(5), 453-462.
12.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.
Modern Science and
Research
,
3
(5), 522-529.
13.
Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID
FIKRLAR.
Modern Science and Research
,
3
(12), 353-361.
14.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot
District.
Modern Science And Research
,
3
(5), 148-151.
15.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.
Modern Science and Research
,
3
(2), 447-450.
16.
Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology.
SPAST
Reports
,
1
(7).
17.
Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology.
European Journal Of Innovation In
Nonformal Education
,
4
(3), 432-437.
18.
Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.
Innovations in Technology and
Science Education
,
2
(8), 1214-1222.
19.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 87-93.
20.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara.
Modern Science
and Research
,
3
(2), 1004-1011.
21.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics.
Modern Science and Research
,
3
(2), 500-507.
953
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
22.
Toshpo’latova, S. (2024). Religious Anthropology.
Modern Science and Research
,
3
(1),
504-510.
23.
Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). MS Andreyev’S Way Of Life.
American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769)
,
1
(10), 655-659.
24.
Shuhratovna, T. S. (2023). Ethnological Analysis Of National Costumes And Rituals Of
Tajiks In The Works Of MS Andreyev.
International Journal Of History And Political
Sciences
,
3
(12), 42-47.
25.
Toshpo’latova, S. (2023). MS Andreyev-Scientific Career.
Modern Science and
Research
,
2
(12), 801-807.
26.
Shuhratovna, T. S. (2023). Etymology Of Tajik Marriage Ceremony.
International Journal
Of History And Political Sciences
,
3
(11), 17-23.
27.
Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF
THE WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI".
Modern Science and
Research
,
2
(9), 404-409.
28.
Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV.
Modern Science and Research
,
2
(10), 291-
299.
29.
Toshpo’latova, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE TAJIKS
OF AFGHANISTAN.
Modern Science and Research
,
2
(9), 84-89.
30.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). Marriage Ceremony Of Tajiks In The Work Of
Mikhail Stepanovich Andreyev “Tadjiki Dolini Khuf”.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
31.
Toshpo‘latova, S. S. (2023). Tojiklar Milliy Kiyim-Kechaklari Va “Beshmorak”
Marosimining Etnologik Tahlili.
Scholar
,
1
(28), 395-401.
32.
Muxamedovna, G. M. (2023). MAKTABLARDA TARIX FANINI O'QITISH
AHAMIYATI.
Научный Фокус
,
1
(5), 178-180.
33.
Muxamedovna, G. M. (2023). TARIX FANINI O'QITISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISHNING
AHAMIYATI.
Научный
Фокус
,
1
(5), 175-177.
34.
Gadayeva, M., & Ismoilova, Z. (2024). The Importance Of Studying The Science Of Youth
Psychology In Improving People'S Lives.
Modern Science and Research
,
3
(2), 676-683.
35.
Gadayeva, M., & Hamroqulova, N. (2024). The Basis Of The Use Of Development-
Pedagogical Skills In Pedagogical Activity.
Modern Science and Research
,
3
(2), 684-689.
954
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
36.
Gadayeva, M. (2024). ABOUT THE HISTORY OF THE VEIL OR MEDIEVAL
WOMEN'S DRESS.
Modern Science and Research
,
3
(2), 1097-1103.
37.
Gadayeva, M. (2023). THE UNIQUE SIGNIFICANCE OF MASTERING SOCIAL
SCIENCES DURING THE DEVELOPMENT OF THE NEW UZBEKISTAN.
Modern
Science and Research
,
2
(10), 459-464.
38.
Universiteti, G. M. M. O. X. (2023). Uchinchi Renesans Davrida Ajdodlarimiz Merosini
Organish Orqali Integratsion Ta’Limni Yanada Takomillashtirish Tamoyillari: Часть 1
Том 1 Июль 2023 Год.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
1
(1), 11-16.
39.
Gadayeva, M. (2024). Attack Action.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1028-1033.
40.
Gadayeva, M. (2023). ONE OF THE TIMURID QUEENS IS BIBIKHONIM.
Modern
Science and Research
,
2
(12), 749-754.
41.
Gadayeva, M. (2024). Effective Ways To Use The" Thoughtstorm" Method On The Theme
Of The" Eastern Renaissance" Era.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1024-1027.
42.
Muxamedovna, G. M. (2023). KREATIV YONDASHUV ASOSIDA DIDAKTIK
MATERIALLAR YARATISH MEXANIZMLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
21
(3), 12-14.
43.
Muxamedovna, G. M. (2023). Uchinchi renesans davrida ajdodlarimiz merosini organish
orqali integratsion ta’limni yanada takomillashtirish tamoyillari.
Образование наука и
инновационные идеи в мире
,
22
(1), 35-38.
44.
Muxamedovna, G. M. (2023). History Of Patriotic Women.
International Journal Of
History And Political Sciences
,
3
(12), 69-75.
45.
Muxamedovna, G. M. (2023). Innovatsion TaLim-Buyuk Kelajak Poydevori.
World
scientific research journal
,
17
(1), 74-76.
46.
Mukhamedovna, G. M. (2024). The Sad Fate Of The Women Of Turkistan: About The
“Hujum” Movement And Its Impacts On Agriculture.
SPAST Reports
,
1
(7).
47.
Muxamedovna, G. M. (2024). TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA
AXBOROT KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING O ‘RNI.
TA'LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
4
(5), 97-102.
