NAVRO’Z-QADIMIY AN’ANALAR VA MILLIY MEROS UYG’UNLIGI

1044

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

NAVRO’Z-QADIMIY AN’ANALAR VA MILLIY MEROS UYG’UNLIGI

Rasulova Mohichehra Maston qizi

Osiyo Xalqaro Universiteti

“Tarix va filologiya” kafedrasi o’qituvchisi.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15070352

Annotatsiya.

Bahor fasli turli-tuman bayram va marosimlarga to‘la palla hisoblanib, bu

davrlardagi marosimlarda o‘zbeklarning tabiat bilan bog‘liq qadimiy falsafiy qarashlari o‘zini

yaqqol namoyon etadi, shu sababli bunday urf-odat va marosimlar doimo tadqiqotchilarning

diqqat-e’tiborini o‘ziga jalb etib kelgan. Quyidagi maqolada bahor ayyomi hisoblanmish

“Navro’z” bayramining paydo bo’lishi va u bilan bo’gliq urf-odat, qadriyatlarni tarixiy-

etnografik ma’lumotlarga asoslangan holda bayon etilgan.

Kalit so’zlar:

Navro’z, zardushtiylik, Navsard, sumalak, halim, halisa, ilik uzildi, muchal,

qozon to’ldi, “qizil gul” sayli, hashar.

NAVRUZ - THE HARMONY OF ANCIENT TRADITIONS AND NATIONAL

HERITAGE

Abstract.

The spring season is considered a time full of various holidays and ceremonies,

and the ancient philosophical views of the Uzbeks regarding nature are clearly manifested in the

ceremonies of these times, therefore such traditions and ceremonies have always attracted the

attention of researchers. The following article describes the emergence of the spring holiday

"Navruz" and the traditions and values associated with it based on historical and ethnographic

data.

Keywords:

Navruz, Zoroastrianism, Navsard, sumalak, halim, khalisa, ilik uzildi, muchal,

qazan toldi, "kizil gul" sayli, hashar.

НАВРУЗ – ГАРМОНИЯ ДРЕВНИХ ТРАДИЦИЙ И НАЦИОНАЛЬНОГО

НАСЛЕДИЯ

Аннотация.

Весенний сезон считается временем, насыщенным различными

праздниками и обрядами, а обряды этих периодов ярко отражают древние философские

воззрения узбеков относительно природы, поэтому подобные обычаи и обряды всегда

привлекали внимание исследователей. В статье на основе исторических и

этнографических данных описывается возникновение весеннего праздника «Навруз», а

также связанные с ним традиции и ценности.

Ключевые слова:

Навруз, зороастризм, Навсард, сумаляк, халим, халиса, костный

мозг был разрезан, мучал, горшок был полон, песня «красный цветок», хашар.

1045

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

An’anaviy bayramlar qadimdan odamlar hayotida katta o’ringa ega bo’lgan va barchaga

o’gacha qiziqish uyg’otib kelgan. An’anaviy bayramlar bugungi kunda ham o’ta dolzarbligini

saqlab qolgan, unda xalqning bosib o’tgan yo’li, o’tmishi,kelajakka bo’lgan umidi, ajdodlardan

qolgan qadriyatlari o’z aksini topgan bo’lib, insoniyat madaniyatining boshlang’ich shakli

desak adashmagn bo’lamiz. Ular qadimda kishilarning Ona tabiatga bo’lgan munosabatlarini

aks ettirib, ularning diniy va mifologik e’tiqodlarini ifodalagan bo’lsa, hozirgi davrda ijtimoiy-

siyosiy ahamiyatga ega bo’lgan ulkan ma’naviy ko’zgudir. Ularni tadqiq va tahlil etish

davomida o’zbek xalqining an’anaviy bayramlari bilan bog’liq ma’lumotlar turli davrlarda

yashagan olimlarning asar va tadqiqotlarida bayon etilganligiga amin bo’lamiz.

Sharq xalqlarining mushtarak ijodi – Navro’z uzoq moziydan bugunga qadar yetib kelgan

muqaddas qadriyatlardan biri, baynalminal bayramdir. Bashariyat tarixida Navro’zdan

qadimiyroq bayramni topish qiyin. Hozirda ham katta tantanalar bilan nishonlanuvchi ulug’

bayram – Navro’z sharq xalqlari orasida makon va zamon haqidagi dastlabki tasavvurlar paydo

bo’lgan zamonlardan boshlab shakllangan. O’sha davr qarashlariga ko’ra, yil qish va yozdan

iborat bo’lib, uzoq davom etgan sovuq va ochlikdan so’ng issiq kunlarning boshlanishi o’zgacha

kayfiyatda, katta tantanalar bilan kutib olingan hamda bayram qilingan. Zardushtiylikning

barcha marosimlari, jumladan, Navro’z, Mehrjon bayramlarida ona zaminga, dehqonchilik,

chorvachilik va vatanga bo’lgan muhabbat ruhi, ayniqsa, ulkan qudrat bilan yaqqol ko’rinadi

1

.

Navro’zning kelib chiqishi haqida ko’plab rivoyatlar va afsonalar mavjud. Jumladan,

zardushtiylar davridagi ba’zi bir tushunchalarga qaraganda, ezgulik ilohi Ahuramazda bahor-

yozda, yomonlik ilohi Ahriman kuzda va qishda hukmdorlik qilar emish. Bahorning birinchi

kunini yaxshilik xudosi yomonlik xudosi ustidan g’alaba qozongan muqaddas sana deb uni

bayram qilishgan. Boshqa qadimiy afsonaga qaraganda, Odam Ato va Momo Havo uchrashgan

kun “Navro’z bayrami” deb tan olingan emish.

2

O’rta asr yozma manbalarida sharq xalqlarining tarixi, madaniyati, turmush tarzi, diniy

e’tiqodlari, urf-odatlari, marosimlari o’zida aks ettirilgan. Jumladan buyuk qomusiy olim Abu

Rayxon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" nomli tarixiy-etnografik asari

alohida e’tiborga sazovordir. Ushbu asarda islomgacha bo’lgan davrdagi xorazmliklar,

so’g’diylar, eronliklarning hayitlari - bayramlar tog’risidagi o’ta muhim ma’lumotlar bayon

etilgan. Ayniqsa, allomaning Navro’z, Mehrjon, “Uzum bayrami” yil taqvimi bilan bog’liq

bayram va marosimlari to’g’risidagi ma’lumotlari hozirgi zamon uchun ham muhim ahamiyatga

ega. Mazkur bayramlarning barchasida tabiatda yuz beradigan turli-tuman o’zgarishlar aks etgan.

1

Ashirov A. Avestodan qolgan marosimlar. T. 2011.12-bet

2

Ashirov A. Avestodan qolgan marosimlar. T. 2011.12-bet

1046

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

Sharq mamlakatlari hayotida muhim o’rin tutgan hamda tadqiqotchilar tomonidan turli

tarixiy davrlarda keng ko’lamda o’rganilgan va turlicha talqin qilingan Navro’z bayramida

o’zbeklarning asrlar davomida shakllanib kelgan falsafiy, tarixiy va milliy qarashlari namoyon

bo’ladi

3

. Hozirda ham katta tantanalar bilan nishonlanuvchi ulug’ bayram – Navro’z sharq

xalqlari orasida makon va zamon haqidagi dastlabki tasavvurlar paydo bo’lgan zamonlardan

boshlab shakllangan. Shu o’rinda Navro’z bayrami haqidagi o’rta asrlar yozma manbalariga

yuzlanadigan bo’lsak, bu bayramning ildizi uzoq o’tmishga borib taqalishi va navro’z

bayramining paydo bo’lishi to’g’risida turli afsona va rivoyatlarni bilib olamiz. Yuqorida

aytilgan nomi zikr etilgan qomusiy olim Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan

yodgorliklar” asarida keltirilishicha:

“Navsard. Bu oyning birinchi kuni (so’g’diylar) navro’zi

bo’lib, bu katta navro’z.” ya’ni,

Markaziy Osiyo aholisi ham amal qilgan quyosh taqvimi

bo’yicha bahorgi teng kunlik (21-mart)dan boshlangan yangi yil bayrami - Yilboshi

(so’g’diylarda - Navsard, xorazmliklarda - Novsor-ji), Navro’z {Nav - Yangi, ro’z - kun) nomlari

bilan aytilgan.Bundan ko’rinib turibdiki , bu bayram so’g’diylar yashagan davr miloddan

avvalgi 1-mingyilliklar paydo bo’lgan degan mulohazani beradi.

O’rta asrning mashhur muarrixlaridan biri Muxammad Narshaxiyning “Buxoro tarixi”

nomli asarida ham Navro’z bayrami va olov bilan bog’liq marosimlar o’tkazilganligi qayd

qilingan. “Siyovush ibn Kaykovus o‘z otasidan qochib Jayhun darosidan o‘tib Afrosiyobning

oldiga keldi. Afrosiyob uni yaxshi qabul etdi va o‘z qizini unga xotinlikka berib, aytishlaricha,

barcha mulkini ham unga topshirdi. Bu viloyat o‘ziga vaqtincha berib qo‘yilgan joy ekanligi

tufayli, Siyovush bu yerda o‘zidan bir yodgorlik qoldirishni istadi Shunday qilib, u Buxoro

hisorini bino qildi va ko‘proq vaqt o‘sha joyda turar edi. (Kimlardir) u bilan Afrosiyob o‘rtasida

yomon gap yurgizdi va (natijada) Afrosiyob uni o‘ldirdi hamda ana shu hisorda sharqiy

darvozadan kiraverishingda «Darvozayi g‘uriyon” deb atalgan somonfurushlar darvozasining

ichkarisiga dafn etdilar.Shu sababli Buxoro otashparastlari o‘sha joyni aziz tutadilar va unga atab

har bir erkak kishi har yili navro‘z kuni quyosh chiqishidan oldin o‘sha joyda bittadan xo‘roz

so‘yadi. Buxoro aholisining Siyovushning o‘ldirilishiga bag‘ishlab aytgan marsiyalari bo‘lib, u

barcha viloyatlarga mashhurdir. Kuychilar unga moslab kuy tuzganlar va qo‘shiq qilib aytadilar.

Qo‘shiqchilar uni «otashparastlar yig‘isi” deydilar. Bu gaplar bo‘lganiga hozir uch ming

yildan ortiqroq vaqt o‘tdi”

4

bu ma’lumotga asoslanib Narshaxiy yashagan davrni hisobga

oladigan bo’lsak, Navro’z ayyomi 3,5- 4 mingyillik tarixga ega ekanligini guvoh bo’lamiz.

Beruniyning “qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar asarida esa

“Navro’zni hayit qilish

to’g’risida bunday ham deyilgan.

3

Isoqov B. An’analarni abadiyatga aylantirgan ayyom. Namangan. 2013. 15-bet

4

Abu Bakr Narshaxiy. Buxoro tarixi. 15-bet

1047

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

“Jamshid arava yasab olgach, o’sha kuni aravaga chiqdi, jinlar va shaytonlar uni havoga

ko’tarib, bir kunda Dunbovanddan Bobilga olib bordilar. Odamlar bu ajoyib voqeani ko’rgach,

o’sha kunni hayit qildilar va Jamshidning (aravada uchishiga) taqlid qilib arg’imchoqlarda

uchdilar.

Ba’zilarning gumonida, Jamshid shaharlarni aylanib yurishni yaxshi ko’rar edi. U

Ozarbayjonda bo’lishni istab, tilladan yasalgan taxtga o’tirdi va odamlar taxtni yelkalariga

ko’tardilar. Jamshidga Quyosh nuri tushdi, odamlar uni ko’rgach, ulug’ladilar va shodlanib o’sha

kunni hayitga aylantirdilar”

5

deb qayd etilgan.

Umar Xayyomning “Navro’znoma” asarida esa “Navro’zning joriy qilinishini sababini

aytsak, u shundan iboratki, u oftobning ikki aylanishi mavjud, ulardan biri quyidagicha: Oftob

har uch yuz oltmish besh kunu kecha-kunduzning to’rtdan birida Hamal burjining birinchi

daqiqasiga chiqib ketgan paytining o’zida yana qaytib keladi va har yli bu davr kamaya boradi.

Jamshid bu kunni tushungandandan keyin Navro’z deb atadi va bayram qilishni odatga

aylantirdi.”

6

Bunda koinot va tabiat qonuniyatlari nuqtayi nazaridan yondashilganligi haqida

bilib olamiz.

Bugungi kunda Navro’z bayrami bundan 3,5—4 ming yil burun bizning o’lkamizda

paydo bo’lganligi ilmiy nuqtai nazardan isbotlangan. “Navro’z”ning yuzaga kelishi har

tomonlama ilmiy asoslangan koinot va tabiat qonuniyatlari, ya’ni Quyoshning hamal burjiga

kirishi, kecha va kunduzning har jihatidan barobarlashishi, kunduzning uzaya boshlashi, tabiatda

jonlanishning boshlanishi, bahorning kelishi bilan bog’liqdir. Qolaversa, zardushtiylarda

boychechakning chiqishi, lolaqizg’aldoqlarning ochilishi, bodomning gullashi, umuman bahor

bilan tabiatning go’zallashib borishi — ezgulik ruhining tantanasi bilan ularning har biri katta

shodiyonalarga sabab bo’lgan

7

.

Navro’z azaldan katta tayyorgarlik bilan kutib olingan. Har yil bayram arafasida hovli-

joylar tozalanib, mahalla-ko’ylarda hashar yo’li bilan ko’cha va xiyobonlarni supurib-sidirish,

ariq-zovurlarni tozalash, turli-tuman meva va tok ko’chatlari ekish odat tusiga kirgan. Bu

bayramda kattalar ham, bolalar ham o’zgacha bir zavq, shodonlik bilan kutib olib, nishonlaydi.

Umar Xayyom o’z «Navro’znoma”sida yozganiday: «Kimki Navro’z kuni bayram qilsa

va quvonsa, yanagi Navro’zgacha ana shunday yayrab, farog’atda yashaydi”, — degan aqidaga

asrlar davomida amal qilinib, turlicha udumlar yaratilgan va ular xalq ongiga singib qolgan

Bahor ayyomi bo’lgan Navro’z bayrami bilan bog’liq asrlar davomida saqlangan shunday

urf-odat, qadriyatlarimiz borki, ulardan ayrimlari haqida so’z yuritamiz.

5

Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. 256-bet

6

Umar Xayyom. Navro’znoma. 11-bet

7

Ashirov A. Avestodan qolgan marosimlar. Toshkent. 2011. 12-bet

1048

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

Bahor kirib kelishi bilan

Buxoroda “Guligardoni bulbulxon”, “Guli surx”, Zarafshonda

“Boychechak guligardoni” sayllar o‘tkazib kelingan.Jumladan,

Buxoroda o’tkaziladigan “Qizil

gul” sayli xalqimizning yilboshi-Navro‘z bayrami bilan bog‘liq mavsumiy marosimlari

tizimining an’anaviy uzvlaridan biridir. U tabiatning ko‘klamgi uyg‘onishi, yangi mehnat

yilining boshlanishi, hosildorlik va baraka tilash tantanasi sifatida o‘tkazib kelingan. Bu saylning

qadimiy asoslari yovuzlik kuchlari zimiston qa’riga chekinib, ezgulik tantana qiladigan

kuni sifatida bayram qilish an’anasi bilan bevosita aloqadordir

8

.

Navro’z ayyomi bilan bog’liq turli voqea-hodisalar, ularning talqinlari juda ko’p bo’lib,

barchasi insonlarning o’zaro do’stona, tinch- totuv va osoyishta yashashlari, obodonchilik, mo’l-

ko’lchilik yo’lida mehnat qilishlari, tabiat va jamiyatdagi yangilanishlardan xayratlanib va

quvonib, shodon turmush kechirishlariga, bir-birlariga yaxshilik istab yashashlariga chorlaydi.

Aynan shunday g’oya Umar Xayyomning «Navro’znoma” asarida ham o’z aksini topgan:

«Podshohlarning bir odati bor: yil boshida ular yaxshilikka fatvo berish va sanalarni belgilash

hamda maishat uchun ma’lum marosimlar o’tkazishi zarur. Kimki Navro’z kuni bayram qilib

quvonsa, keyingi Navro’zgacha xurram bo’ladi va farog’atda yashaydi. Podshohlar uchun bu

odatni olimlar belgilab berishgan”

9

.

Navro’z kunlari yurtimiz shahar va qishloqlarida muchal marosimi ham o’tkaziladi.

Navro‘z kirishi bilan yangi yil qaysi jonivorning nomi bilan atalishiga qarab, odamlar o‘z

muchalini

marosim

sifatida

nishonlashga

odatlanishgan.

Ushbu

marosimni

ba’zi

tadqiqotchilarimiz 12 yoshni to‘ldirib, 13 yoshga qadam qo‘ygan yigit va qizlarimizni alqovchi

marosim deyishsa, boshqalari esa muchal yoshi nafaqat 13 yoshda, balki 25, 37, 49, 61, 73, 85

yoshlarda ham maxsus nishonlanilgan oilaviy tadbir deb ta’kidlaydi.

10

Buxoroda bu marosimni

«mo’ljar” yoki «mo’ljardaroyon” deb atashadi. O’tmishda bola muchali qaysi yilga to’g’ri kelsa,

fe’li ham o’shanga mos bo’ladi, degan aqidaga ishonganlar. Marosim uchun qizga ham, o’g’il

bolaga ham boshdan-oyoq, yangi oq, sarpo qilish an’anaga aylangan. Bu bilan muchali

nishonlanayotgan o’g’il va qiz kelajagining porloq, va baxtli bo’lishi istalgan.

11

Xalqimizning qadimiy udumiga binoan, navro’z bayrami hut oyining oxirgi kechasi,

ya’ni 20 martdan 21 martga o’tar kechasi oila davrasida o’tkaziladigan qozon to’ldi an’anasi

bilan boshlangan. Bunda har bir oilada o’z imkoniyatidan kelib chiqqan kelib chiqqan holda

tansiq taom (ko’pincha, palov), ko’k somsa, bo’g’irsoq pishiriladi va ovqat pishirilayotganda

8

https://etnotravel.uz/maqola/qizil-gul

9

Isoqov B. An’analarni abadiyatga aylantirgan ayyom. Namangan. 2013. 25-bet

10

Qurbonova M. Muchal buxoroliklarning taqvimiy, qadrli marosimi. //Islom tafakkuri ilmiy-ma’rifiy jurnal.2020.

49-52-betlar

11

Oxunjon Safarov, Mels Mahmudov . Oila ma’naviyati. 2009.161-162-betlar

1049

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

qozonning to’la bo’lishiga alohida e’tibor beriladi. Shuningdek, o’tgan ajdodlar haqqiga “is”

chiqaradilar.

“Qozon to’ldi” oqshomida tayyorlangan taomlar va pishiriqlar qo’ni –qo’shilarga,

qarindosh-urug’larga ham ulashilgan. Bu orqali bu ayyom insonlar o’rtasida mehr-oqibat,

yaqinlarga g’amxo’rlik, saxovat rishtalarini bog’lashga xizmat qiladi.

Navro’z deganimizda barchaning ko’z oldida uning lazzatli taomi - sumalak jonlanadi.

«Sumalak sayli” (yoki «Sumalak bazmi”) Navro’zning «shohona taomi” - sumalak tayyorlash,

sumalakxo’rlikka bag’ishlangan marosimdir. Ba’zi tadqiqotchilar «Sumalak” kalimasini «sharbat

uchun undirilgan arpa” yoki bug’doy ma’nolarini anglatuvchi qadimiy turkiy so’z «suma”dan

kelib chiqqan deb ta’kidlashadi.

Xalq e’tiqodiga ko’ra, sumalak taomini birinchi Bibi Fotima tomonidan pishirilgan

deyiladi. Bibi Fotimaning bu muqaddas oshi o’zgacha mehr, o’zgacha ahillik, o’zgacha

hamjihatlik asosida tayyorlangan va bu hodisa asrlar osha davom etib kelayotgan an’anaga

aylangan. Folklorshunos olim M.Jo’rayevning aniqlashicha, «hatto milodning I—II asrlarida

yashab o’tgan mashhur yunon olimi Plutarx midiyaliklarning bahoriy udumlari to’g’risida

yozarkan, ular ilk ko’klamda bug’doydan maxsus taom pishirganlarini alohida qayd qilib o’tgan.

O’rta Osiyoda istiqomat qilgan ajdodlarimiz ham bundan ming yillar muqaddam

ko’klamni sumalak pishirish bilan kutib olganliklarini XI asrning buyuk olimi Mahmud

Qoshg’ariy ham ta’kidlagan edi.

Xalq orasida yurgan yana ba’zi rivoyatlar borki, ularda xalqimizning yashash tarzi,

tabiat bilan hamohang qarashalr aks etgan. Shulardan birini keltirib o’tamiz. Dehqon urug’likka

olib qo’ygan donini erta bahorda tezroq ekish niyatida hammadan oldin suvga ivitib qo’yadi.

Lekin, beqaror ob-havo birdan buzilib, qor yog’a boshlaydi. Bug’doy bo’lsa ivitilgan

idishda nish urib o’sishda davom etavergan. Oila a’zolari tomonidan «ilik uzildi”

12

davriga

zo’rg’a yetib kelingan paytda bug’doyni butunlay nobud bo’lishiga yo’l qo’ymaslik choralari

qidiriladi. Dehqon bo’lsa tavakkal qilib, nish urgan va ancha bo’y ko’targan bug’doy maysalarini

qiymalaydi hamda uy bekasidan bundan taom pishirishini aytadi. Beka maysa qiymasini

qozonga solib, uzoq vaqt qaynatadi. Hidi yoqimli, o’zi to’yimli, mazasi esa tanovul qilgan

kishining uzoq vaqt esida qoladigan darajadagi yangi taom dunyoga keladi. Natijada, ularda

kelgusi yil ko’klamida ham yana shunday taomdan bahramand bo’lish ishtiyoqi tug’iladi.

Ushbu taom esa el orasida keng tarqalib, bahorning eng lazzatli taomiga aylanadi.

13

12

Odamlarda ko’pincha qish oxiriga borib holsizlik, darmonsizlik seziladi. Hozirgi zamon ifodasi bilan aytganda,

vitaminlarga kuchli ehtiyoj paydo bo’lib, ko’katlar va ho’l mevalarga zarurat seziladi. Bunday holat xalq orasida
«ilik uzildi” payti deb ham ataladi.

13

Isoqov B. An’analarni abadiyatga aylantirgan ayyom. Namangan. 2013. 35-36-betlar

1050

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

Bundan tashqari Buxoroda Navro’z sayllarida halim

14

, kabob, halisa

15

, kabi tansiq

taomlar ham pishirilganki, bu o’z navbatida, Buxoro pazandaligida mavjud barcha taomlarni

sifatli tayyorlashning o’ziga xos ko’rigiga aylangan. Aytaylik, faqat palovning qobili,

ko’kapalov, sofipalov, chalov, xazipalov, xomtokpalov, xaltapalov, no’xatpalov, moshpalov,

so’kpalov, bug’doypalov, jo’xoripalov, qovurmapalov, kishmishpalov, bedanapalov,

kaklikpalov, tovuqpalov, sitorapalov, qozpalov, turshakpalov, dovchapalov singari yuzdan ziyod

turi tayyorlangan.

Xulosa qilib aytganda, asrlarosha o’zbek xalqi an’anaviy bayramlarining eng uzoq tarixga

ega bo’lgan Navro’z qadimiy va diniy odatlar o’zida mujassam etib, ular odamlar o’rtasida

mehr-oqibat, izzat-hurmat, qadr-qimmat, muruvvat kabi insoniy fazilatlarning ravnaq topishiga

katta xizmat qilib kelgan. Shuningdek, insonparvarlikni barqaror etuvchi va aholining ma’naviy

kamol topishiga xizmat qiladigan muhim omil sifatida namoyon bo’ladi.

REFERENCES

1.

Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Qadimgi xalqlar qolgan yodgorliklar. Toshkent,

1968

2.

Umar Xayyom. Navro’znoma. Toshkent. 1990

3.

Abu Bakr Narshaxiy. Buxoro tarixi.

4.

Qurbonova M. Muchal buxoroliklarning taqvimiy, qadrli marosimi. //Islom tafakkuri

ilmiy-ma’rifiy jurnal.2020

5.

Isoqov B. An’analarni abadiyatga aylantirgan ayyom. Namangan. 2013

6.

Oxunjon Safarov, Mels Mahmudov . Oila ma’naviyati. Toshkent. 2009.

7.

A.Ashirov . Avestodan qolgan marosimlar. Toshkent. 2011

8.

https://etnotravel.uz/maqola/qizil-gul

9.

Rasulova, M. (2024). O’ZBEK XALQLARI FOYDALANGAN TAQVIMLAR.

Modern

Science

and

Research

,

3

(12),

949–954.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58527

10.

Rasulova, M. (2025). MINORAI KALON.

Modern Science and Research

,

4

(1), 979–

984. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/64066

14

Buxoroda halim bug’doy yormasining sutda qaynatmasi asosida tayyorlanuvchu alohida xushxo’r taom.Bunga

go’sht solinmaydi. (Oxunjon Safarov, Mels Mahmudov . Oila ma’naviyati. 2009. 155-bet

)

15

Halisa O’zbekistonning ko’p joylarida tayyorlanadi.U ham bug’doy yormasining go’sht bilan qaynatmasidir

asidir. Boshqa joylarda uni halim deyish an’anaga aylangan. (Oxunjon Safarov, Mels Mahmudov . Oila ma’naviyati
.2009. 155-bet

)

1051

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

11.

Rasulova, M. (2025). ISMOIL SOMONIY MAQBARASI.

Modern Science and

Research

,

4

(2), 1422–1428. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/68662.

12.

Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR. Modern Science and Research,

3(5), 522-529.

13.

Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID

FIKRLAR. Modern Science and Research, 3(12), 353-361.

14.

Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot District.

Modern Science And Research, 3(5), 148-151.

15.

Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL

MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT. Modern Science and Research, 3(2), 447-450.

16.

Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of

Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology. SPAST Reports,

1(7).

17.

Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology. European Journal Of Innovation In

Nonformal Education, 4(3), 432-437.

18.

Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO

XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI. Innovations in Technology and

Science Education, 2(8), 1214-1222.

19.

Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani. Modern

Science and Research, 3(2), 87-93.

20.

Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara. Modern Science

and Research, 3(2), 1004-1011.

21.

Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics. Modern Science and Research, 3(2), 500-

507.

22.

Toshpo’latova, S. (2024). Religious Anthropology. Modern Science and Research, 3(1),

504-510.

23.

Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). MS Andreyev’S Way Of Life. American Journal of

Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769), 1(10), 655-659.

24.

Shuhratovna, T. S. (2023). Ethnological Analysis Of National Costumes And Rituals Of

Tajiks In The Works Of MS Andreyev. International Journal Of History And Political

Sciences, 3(12), 42-47.

25.

Toshpo’latova, S. (2023). MS Andreyev-Scientific Career. Modern Science and

Research, 2(12), 801-807.

1052

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

26.

Shuhratovna, T. S. (2023). Etymology Of Tajik Marriage Ceremony. International

Journal Of History And Political Sciences, 3(11), 17-23.

27.

Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF

THE WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI". Modern Science and Research,

2(9), 404-409.

28.

Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL

CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN

THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV. Modern Science and Research, 2(10), 291-

299.

29.

Toshpo’latova, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE

TAJIKS OF AFGHANISTAN. Modern Science and Research, 2(9), 84-89.

30.

Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). Marriage Ceremony Of Tajiks In The Work Of

Mikhail Stepanovich Andreyev “Tadjiki Dolini Khuf”. International Journal of

Intellectual Cultural Heritage, 3(1), 12-16.

31.

Toshpo‘latova, S. S. (2023). Tojiklar Milliy Kiyim-Kechaklari Va “Beshmorak”

Marosimining Etnologik Tahlili. Scholar, 1(28), 395-401.

32.

Toshpo’latova, S., & Hoshimova, M. (2025). BERUNIY VA UNING DIDAKTIK

QARASHLARI. Modern Science and Research, 4(1), 344-351.

33.

Toshpo’latova, S. (2024). ILK UYG’ONISH DAVRI NAMOYONDALARNING

DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA

QIZIQTIRISH METODIKASI. Modern Science and Research, 3(12), 643-651.

34.

Muyiddinov, B., Toshpo‘latova, S., & Gadayeva, M. (2025). TEMURIYLAR DAVRIDA

KUTUBXONACHILIK, HUJJATCHILIK VA ISH YURITISHNING O’ZIGA XOSLIGI.

Modern Science and Research, 4(2), 97-105.

35.

Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Muyiddinov, B. (2025). BO’LAJAK

O’QITUVCHILARNING

PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK

TAYYORGARLIGINI

TARKIB TOPTIRISH MODELI. Modern Science and Research, 4(2), 106-116.

36.

Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Muyiddinov, B. (2025). TARIX DARSLARINI

OQITISHDA INTERFAOL METODLARNING AHAMIYATI. Modern Science and

Research, 4(2), 87-96.

37.

Yuldosheva, F. (2024). MIRZO ULUG’BEK KUTUBXONASI VA BUGUNGI

TAQDIRI. Modern Science and Research, 3(12), 741–749. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/-research/article/view/58564

1053

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

38.

Yuldosheva F. (2024). BOLA TUG’ILISHI BILAN BOG’LIQ MAROSIMLAR

O’ZBEK XALQI HAYOTINING AJRALMAS QISMI SIFATIDA. Modern Science and

Research, 3(11), 788–791. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/48058

39.

Yuldosheva F. Y. qizi. (2023). LEV NIKOLAYEVICH GUMILYOVNING “QADIMGI

TURKLAR” ASARIDA KOʻKTURKLAR YODGORLIKLARI XUSUSIDA. GOLDEN

BRAIN,

1(16),

338–342.

Retrieved

from

https://researchedu.org/index.php//article/view/3908

40.

Yuldosheva F. (2025). MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY – MILLATNING O‘Z

TAQDIRINI ANGLASHIDA YORQIN YULDUZ VA MILLIY UYG‘ONISH

DAVRINING RAMZI. Modern Science and Research, 4(1), 420–427. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/60832

41.

Yuldosheva, F. .& Abdihamidova F. (2025). BEHBUDIYNI KIM O’LDIRGAN?.

Modern

Science

and

Research,

4(1),

359–366.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/63681

42.

Yuldosheva, F. (2025). IBN BATTUTANING “SAYOHATNOMA” ASARI MUHIM

MANBA SIFATIDA. Modern Science and Research, 4(2), 573–580. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/66954

43.

Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:

YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV

TA’LIM. Modern Science and Research, 4(2), 73–80. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712

44.

Haqqulov,

M.,

Yarashova,

M.,

&

Yuldosheva,

F.

(2025).

ТARIXIY

KARTOGRAFIYANING

ASOSIY

YO‘NALISHLARI,

SHAKLLANISHI

VA

TARAQQIYOTI. Modern Science and Research, 4(2), 81–91. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714

45.

Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY

XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA.

Modern Science and Research

,

4

(3),

132–136.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/72375

46.

Sayfutdinov, F. (2025). 1918-1920 YILLAR XALQARO MUNOSABATLAR

TARIXIDA

VERSAL

–

VASHINGTON

KANFRENSIYALARINING

AHAMIYATI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 1066–1073. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/68491

1054

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

47.

Sayfutdinov F., & Sharipov D. (2025). CENTRAL ASIAN INTEGRATION:

HISTORICAL DEVELOPMENT AND PROSPECTS.

Journal of Universal Science

Research

,

3

(1(Special

issue),

300–304.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-research/article/view/65623

48.

Ilniyazovich, S. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING TARIX FANINI

O'QITISHDAGI AHAMIYATI.

49.

Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ

XALQINING YORITILISHI.

50.

Ilniyazovich, S. F. (2024). The Formation of Preliminary Knowledge about the People of

Karakalpak.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(3), 149-155.

51.

Sayfutdinov, F. (2024). BUXORO AMIRLIGINING QURILISH TARIXI: MADANIY

VA ARXITEKTURA TARAQQIYOTI MEROSI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

852-858.

52.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XX ASR 2-YARMI XXI ASR BOSHLARI

ZARAFSHON VOHASIDA ETNOSLARARO MUNOSABATLAR.

TA’LIM VA

RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI

,

3

(9), 1–5. Retrieved from

https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/7941

53.

Sayfutdinov F. (2024). ILLUMINATION OF THE SPIRITUAL LIFE OF THE

KARAKALPAK PEOPLE IN RESEARCH.

Journal of Universal Science Research

,

2

(5),

441–452.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-

research/article/view/34891

54.

Sayfutdinov F. (2024). MANG’IT AMIRLARI DAVRIDA BUXORO AMIRLIGI

ME’MORCHILIK SOHASI RIVOJI.

Modern Science and Research

,

3

(10), 620–629.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/45335

55.

Ilniyazovich, S. F. (2024). Historiography of Various Expeditions and their Results in the

Regions Inhabited by Karakalpaks in the First Half of the 20th Century.

EUROPEAN

JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(9), 159-165.

56.

Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT

(RED APPLE II). Modern Science and Research, 3(2), 1071-1073.

57.

Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE" RED APPLE" MYTHOLOGY OF

THE TURKS. Modern Science and Research, 3(1), 568-572.

58.

Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and West.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3),

179-183.

1055

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3

59.

Xayrullayev, U. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN GOVERNORSHIPS

DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE ARAB INVASION.

60.

Xayrullayev, U. (2024). EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA

HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI. Modern Science and Research, 3(12), 843-851.

61.

Xayrullayev, U. (2024). TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI DAVRIDA

O’RTA OSIYO HOKIMLIKLARINING MAVQEYI. Modern Science and Research,

3(12), 339-343.

62.

Xayrullayev, U., Sayfutdinov, F., & Rahmonova, S. (2025). SHAYBONIYLAR

DAVLATI VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI

ALOQALAR TAVSIFI. Modern Science and Research, 4(1), 147-154.

63.

Xayrullayev, U. (2025). BUXORO VILOYATINING IQTISODIY HOLATI (1990-1991

YILLAR). Modern Science and Research, 4(1), 1018-1024.

64.

Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi o'zgarishlar.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).

65.

Xayrullayev, U. F. (2023). 1918-1939 YILLARDA POLSHANING ICHKI

SIYOSATIDAGI O ‘ZGARISHLAR. SCHOLAR, 1(28), 337-340.

66.

Xayrullayev, U. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA BUXORO VILOYATIDAGI

IJTIMOIY HOLAT. Modern Science and Research, 4(2), 1186-1193.