Fevral, 2025-Yil
40
ATMOSFERA HAVOSINI HIMOYA QILISH. TEXNOGEN JARAYONLARNI
EKOLOGIYALASHTIRISH
Siddiqova Madinabonu
Samarqand Davlat Arxitektura-Qurilish universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14932921
KIRISH.
Yer kurrasini o‘rab olgan havo qatlamini “Atmosfera”
deyiladi. Atmosfera o‘zining hajmi
bo‘yicha yer sayyorasining qolgan qismlaridan bir necha marta katta bo‘lishiga qaramay, uning
massasi yer massasining 0,000001 ga yaqin qismini ya’ni 5 kvadrillion 157 trillion tonnani tashkil
etadi.
Atmosferaning yuqori chegarasi deb shartli ravishda Yerning tortish kuchi bilan uning
aylanishi evaziga markazdan intilish kuchi muvofiqlashgan joyi qabul qilingan. Bu sathda
atmosfera bilan yerning o‘zaro bog‘lanishi yo‘qoladi. Xisob - kitoblarga ko‘ra, bu sath, ellepsoidal
yuzaga ega bo‘lib, ekvatorda 42, qutblarda 48 ming km balandlikda joylashgan. Shunga
qaramasdan, atmosferaning deyarli barcha massasi (99 % dan ortig‘i) uning quyi qatlamiga -
troposfera va stratosferaga to‘g‘ri keladi. Atmosfera balandligi ortishi bilan uning tarkibiy qismi,
zichligi, harorati va havoning harakat tezligi o‘zgarib boradi.
Ko‘rinib turibdiki, ushbu gazlardan ikkitasi hajmi bo‘yicha asosiy tarkibni hosil qiladi.
Bulardan azot 78% ni, kislorod esa 21% ni tashkil qiladi. Bu gazlarni makrogazlar deb
atash qabul qilingan. Bulardan tashqari havo tarkibida 1 % atrofida mikrogazlar deb ataluvchi
gazlar ham mavjud. Mikrogazlarga uglerod ikki oksidi (CO
2
), uglerod oksidi, ozon, suv bug‘lari,
metan, ammiak, azot oksidlari va boshqalar kiradi.
Atmosferadagi azot (78.1%) asosan mikroorganizmlar faoliyati tufayli to‘plangan. Bir
kishi sutkada nafas olish orqali 10 ming litrga yaqin azotni havo bilan olsada, lekin bu gazdan
foydalanmaydi. Atmosferada azot kislorod aralashmasi rolini o‘ynab, oksidlanish sur’atini va
biologik jarayonlarni tartibga solib turadi.
Atmosferadagi gazlar ichida planetamizning organik hayoti uchun eng zaruri kisloroddir.
Kislorod rangsiz gaz bo‘lib, o‘zi yonmaydi, balki yonishga yordam beradi. Kislorodning
yetishmasligi kishi organizmi hamma a’zolarining bir me’yorda ishlashiga shikast yetkazadi.
Atmosferada kislorodning miqdori 1.5x10
15
tonna bo‘lib, shundan yer shari bo‘yicha har
yili 1x10
10
tonnasi yoqilg‘iga sarflanmoqda.
Atmosferadagi karbonad angidrid (CO
2
) 0.03%ni tashkil qilib rangsiz, hidsiz gaz bo‘lib,
inson undan bevosita foydalanmaydi. U o‘simliklar uchun zarur gaz bo‘lib, fotosintez uchun
muhim xom ashyodir. CO
2
gazning miqdori sanoatlashgan rayonalarda ortib bormoqda.
Atmosferada gazsimon moddalardan tashqari kattaligi, kimyoviy tarkibi va fizik
xossalariga ko‘ra farq qiladigan mayda zarrachalar - aerozollar (tutun, chang, to‘zon va boshqalar)
mavjud. Atmosfera tarkibidagi tabiiy changlar yer yuzasida sodir bo‘ladigan jarayonlar uchun
katta ahamiyatga ega. Chunki changlar suv bug‘lari uchun kondensatsiya yadrosi hisoblanib,
yog‘inlarni vujudga keltiradi, quyoshning to‘g‘ri radiatsiyasini yutib, yer yuzidagi organizmni
ortiqcha nurlanishdan saqlaydi.
Fevral, 2025-Yil
41
Shundan ko‘rinib turibdiki, atmosferadagi tabiiy changlar ma’lum darajada bo‘lsa
atmosfera tarkibining zaruriy elementi hisoblanib, undagi hodisa va jarayonlarning borishini
tartibga solib turadi.
Eng toza havo okean suvlari ustidadir. Qishloqlar ustida havodagi chang zarrachalari
miqdori okean yuzasidagiga nisbatan 10 barobar, shaharlar ustida 35 barobar, sanoat korxonalari
ustida 150 barobargacha ortiq bo‘ladi. Havoning chang bilan ifloslanishi asosan, yer sathidan 1,5-
2 km balandlikgacha kuzatiladi va quyosh nurlarining yozda 20 % ini, qishda 50% ini tutib qoladi.
Yerda hayotning davom etishi, asosan, havoning tozaligiga bog‘lik. Masalan, inson
ovqatsiz va suvsiz bir necha kun yashay olishi mumkin, ammo havosiz faqat 5 minutgina yashaydi.
Bir kishi kuniga 1 kg ovqat va 2 litr suv ist’emol qilib, 25 kg havoni nafas olish uchun
sarflaydi.
Toza havo faqat inson uchungina emas, balki hayvonot va o‘simlik dunyosi uchun,
shuningdek, antibiotiklar, yarim o‘tqazgichlar, yuqori aniqlikka ega bo‘lgan o‘lchov asboblari
ishlab chiqaradigan sanoat tarmoqlari uchun ham zarurdir.
Atmosferaning ifloslanishi
deb, inson va hayvonlarning salomatligiga, ekotizim va
o‘simliklarniing me’yoriy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan tarkibi va xususiyatlarining barcha
turdagi o‘zgarishlari tushiniladi. Havoning ifloslanishi tabiiy yoki suniy (antropogen) bo‘lishi
mumkin.
Tabiiy ifloslanishning sababchisi
tabiiy jarayonlardir, masalan tog‘ jinslarining
yemirilishi va nurashi, vulqonlarning otilishi, to‘qay va o‘rmonlarga o‘t ketishi, kosmik changlar.
Antropogen ifloslanish
deb inson faoliyati natijasida ifloslantiruvchi moddalarning
atmosferaga tashlanishi tushuniniladi. Atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslantiruvchi
moddalar agregat holati bo‘yicha 3 toifaga bo‘linadilar:
gazsimon (oltingugurt oksidi, azot oksidlari, uglerood oksidlari, uglevodorodlar va h.k.)
suyuq (kislotalar, ishqoriylar, tuz eritmalari va h.k.)
qattiq (kanserogen moddalar, qurg‘oshin, organik va noorganik changlar va h.k.)
Atmosfera havosini asosiy ifloslantiruvchilar bu oltingugrt oksidi SO
2
, azot oksidlari
(NO
x
), uglerod oksidi (CO) va qattiq moddalardir. Bular atmosfera havosining umumiy
ifloslanishining 98% ini tashkil qiladi. Asosiy ifloslantiruvchilarning tashqarida yana 70 xil
iflostlantiruvchilari mavjud. Atmosfera havosining eng xafvli ifloslanish turi radioaktiv
ifloslanishdir.
Hozirgi kunda atmosfera havosi ifloslanishi asosan transport vositalarida, sanoat
korxonalarida va energiya ishlab chiqaruvchi tarmoqlarda hosil bo‘ladigan chiqindilar va
ajratmalarning havo havzasiga tushishi oqibatida sodir bo‘lmoqda.
Atmosferadagi uglerod dioksid (CO
2
) va issikxona effekti.
Uglerod dioksid (karbonat angidrid) — CO
2
o‘simliklar oziqlanishining eng muhim
komponentlaridan biridir. U atmosferaga yonish, nafas olish, chirish jarayonlari orqali chiqadi va
o‘simliklar o‘zlashtirishi (fotosintez) jarayonida sarflanadi. So‘nggi 70 - 80 yil davomida organik
yoqilg‘i turlari - ko‘mir, neft, gazni qazib olish va yoqishning keskin ko‘payishi natijasida Yer
atmosferasidagi uglerod dioksid miqdorining uzluksiz ortishi kuzatilmoqda. Mavjud
baholashlarga ko‘ra uglerod dioksidning miqdori shu davr mobaynida 10 - 12 % ga ya’ni 1980
yilda 0,029 % ga 1990 yilda 0,033% ga va 2000 yilda 0,036 % gacha ortdi.
Fevral, 2025-Yil
42
Atmosferadagi CO
2
ning absolyut miqdori 712 milliard tonnani, yillik ko‘payishi esa 3
milliard tonnani tashkil etadi. Uglerod dioksidning atmosfera jarayonlaridagi asosiy roli uning
issiqxona (parnik) effekti deb ataluvchi hodisaning paydo bo‘lishidagi ishtirokidir. Uglerod
dioksid Yer yuzasining 12,9 - 17,1 mkm to‘lqin uzunligidagi infraqizil nurlanishini yutadi. Bu
to‘lqinlar Yer nurlanishi spektridagi maksimumga yaqin. Natijada atmosfera xuddi issiqxona
qoplamasiga o‘xshab Quyosh nurlarini o‘tqazib, Yer yuzasidan infraqizil nurlanishning kosmosga
chiqishiga qarshilik qiladi va bu bilan Yerning tabiiy issiqlik muvozanati buziladi. Ba’zi
baholashlarga ko‘ra, atmosferadagi uglerod dioksid miqdori 0,042 % gacha ortganda qutblardagi
muzliklar butunlay erib ketadi. Aksincha, uning miqdorining 0,015% gacha kamayishi
sayyoraning butunlay muzlab qolishiga olib kelishi mumkin. CO
2
miqdorining XX asr boshidagiga
nisbatan ikki baravarga (0,060% gacha) ortishi Yer kurrasidagi haroratni 3°C ga ko‘tarishi
mumkin. Sayyora iqlimining isishi atmosferada issiqxona gazlari deb ataluvchi metan,
ftorxloruglevodorodlar kabi boshqa gazlarning to‘planishi natijasida ham yuz bermoqda.
Issiqxona effektining mohiyati qo‘yidagichadir. Atmosfera tiniq plenkaga o‘xshab
Quyoshning qisqa to‘lqinli nurlanishini Yer yuzasiga o‘tqazadi. Biroq, shu plenka Yer yuzasining
uzun to‘lqinli nurlanishi uchun kam o‘tqazuvchidir. Atmosferada shunday yarim o‘tqazuvchi
plenka rolini suv bug‘i va issiqxona gazlari o‘taydi. Ular uglerod dioksid, azot oksidlari,
ftorxloruglevodorodlar (freonlar), metan va boshqalardir. Bu gazlar miqdorini ortishi natijasida
Yer yuzasidan issiq nurlarning kosmosga uzatilishi kamayadi va havoning harorati ko‘tariladi.
Hozirgi vaqtda uglerod dioksidning havodagi miqdori 0,0336% ni tashkil qiladi. Agar
uning miqdori 2025 yilda kutilayotgandek 0,04 - 0,05 % yetsa, havoning harorati 1,0 - 1,5°C ga
ko‘tariladi. Bunday isishning global o‘zgarishiga olib keladi, bu esa Arktika va Antarktikadagi
muzliklarning erishiga, Dunyo okeani sathining ko‘tarilishiga, iqlim poyaslarini zonal ko‘chishiga
sabab bo‘ladi. Buning barchasi biosferaning tuzilishi va tarkibiga ta’sir ko‘rsatadi.
Atmosferadagi ozon.
Ozon (O
3
) juda kam miqdorda ekanligiga qaramasdan, atmosferaning
yuqori qatlamlarida (ayniqsa stratosferada) boradigan fizikaviy jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi.
Ozon qobig‘i butun Yer sharini qoplab, atmosferada 10 kmdan 70 km balandlikgacha
uchraydi, lekin ozon molekulalarining (O
3
) maksimal miqdori 20 - 25 km balandlikda joylashgan.
Atmosferadagi ozonning umumiy massasi tahminan 3,2
*
10
9
t ni tashkil qiladi. Ozon
atmosferaning yuqori chegarasiga tushadigan quyosh nurlanishining 3% ga yaqinini yutadi.
Yutilish spektrning 0,22 - 0,29 mkm to‘lqin uzunligidagi ultrabinafsha sohasida sodir
bo‘ladi. Spektrning bu sohasini yutilishi shunchalik kattaki, quyosh nurlarining energiyasi ozon
qatlamining eng yuqori qismlarida, 50 - 45 km balandlikda deyarli to‘liq yutiladi. Shu sababli bu
balandlikdagi havoning harorati 0°gacha ko‘tariladi.
Ultrabinafsha nurlarning asosiy xususiyati ularning yuqori biologik faollikka ega
ekanligidir. Ular bakteriyalarning ko‘pgina turlarini o‘ldiradi, badanni qoraytiradi, organizmda D
vitamin hosil bo‘lishiga ko‘maklashadi. Biroq, ultrabinafsha nurlanishning ozgina miqdorigina
foydali hisoblanadi. Katta miqdorlari inson terisi kasalliklariga (eritema) va xatto kuyishga olib
kelishi mumkin.
Agar ozon bo‘lmaganda biologik faol ultrabinafsha nurlar Yerdagi barcha biologik
jarayonlarni va balki butun organik hayotni sezilarli o‘zgartirgan bo‘lar edi.
Fevral, 2025-Yil
43
Demak, ozon himoyalovchi ekranni hosil qiladi. Atmosferaning ba’zi moddalar bilan
global ifloslanishi ozon ekrani zichligini kamaytirishi va “ozon teshiklari” ni paydo qilishi
mumkin, deb hisoblanadi.
Atmosferada ozon paydo bo‘ladigan fizikaviy va kimyoviy jarayonlar murakkab tabiatga
ega. Ikki atomli kislorod molekulalari quyoshning ultrabinafsha nurlarini yutganda qisman
atomlarga parchalanadi. Kislorod atomlari ko‘zg‘algan holda bo‘ladi (ya’ni me’yoriy holatdagiga
nisbatan katta energiya zahirasiga ega bo‘ladi). Shu sababli ozon molekulasi uchlama
to‘knashuvda ya’ni kislorod molekulasi, kislorodning atomi va ortiqcha energiyani qabul qilib
oluvchi azot yoki boshqa gaz molekulasi bir - biri bilan to‘qnashgandagina hosil bo‘ladi. Bir
vaqtning o‘zida qarama - qarshi jarayon - ozonning kislorodga parchalanishi sodir bo‘ladi.
Atmosferadagi ozon miqdori sutkalik (kunduzi - maksimum, kechasi - minimum) va
mavsumiy (bahorda - maksimum, kuz va qishda - minimum) o‘zgarishlarga ega.
Ozon “tuynugi”.
XX asrning 80 - yillari boshida Antarktida ustida ozon umumiy
miqdorining keskin kamayishi kuzatilgan edi. 1984 - 1985 yillarda bu “ozon tuynugi” o‘lchami
bir necha million kvadrat kilometrga yetdi. Xuddi shunga o‘xshash tuynuk Arktika tepasida ham
paydo bo‘ldi. 90 - yillarning o‘rtasidan boshlab Sharqiy va Garbiy Sibir (Rossiya), Kozog‘iston,
Markaziy Osiyo ustidagi “ozon tuynugi”ni kengayishi kuzatilmoqda. Ozon miqdorining
kamayishi stratosferaning azot oksidlari va freonlar bilan ifloslanishi bilan bog‘liq deb
hisoblanadi.
Umuman olganda, ozon va “ozon tuynugi” muammolari hali yanada izlanishni, o‘rganishni
talab qiladi, biroq bir narsa muhim - bu muammoga e’tiborsiz bo‘lmaslik lozim. Shu sababli jahon
hamjamiyati ozonni parchalovchi moddalar, xususan sovutgichlarda ishlatiladigan freonlarni
ishlab chiqarish va foydalanishni kamaytirish uchun harakat qilmoqda.
Atmosferaga ajratmalar manbalari.
Bir necha yillar avval “kislotali yog‘inlar” va “kislotali
yomg‘irlar” iborasi faqat ekolog olimlargagina ma’lum edi. Afsuski, so‘nggi 15 - 20 yil davomida
bu iboralar kundalik hayotimizga kirib keldi hamda xavotirlik va tashvish tug‘dirmoqda. Vaziyat
nazoratsiz rivojlanganida kislotali yog‘inlar sezilarli iqtisodiy va ijtimoiy xarajatlarga olib kelishi
mumkin. Atmosferada kislota hosil bo‘lishining muayyan qismi tabiiy jarayonlar bilan bog‘liq
,
lekin ular tuproqlar va suv kislotaliligini oshirishda tezlik bo‘yicha ham, hajmi bo‘yicha ham inson
faoliyati natijasi bilan tenglasha olmaydi.
“Kislotali yomg‘ir” tushunchasi 130 yil avval paydo bo‘lgan edi. Ingliz kimyogari Robert
Anges Smit sanoat shahri Manchester va uning atrofida “uch xil havo” borligini aniqladi. Bular:
uzoq dalalardagi ammoniy karbonatli (NH
4
)
2
CO
3
havo; shahar atrofida ammoniy sulfatli
(NH
4
)
2
SO
4
havo; shaharning o‘zida sulfat kislotali H
2
SO
4
yoki ammoniy bisulfatli NH
4
HSO
4
havo. 1872 yilda “Havo va yomg‘ir” kitobida u “kislotali yomg‘ir” haqida yozdi va unda bir qator
hodisalarni (ko‘mirni yoqish, organik materiallarni chirishi, shamollar yo‘nalishi, dengizga
yaqinlik, joydagi yog‘inlar miqdorini) ko‘rib chiqdi. Smit ko‘rsatdiki, shahardagi kislotali
(nordon) havo matolardagi bo‘yoqlarni rangsizlantiradi va metallar yuzasini yemiradi; kislotali
yomg‘ir suvi o‘simliklar va materiallarga ziyon yetqazadi; mishyak, mis va boshqa metallar sanoat
hududlarida yomg‘irlar bilan yer yuziga tushadi.
XX asrning 50 - yillarigacha ifloslantiruvchi moddalarning atmosferadagi ko‘chishi
mahalliy masshtabdagi ko‘chish va tarqalish bilan bog‘liqligi uchun e’tiborni tortar edi.
Fevral, 2025-Yil
44
Shved olimlari Karl Gustav va Erik Erikson shuni tasdiqladilarki, havo uzoq va yaqin
masofalarga tashuvchi sifatida xizmat qiladi, uning “yuki” turli kimyoviy moddalardan iborat
bo‘lishi mumkin va ular hosil bo‘lgan joyidan uzoq - uzoqlarda yerga tushadi.
1950 yillardan so‘ng atmosferaga ajratmalar miqdori keskin ortdi. Bu hodisa 1960 yillarga
kelib Evropa va Shimoliy Amerikaning bir qator mamlakatlari uchun katta muammo bo‘lib qoldi.
Xuddi shu vaqtda atrof - muhit ifloslanishi bo‘yicha birinchi maqolalar chiqdi, ularda
asosiy ifloslantiruvchilar oltinguturt oksidlari (SO
X
) va azot oksidlari (NO
X
) deb hisoblanib, bu
oksidlarning hosil bo‘lishini foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash bilan bog‘lashgan.
Bu moddalar hosil bo‘lgan joyidan shamol orqali yuzlab kilometrlarga tarqaladi, so‘ngra
ular atmosferadan yomg‘irlar, tumanlar va qorlar bilan yuviladi. 1968 yilda Skandinaviya
mamlakatlari ustidagi yog‘inlar yanada kislotali bo‘lib borayotganini, oltingugurt birikmalarining
katta miqdori Markaziy Evropa va Buyuk Britaniyaning sanoat hududlari ajratmalari sifatida
atmosferaga chiqayotganini isbot qildi. Ko‘rinadigan va seziladigan zarrachalarni, masalan qurum
va qum changini, shamollar uzoq masofalarga olib ketishi o‘sha vaqtda yangilik emas edi. 1755
yildayoq Sahroi Kabirning qizil qum changi mamlakatlar va qit’alar ustidan uzoq masofani shamol
orqali bosib o‘tib Angliyaga yetganligi kuzatilgan. 1881 yilda Norvegiyalik olimlar mamlakatning
ba’zi hududlaridagi qorning kul rang tusga kirganiligi sababi Angliyadan shamollar olib kelgan
havoda ifloslantiruvchi moddalarning mavjudligi bilan tushuntirishdi. Shunisi qiziqki, 1950 yilda
Atlantika okeanining narigi tomonida, Kanadaning Alberta provinsiyasida sodir bo‘lgan ulkan
o‘rmon yong‘inining tutunini Evropada sezishgan.
Atmosferaga chiqarilayotgan har qanday modda ifloslantiruvchi hisoblanadi, faqatgina
suvning tabiatda aylanishida ishtiroq etuvchi suv bundan mustasno. Atrof-muhit komponentlari
bir - biriga dialetik bog‘langanligi tufayli insonning xo‘jalik faoliyati natijasida ifloslangan
atmosfera o‘z navbatida tabiatning boshqa komponentlariga ham ta’sir etib, inson, hayvonlar va
o‘simliklar organizmida salbiy o‘zgarishlarni keltirib chiqarmoqda. Shu sababli biz atmosfera
ifloslanishini inson organizmiga, hayvonlar va o‘simliklarga salbiy ta’sirini ko‘rib chiqamiz.
1. Havoning ifloslanishi kishi organizmga salbiy ta’sir etib, ular salomatligining
yomonlashishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, oltingugurt oksidi, uglerod oksidi, uglerod sulfid,
vodorod sulfid, ftor birikmalari, azot oksidlari, har xil sanoat chiqindilari, radioaktiv moddalar va
qishloq xo‘jalik pestitsidlari kishi organizmida har xil kasalliklarni vujudga keltiradi.
2. Atmosfera ifloslanishi o‘simliklarning va qishloq xo‘jalik ekinlarining normal o‘sishiga
ham salbiy ta’sir etadi. Sanoat markazlaridan ko‘tarilgan har xil zaharli chang va gazlar yana
qaytib qishloq xo‘jalik ekinlariga tushadi, ular modda almashinishini buzadi, natijada ekinlar,
o‘simliklar kasallanib kam hosil beradi yoki quriy boshlaydi.
3. Atmosferaning ifloslanishi hayvonlarga ham salbiy ta’sir etadi. Hayvonlar atmosferadagi
havodan nafas olganda hamda o‘simliklar bilan ovqatlanganda uning organizmi zaharli chang
(ftor, qo‘rg‘oshin, surma va boshqa) va har xil gazlar bilan zaharlanadi. Hozir hayvonlar orasida
“sanoat flyufoz” kasali keng tarqalib, o‘simlik suv va yem - xashak to‘planib qolgan ftor moddasi
tufayli vujudga kelgan.
4. Atmosferaning ifloslanishi tunuka tomlar zanglashini, binolar va boshqa inshoatlarning
nurashini, korroziyaga uchrashini ham tezlashtiradi. Shu sababli havo ko‘proq ifloslangan
shaharlarda korroziya jarayoni qishloqlarga nisbatan 100 marta ortiqdir.
Fevral, 2025-Yil
45
“Inson va tabiat” o‘rtasidagi - tabiiy resurslarning kamayishi va ekologik inqiroz
ko‘rinishidagi tarixiy chegaralarini ochib berdi.
Ekologik inqirozni bartaraf etishning uzoq muddatli strategiyasini ishlab chiqish,
shuningdek,
uni
amalga
oshirish
ishlab
chiqarishni
texnologik
rivojlantirishni
ko‘kalamzorlashtirishni faollashtiruvchi taktik chora - tadbirlar kompleksining milliy va
mintaqaviy sharoitlarini hisobga olishni taqozo etadi. Buning uchun:
birinchidan, ushbu chora - tadbirlarga bo‘lgan ehtiyojni tadbirkorlik subyekt-larining
motivatsion mexanizmiga kiritish;
ikkinchidan, bu jarayonni samarali amalga oshirish imkonini beruvchi moliyaviy
resurslar va jihozlarga (texnologiyalarga) ega bo‘lish.
Shu bilan birga, iqtisodiy (texnologik) va biosferani rivojlantirish jarayonlarini
bog‘lashning asosiy amaliy quroli tegishli iqtisodiy va huquqiy mexanizmlar orqali joriy etilgan
ekologik cheklovlar (taqiqlar) yoki rag‘batlantirishdir.
Texnologik rivojlanishni yashillashtirish - bu bir nechta muqobil, bir - birini to‘ldiruvchi
yo‘nalishlarga ega bo‘lgan tizimli jarayon. Ularning har biri o‘z chegaralariga ega bo‘lib, vaqt
o‘tishi bilan tabiiy ilmiy shartlar va ularni amalga oshirishning ijtimoiy - iqtisodiy sharoitlari
ta’sirida o‘zgarib turadi:
1.
“Biriktirilgan” uskunaning sifatini oshirish va undan foydalanish ko‘lamini kengaytirish.
Mexanik texnologiyalarni ommaviy ravishda qo‘llash bilan yashil texnologik
rivojlanishning asosiy yo‘li texnologik tizimlarga xos bo‘lgan ifloslantiruvchi moddalarni yo‘q
qilish uchun mo‘ljallangan “biriktirilgan” uskunalardan foydalanish ko‘lamini kengaytirish va
sifatini yaxshilashdir. Biroq, bu investitsiyalarni asosiy ishlab chiqarishdan chalg‘itishi va
iqtisodiy o‘sish sur’atlarining sekinlashishiga olib kelishi mumkin, buni mahalliy va xorijiy tajriba
tasdiqlaydi.
2. Kam chiqindi tamoyillari asosida yopiq hududiy texnologik tizimlarni yaratish.
Sanoat chiqindilari - ma’lum bir ijtimoiy shaklda mehnat sarflangan foydala-nilmagan
moddalar va energiya. Shu sababli, chiqindisiz ishlab chiqarish va qayta ishlash tabiiy tizimlarga
antropogen yukni sezilarli darajada oshirmasdan, moddiy va energiya resurslari iste’molini
kengaytirish imkonini beradi.
Biroq, mexanik texnologiya bilan ushbu tamoyilni (kam chiqindi, chiqindisiz) faqat bitta
iqtisodiyot tarmog‘i sharoitida, alohida mustaqil faoliyat yurituvchi subyektlar darajasida amalga
oshirish mumkin emas, chunki bu ularning ko‘p qirraliligini kuchaytirishni, hajmini oshirishni
talab qiladi. Natijada, zamonaviy iqtisodiy sharoitda zarur bo‘lgan moslashuvchanlikni, tezkor
texnologik va tashkiliy qayta qurish qobiliyatini kamaytirish. Ishlab chiqarishni hududiy tashkil
etishda tub o‘zgarishlar talab etiladi. Tabiiy muhitning yomonlashuvi yuqori bo‘lgan hududlar
uchun sanoat salohiyatini oshirish imkoniyati ishlab chiqarishda minimal miqdordagi moddalar
bilan bir nechta turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarishni va eng to‘liq ishlab chiqarishni
ta’minlaydigan mintaqaviy texnologik tizimlarni yaratishga bog‘liq bo‘ladi. Bu jarayonda ishtirok
etadigan energiyadan foydalanish (ulardan biri boshqa texnologik sikllarda ishlatiladigan, ya’ni
keyingi bosqich uchun xom ashyo bo‘lib xizmat qiladigan texnologik jihatdan o‘zaro bog‘langan
tarmoqlar majmuasi).
Fevral, 2025-Yil
46
Xalq xo‘jaligi, sanoat korxonalari va agrosanoat majmuasini ko‘kalamzorlashtirish fan -
texnika taraqqiyotini jadal rivojlantirish va uni ekologik - iqtisodiy, xo‘jalik - tashkiliy va ekologik
- texnikaviy munosabatlarga o‘tkazishni nazarda tutadi. Bu jarayon quyidagi asosiy strategik
yo‘nalishlar bo‘yicha amalga oshirilishi mumkin:
1) korxonalarda asosiy ishlab chiqarish fondlarini sezilarli darajada qayta tashkil etmasdan,
ularning faoliyatini to‘xtatmasdan va ishlab chiqarish hajmini kamaytirmasdan, tashkiliy - texnik
yechimlar tizimini, energiyani tejash, ekologik va boshqa chora - tadbirlarni amalga oshirish
orqali;
2) xalq xo‘jaligining asosiy fondlarini (yangi qurish, kengaytirish, rekonstruksiya qilish,
texnik qayta jihozlash va kapital ta’mirlash) kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonida
bunga loyihalash va qurish tadbirlari orqali erishiladi.
Ushbu yo‘nalishlar ko‘pincha ilmiy tadqiqotlarda eng fundamental sifatida oqlanadi,
ammo bizning fikrimizcha, ular bir qator cheklovlarga ega.
Resurs tejovchi texnologiyalarni joriy etish “Chiqindisiz” Kam chiqindili Yangi
texnologiya mahsuldorligini oshirish, resurs intensivligini kamaytirish va mahsulotning xizmat
qilish muddatini uzaytirish
Birinchidan, termodinamika tamoyillari nuqtai nazaridan, chiqindisiz texnologiyalarni
yaratish uning asosiy tamoyillarini buzish, doimiy harakat mashinasini ixtiro qilishga urinish
degani. Moddiy (nafaqat energetik jihatdan) mutlaqo yopiq texnologiyalar (chiqindi bo‘lmagan)
nazariy jihatdan mumkin emas, chunki hatto tabiiy sikllar ham faqat shartli ravishda yopiladi va
ular o‘rtasida atrof - muhitning barcha tarkibiy qismlarida almashinuv mavjud. Shu sababli,
“chiqindisiz texnologiya” atamasi mohiyatan ma’lum bir erishib bo‘lmaydigan idealni tavsiflaydi,
lekin aslida biz mavjud bo‘lgan barcha to‘plamdan maksimal kam chiqindilarga ega bo‘lgan
texnologiyani tanlash haqida gapiramiz. Bu talabga tubdan yangi texnologiyalar eng yaxshi javob
beradi.
2) texnologik taraqqiyotni ko‘kalamzorlashtirishni har bir tarmoqdagi eskirgan
texnologiyalarni bir xilda yuvish va ularni ekologik jihatdan qulayroq bo‘lgan yangi chiqindisiz
texnologiyalar bilan almashtirish bilan bog‘liq chiziqli jarayon sifatida qarash mumkin emas.
Texnologik tuzilma - bu yaxlit va barqaror shakllanish bo‘lib, uning rivojlanishi alohida
texnologiyalarni almashtirish yo‘li bilan emas, balki texnologik asosning evolyutsion
rivojlanishining uzoq bosqichlarini almashtirish orqali amalga oshiriladi. An’anaviy texnologik
zanjirlarga individual texnologiyalarni joriy etish bog‘langan texnologik tizimlarning ushbu
texnologiyalarning afzalliklariga qodir emasligi sababli sezilarli o‘zgarishlarni keltirib
chiqarmaydi;
3) Prinsipial jihatdan yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish. Ushbu jarayonni
ko‘kalamzorlashtirishning eng radikal yo‘nalishi mexanik texnologiyada mehnat vositasi sifatida
qo‘llaniladigan o‘zgartirilgan tabiat obyektini tabiiy jarayonlar (fizik, kimyoviy, biologik va
boshqalar) bilan almashtirish bilan bog‘liq. Moddaning faqat shaklini emas, balki uning xossalari
va sifatlarini o‘zgartirish. Natijada, mehnat predmetining molekulyar, atom va subatomik
darajadagi tarkibiy o‘zgarishlariga asoslangan printsipial jihatdan yangi ishlab chiqarish
texnologiyalari shakllantirilmoqda. Bunday texnologiyalar an’anaviy texnologiyalarga nisbatan
Fevral, 2025-Yil
47
yuqori resurslar samaradorligi va chiqindisiz ishlab chiqarish bilan ajralib turadi, bu esa ekologik
toza va tejamkor ishlab chiqarishni yaratish uchun zarur shart - sharoitlarni yaratadi.
Biroq, tabiiy ilmiy bilimlarning yetishmasligi va yangi texnologiyalarni ishlab chiqishda
asosan iqtisodiy - texnokratik yondashuv ham yangi ekologik muammolar va qarama -
qarshiliklarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Natijada atrof - muhit sifatini buzadigan noma’lum
ifloslantiruvchi moddalar paydo bo‘ladi. Bu ushbu sohada rivojlanishning dastlabki
bosqichlaridayoq “ekologik yordam” ni ta’minlash zarurligini keltirib chiqaradi. Bundan tashqari,
ulardan foydalanish favqulodda vaziyatlarda tabiiy tizimlarga texnogen yuklarning keskin
oshishiga olib keladi va bunday texnologik tizimlarning avariyalari oqibatlarini mexanik asbob -
uskunalar va texnologiyalardan foydalanishning salbiy oqibatlari bilan taqqoslab bo‘lmaydi;
4) Ekologik ishlab chiqarishni tashkil etish. Masalan, kosmosda joylashgan tabiiy
tizimlarning odamlarga zarur bo‘lgan yangi xossalarini, sifatlarini, bo‘g‘inlarini ishlab chiqarish
yoki berilgan xususiyatlarga ega yangi muhitlarni ishlab chiqarish. Bir qator tadqiqotchilarning
fikriga ko‘ra, ularni yaratish ekologik muammolarni tubdan hal qilish va yuqori samarali global
ekologik strategiyaning yagona real yo‘lidir.
Iqtisodiy mexanizmning ajralmas qismi nafaqat normativ tartibga solish va jarimalar
(tabiiy resurslar uchun to‘lov, ifloslanish, ortiqcha iste’mol uchun jarimalar va iqtisodiy
sanktsiyalar) orqali tadbirkorlik subyektlarini atrof - muhitni muhofaza qilishga majburlashga
qaratilgan chora - tadbirlarni ta’minlaydigan tartibga solish vositalari bo‘lishi kerak. Ekologik
faoliyatni rag‘batlantirish choralari (ekologik toza uskunalar uchun tezlashtirilgan amortizatsiya
rejimi, imtiyozli soliqqa tortish va kreditlash va boshqalar), shuningdek, ishlab chiqarishning
ekologik yo‘naltirilgan ilmiy va texnologik rivojlanishini rag‘batlantirish.
Bunday vositalarni ishlab chiqishdan maqsad turli mulkchilik shaklidagi korxonalarning
texnologik taraqqiyotni yashillashtirish sohasida innovatsion faolligini oshirishdan iborat. Tabiiy
komplekslarga berilgan yuklar sharoitida milliy iqtisodiyotni rivojlantirishning uzoq muddatli va
qisqa muddatli maqsadlarini, boshqaruvning barcha darajalarida iqtisodiy qarorlarni
muvofiqlashtirishni ta’minlaydigan motivatsion mexanizmni shakllantirish juda muhimdir.
Mustaqil faoliyat yurituvchi subyektlarni uzoq muddatli rivojlantirish strategiyasining asosiy
o‘zagi ishlab chiqarishning texnologik rivojlanishining marketing, innovatsion va ekologik
faoliyat bilan o‘zaro bog‘liqligi bo‘lishi kerak.
Milliy iqtisodiyotning texnologik rivojlanishini tartibga solishning an’anaviy tamoyillari,
usullari, mexanizmlari sezilarli darajada qayta qurishni talab qiladi, aks holda bugungi kun
kelajakka aylanadi, unda asosiy muammo insonning biologik tur sifatida saqlanib qolishi
hisoblanadi. Bizning fikrimizcha, asosiy tamoyillarga quyidagilar kiradi:
1. Tizimlilik, buning natijasida “jamiyat (milliy iqtisodiyot) – tabiat” yagona tizim sifatida
qaralib, ushbu tizimga xos jarayonlar va munosabatlarning mohiyati va mohiyatidan kelib chiqib,
ratsionallik va texnologik rivojlanish mezonlari belgilanadi. Bunday mezonlar inson tabiati bo‘lib,
uning miqdoriy xususiyatlari aholi salomatligi, uning psixologik holati va tabiiy muhitning zaifligi
bo‘lishi mumkin, ularning miqdoriy ifodasi hududning ekologik (ekologik - resurs)
imkoniyatlaridir.
2. Ekologik vaziyatning inqiroz darajasini, ifloslanish darajasi bo‘yicha tabiiy muhitning
yomonlashuv darajasini, aholi salomatligi va ekologik resurs salohiyatining holatini belgilovchi
Fevral, 2025-Yil
48
“boshlang‘ich” shartlarni hisobga olgan holda. Mintaqaning ekologik va iqtisodiy rivojlanishining
turi tanlanadi va kompensatsiya mexanizmlari belgilanadi.
Gipotetik jihatdan mintaqaning rivojlanishi quyidagi yo‘nalishlarda sodir bo‘lishi mumkin:
1) ekologik cheklovlarsiz iqtisodiy rivojlanish; 2) ekologik cheklovlar ostida; 3) iqtisodiy
cheklovlar ostida; 4) sanoat salohiyati hisobiga iqtisodiy o‘sishning keyingi o‘sishini istisno qilgan
holda.
Barcha hududlarda uchun umumiy bo‘lgan, ekologik yo‘naltirilgan texnologik
rivojlanishga o‘tishning boshlang‘ich sharti bu jarayonning texnologiya va uskunalar mos
kelmaydigan sanoat rivojlanish bosqichiga mos keladigan texnologik tuzilma sharoitida amalga
oshirilishidir.
3. Bozor iqtisodiy mexanizmiga integratsiya. Bu tamoyil bir necha yo‘nalishda amalga
oshirilishi mumkin:
tadbirkorlik subyektlarining ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarish, resurslarni tejash,
ifloslanish darajasini pasaytirish, atrof - muhitni muhofaza qilish tadbirlariga investitsiyalarni
ko‘paytirish, shuningdek, ularning ekologiya sohasidagi innovatsion faolligini oshirishdan
iqtisodiy manfaatdorligini rag‘batlantiradigan iqtisodiy vositalar tizimini shakllantirish;
innovatsion strategiyani ishlab chiqish nafaqat talab sharoitlariga qarab mahsulotlarning
raqobatbardoshligini ta’minlash, balki ishlab chiqarishni o‘zgaruvchan mintaqaviy ekologik
sharoitlarga moslashtirish zarurati bilan ham belgilanadi. Shu bilan birga, ekologik marketing
ishlab chiqarishni boshqarishning bozor quroli sifatida marketingning maxsus quyi tizimiga
ajratiladi;
sertifikatlashtirish mexanizmidan foydalanish (uning ekologik komponenti mahsulot va
ishlab chiqarishni sertifikatlashning umumiy tizimining bir qismi sifatida);
ekologik ilmiy - tadqiqot ishlari, ekologik texnologiyalarni ishlab chiqarish, ushbu sohada
vositachilik, ishlab chiqarish va axborot xizmatlari sohasida tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish
uchun qulay bozor muhitini yaratish;
kichik korxonalarga, ayniqsa, sanoat va maishiy chiqindilarni qayta ishlash, yirik
korxonalar chiqindilarini qayta ishlash kabi sohalarda eng qulay rejimni ta’minlash, chunki kichik
korxonalar nafaqat iqtisodiy (boshqaruv qulayligi, innovatsion sohada yuqori harakatchanlik va
dinamiklik, talabga moslashish va ishlab chiqarishni qayta qurishda moslashuvchanlik),
shuningdek, ekologik manfaatlar (tabiiy muhitga kamroq yuk);
Shu bilan birga, ekologik standartlarning iqtisodiy qonunchilikka kiritilishi muhim
ahamiyatga ega.
4. Ekologik xavfsizlik. Texnologik rivojlanishning ushbu tamoyili bir necha yo‘nalishlarda
amalga oshirilishi mumkin:
mintaqaning tabiiy - iqlim xususiyatlarini va ishlab chiqarish obyektlarining mavjudligini
hisobga olgan holda tabiiy va texnogen ofatlarning oldini olish (ogohlantirish) va oqibatlarini
bartaraf etish uchun uskunalar va texnologiyalarning mavjudligini o‘z ichiga olgan ekologik
xavfsizlik tizimlarini yaratish;
kumulyativ (ifloslovchining miqdoriy o‘sishi natijasida uning sifat o‘zgarishi tufayli
uning ta’siri tabiatining o‘zgarishi) va sinergetik (bir nechta ifloslantiruvchi moddalarning
murakkab ta’siri, bunda natija bir - biridan farq qiladigan) har birining individual ta’sirini hisobga
Fevral, 2025-Yil
49
olgan holda yangi ishlab chiqarish obyektlarini joylashtirish va iqtisodiy faoliyat ko‘lamini
kengaytirishda;
texnologik va iqtisodiy loyihalarning ekologik bahosini tegishli huquqiy ta’minlash bilan
fanlararo asosda takomillashtirish;
texnologik xavflarni baholashga asoslangan ekologik siyosat ustuvorliklarini asoslash,
shu jumladan, “xavf kontseptsiyasidan” foydalanish.
5. Profilaktiklik – texnologik rivojlanishda “reaksiya va salbiy oqibatlarni bartaraf etish”
tamoyilidan “ta’minlash va oldini olish”ga bosqichma - bosqich o‘tishni ta’minlash. Bu atrof -
muhitni tartibga solishning og‘irlik markazini tadqiqot va ishlab chiqarish siklining dastlabki
bosqichlariga o‘tkazishni talab qiladi.
6. Alternativlik – rivojlanishning belgilangan ustuvor yo‘nalishlari, resurslar bilan
ta’minlanishi, hududning ekologik salohiyati va boshqa bir qator omillar o‘rtasidagi bog‘liqlikka
qarab innovatsion loyihalar va dasturlarning bir nechta variantlarini ishlab chiqishni nazarda
tutadi.
REFERENCES
1.
Abdukatinovna S. M., Sherkulovich M. S. Муддатдан ўтиб туғилиш муаммосига
замонавий қараш. – 2022.
2.
Маллаев Ш. Ш. и др. Побочное действие нестероидных противовоспалительных
препаратов на желудочно-кишечный тракт при лечении ювенильного
идиопатического артрита у детей : дис. – Ўзбекистон, Тошкент, 2022.
3.
Бобомуратов Т. А. и др. Особенности состояния системы гемостаза у детей,
перенёсших коронавирусную инфекцию : дис. – Ўзбекистон, Тошкент, 2022.
4.
Маллаев Ш. Ш. и др. Лечение ювенильного ревматоидного артрита методом
хронотерапии ингибиторами ЦОГ-2. – 2022.
5.
Iskanova G. X. et al. Juvenile idiopathic arthritis and osteochondrosis of the lumbosacral
joint. Case report. – 2022.
6.
Fayziev N. N. et al. Nerv sistemasining perinatal shikastlanish fonidagi obstruktiv bronxitli
bolalarda immunologik oʼzgarishlar : дис. – Ўзбекистон, Тошкент, 2022.
7.
Абдуллаева М. М., Сагдуллаева М. А., Маллаев Ш. Ш. ОСОБЕННОСТИ
КЛИНИЧЕСКОГО ТЕЧЕНИЯ COVID-19 И ПОСТКОВИДНОГО ПЕРИОДА У
ДЕТЕЙ : дис. – Ўзбекистон, Тошкент, 2022.
8.
Sagdullaeva M. A., Sh M. S., Abdullaeva M. M. MUDDATIDAN O ‘TIB TUG ‘ILGAN
BOLALARNING MOSLASHUV DAVRINING O ‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI :
дис. – Ўзбекистон, Тошкент, 2022.
9.
Сагдуллаев И. И., Сагдуллаева М. А., Маллаев Ш. Ш. МУДДАТДАН ЎТИБ
ТУҒИЛГАНЛИК ВА УЗОҚ МУДДАТЛИ ҲОМИЛАДОРЛИК МУАММОСИ
(АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ) //Academic research in educational sciences. – 2023. – №. 1.
– С. 114-119.
10.
Султанова Н. С., Авезова Г. С., Маллаев Ш. Ш. Показатели метаболичского статуса
детей. – 2023.
11.
Маллаев Ш. Ш., Алимов А. В., Авезова Г. С. Ювенильный идиопатический артрит у
детей: клиника, диагностика, тактика лечения. – 2023.
Fevral, 2025-Yil
50
12.
Маллаев Ш. Ш., Алимов А. В. МОЛЕКУЛЯРНО-ГЕНЕТИЧЕСКИЕ МЕХАНИЗМЫ
РАЗВИТИЯ ЮВЕНИЛЬНОГО ИДИОПАТИЧЕСКОГО АРТРИТА У ДЕТЕЙ. – 2023.
13.
Маллаев
Ш.,
Алимов
А.
Клиническая
характеристика
ювенильного
идиопатического артрита у детей //Актуальные вопросы практической педиатрии. –
2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 123-124.
14.
Маллаев Ш., Алимов А. Эффективность применения метотрексата при ювенильном
идиопатическом артрите у детей //Актуальные вопросы практической педиатрии. –
2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 125-126.
15.
Sh M. S. et al. Genetic Characteristics of the Hemostasis System in Early Children with
Pneumonia //Texas Journal of Medical Science. – 2023. – Т. 23. – С. 1-4.
16.
Маллаев Ш., Алимов А. Сравнительная эффективность иммунодепрессантов и
генно-инженерных биопрепаратов в лечении ювенильного идиопатического артрита
у детей //Педиатрия. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 40-46.
17.
Маллаев Ш. и др. Ювенильный идиопатический артрит у детей: современный взгляд
на проблему //Педиатрия. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 35-40.
18.
Маллаев Ш. Ш. ИММУНОЛОГИЧЕСКИЕ И ГЕНЕТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ
ЮВЕНИЛЬНОГО ИДИОПАТИЧЕСКОГО АРТРИТА У ДЕТЕЙ. – 2024.
19.
Маллаев
Ш.
Ш.
и
др.
ЭФФЕКТИВНОСТЬ
ГЕННО-ИНЖЕНЕРНЫХ
БИОПРЕПАРАТОВ В ЛЕЧЕНИИ ЮВЕНИЛЬНОГО ИДИОПАТИЧЕСКОГО
АРТРИТА У ДЕТЕЙ. – 2024.
20.
Авезова Г. С. и др. ГЕМОРРАГИЧЕСКИЙ ВАСКУЛИТ У ДЕТЕЙ. – 2024.
21.
Бобомуратов Т. А. и др. РОЛЬ ГЕНЕТИЧЕСКОГО ПОЛИМОРФИЗМА PAI-1 В
ТЯЖЕЛОМ ТЕЧЕНИИ ВНЕБОЛЬНИЧНОЙ ПНЕВМОНИИ. – 2024.
22.
Бобомуратов Т. и др. КЛИНИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ЮВЕНИЛЬНОГО
ИДИОПАТИЧЕСКОГО АРТРИТА У ДЕТЕЙ. – 2024.
23.
Бобомуратов Т. А. и др. ПОКАЗАТЕЛИ ФИЗИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ ДЕТЕЙ ПРИ
РАЗЛИЧНЫХ ВИДАХ ВСКАРМЛИВАНИЯ. – 2024.
24.
Маллаев Ш. Ш., Авезова Г. С., Султанова Н. С. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ
ДИАГНОСТИКИ И ЛЕЧЕНИЯ ЮВЕНИЛЬНОГО ИДИОПАТИЧЕСКОГО
АРТРИТА У ДЕТЕЙ. – 2024.
25.
Маллаев Ш. Ш., Файзиев Н. Н., Мухторов М. Г. ОПТИМИЗАЦИЯ ЛЕЧЕНИЯ
ЮВЕНИЛЬНОГО ИДИОПАТИЧЕСКОГО АРТРИТА БИОЛОГИЧЕСКИМИ
ПРЕПАРАТАМИ. – 2024.
26.
Бобомуратов Т. А., Маллаев Ш. Ш., Эгамбердиев С. Б. ЭФФЕКТИВНОСТЬ
ИММУНОДЕПРЕССАНТОВ
В
ЛЕЧЕНИИ
ЮВЕНИЛЬНОГО
ИДИОПАТИЧЕСКОГО АРТРИТА У ДЕТЕЙ. – 2024.
27.
Бобомуратов Т. А., Маллаев Ш. Ш., Уринов А. Ф. КЛИНИКО-
ИММУНОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА СИСТЕМЫ ГЕМОСТАЗА У
ДЕТЕЙ,
РОЖДЕННЫХ
С
ГИПОКСИЧЕСКИ-ИШЕМИЧЕСКОЙ
ЭНЦЕФАЛОПАТИЕЙ. – 2024.
28.
Mukhtorov M. S. S. E. S. B. et al. THE ROLE OF GENE POLYMORPHISM IN THE
DEVELOPMENT OF JUVENILE IDIOPATHIC ARTHRITIS IN CHILDREN. – 2024.
29.
Mukhtorov M. S. S. E. S. B. et al. WAY TREATMENT OF JUVENILE IDIOPATHIC
ARTHRITIS WITH GENETIC ENGINEERED BIOLOGICAL DRUGS. – 2024.
Fevral, 2025-Yil
51
30.
Бобомуратов
Т.
А.
и
др.
БОЛАЛАРДА
ЯНГИ
КОРОНАВИРУС
ИНФЕКЦИЯСИДАН КЕЙИНГИ ТИКЛАНИШ ДАВРИ ҲУСУСИЯТЛАРИ. – 2024.
31.
Самадов
А.
А.
и
др.
БОЛАЛАРДА
НЕФРОТИК
СИНДРОМДА
ГАСТРОДУОДЕНАЛ ЎЗГАРИШЛАР КУЗАТИЛГАНДА МИКРОЭЛЕМЕНТЛАР
ҲОЛАТИ //Eurasian Journal of Medical and Natural Sciences. – 2024. – Т. 5. – №. 1. –
С. 114-120.
32.
Bobomuratov T. A. et al. SHIFOXONADAN TASHQARI ZOTILJAM BILAN
KASALLANGAN BOLALARDA GEMOSTAZ TIZIMINING OZGARISHLARIDA
GEN POLIMORFIZMINING ROLI. – 2024.
33.
Sh M. S. et al. BOLALARDA COVID-19 DANKEYINGI DAVRDA YUVENIL
REVMATOID ARTRITNING LABORATOR VA KLINIK XUSUSIYATLARI. – 2024.
34.
Sh M. S., Egamberdiev S. B. EFFECTIVENESS OF IMMUNOSUPPRESSANTS IN THE
TREATMENT OF JUVENILE IDIOPATHIC ARTHRITIS IN CHILDREN //Spectrum
Journal of Innovation, Reforms and Development. – 2024. – Т. 25. – С. 124-129.
35.
Bobomuratov T. A., Sh M. S., Fayziev N. N. Features of the Clinical Course of
Community-Acquired Pneumonia in Children After Covid 19 //International Congress on
Biological, Physical And Chemical Studies (ITALY). – 2025. – Т. 9. – С. 63-64.
36.
Бобомуротов Т. А., Каримова Н. А., Турсунбаев А. К. Течение коронавирусной
инфекции у детей. – 2022.
37.
Султанова Н. С. и др. Современный взгляд на грудное вскармливание и его. – 2022.
38.
Bobomuratov T. A. et al. Brestfeeding and Genetic. – 2022.
39.
Sh M. S. et al. Molecular-Genetic Mechanisms of the Development of Juvenile Idiopathic
Arthritis in Children. – 2023.
40.
Маллаев Ш. Ш., Алимов А. В. Функциональное состояние надпочечников у детей с
ювенильным ревматоидным артритом //Современная медицина: новые подходы и
актуальные исследования. – 2020. – С. 76-79.
41.
Маллаев Ш. Ш. и др. Особенности клинического течения ювенильного
ревматоидного
артрита
у
детей
//ЖУРНАЛ
ГЕПАТО-
ГАСТРОЭНТЕРОЛОГИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2022. – №. SI-2.
42.
Султанова Н. С. и др. Современный взгляд на грудное вскармливание и его значение
для здоровья матери и ребенка //Журнал гепато-гастроэнтерологических
исследований. – 2022. – №. SI-3.
43.
Султанова Н. С. и др. Влияние вида вскармливания на соматический статус детей :
дис. – Ўзбекистон, Тошкент, 2022.
44.
Маллаев Ш. Ш. Эффективность хронотерапии нимесулидом в лечении ювенильного
ревматоидного артрита //Врач-аспирант. – 2011. – Т. 46. – №. 3.4. – С. 593-597.
45.
Шомурадова Ш. Ш., Алимов А. В. Лекарственное поражение печени при
ювенильном ревматоидном артрите //Экспериментальная и клиническая
гастроэнтерология. – 2016. – №. 7 (131). – С. 38-42.
46.
Каримжанов И. А., Мадаминова М. Ш., Динмухаммадиева Д. Р. Клинико-
лабораторные особенности течения ювенильного идиопатического артрита у детей :
дис. – Ўзбекистон, Тошкент, 2022.
47.
Сагдуллаева М. А., Маллаев Ш. Ш. МУДДАТДАН ЎТИБ ТУҒИЛИШ
МУАММОСИГА
ЗАМОНАВИЙ
ҚАРАШ
//ЖУРНАЛ
ГЕПАТО-
ГАСТРОЭНТЕРОЛОГИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2022. – №. SI-3.
Fevral, 2025-Yil
52
48.
Маллаев Ш. Ш. Клинико–иммунологические особенности ювенильного
идиопатического артрита у детей //Academic research in educational sciences. – 2023.
– №. 1. – С. 71-74.
49.
Юсупова Г. А. и др. Дисбиоз кишечника в генезе иммунной недостаточности у детей,
больных рецидивирующим бронхитом //Academic research in educational sciences. –
2023. – №. 1. – С. 151-159.
50.
Sh M. S. Genetic Aspects of Juvenile Rheumatoid Arthritis. ISSN (E): 2795–7624
VOLUME 10| JULY 2022. 1-5. 7. Sh. Sh Mallaev, TA Bobomuratov, NS Sultanova, GA
Yusupova, AA Hoshimov //Сlinical characteristics and prediction of the outcome of
juvenile rheumatoid arthritis in chronotherapy//Chin J Ind Hyg Occup Dis. – Т. 39. – №.
7. – С. 135-140.
51.
Алимов А. В., Маллаев Ш. Ш. Clinic-laboratory manifestation of juvenile rheumatoid
arthritis //Евраазийский вестник педиатрии. – Т. 3.
52.
Mallaev S. S., Alimov A. V. Clinical course of juvenile rheumatoid arthritis and its
optimization of treatment //Journal" Pediatrics. – №. 2. – С. 200-203.
53.
Mamatkulov B. M., Avezova G. S. Congenital anomalies as a cause of childhood disability
(according to the materials of Tashkent, Uzbekistan) //Nauka mo-lodykh (Eruditio
Juvenium). – 2015. – Т. 3. – №. 2. – С. 110-15.
54.
Азизова Ф. Л., Авезова Г. С. Особенности динамики заболеваемости детей
воспитывающихся в специализированных школах–интернатах //Academic research in
educational sciences. – 2023. – №. 1. – С. 237-243.
55.
Маматкулов Б., Абдурахимов Б. А. A SYSTEMATIC APPROACH TO MANAGING
THE HEALTH AND RISK FACTORS OF MINING INDUSTRY WORKERS //Новый
день в медицине. – 2020. – №. 4. – С. 211-213.
56.
Маматкулов Б. и др. THE IMPACT OF FACTORS OF PRODUCTION ON THE
HEALTH OF WORKERS IN THE MINING INDUSTRY //Новый день в медицине. –
2019. – №. 4. – С. 191-194.
57.
Маматкулов Б., Авезова Г. С., Адылов Ш. К. Врожденные пороки развития у детей
и основные пути их профилактики //Современная медицина: новые подходы и
актуальные исследования. – 2017. – С. 75-78.
58.
Alikulova D. J. et al. Identification of features of immune status in adolescents with atopic
asthma //Vestnik soveta molodykh uchenykh Chelyabinskoi oblasti. – 2015. – Т. 3. – С. 9-
14.
59.
Бобомуратов Т. А. и др. КЛИНИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ И СОПУТСТВУЮЩАЯ
ПАТОЛОГИЯ
ПРИ
ГЕМОРРАГИЧЕСКИХ
ВАСКУЛИТАХ
У
ДЕТЕЙ.
РЕТРОСПЕКТИВНЫЙ АНАЛИЗ. – 2024.
60.
Сагдуллаева М. А., Исламов С. И., Авезова Г. С. МУДДАТИДАН ЎТГАН
ҲОМИЛАДОРЛИК: ТАРҚАЛГАНЛИГИ, ЭТИОЛОГИЯСИ ВА ПАТОГЕНЕЗИ. –
2024.
61.
Avezova G. S., Beshimova Z., Avezova G. S. Means and problems of forming a healthy
lifestyle among the population //The American journal of medical sciences and
pharmaceutical research. – 2021. – Т. 3. – №. 05. – С. 73-77.
62.
Kasimova D. A. et al. Medical-social aspects of child disability //International Journal of
Psychosocial Rehabilitation. – 2020. – Т. 24. – №. 4. – С. 2116-2121.
Fevral, 2025-Yil
53
63.
Avezova G., Agataeva K. ANALYSIS OF RESULTS MEDICAL EXAMINATION OF
PERSONS ENTERING IN TO MARRIAGE //Интернаука. – 2019. – №. 45-2. – С. 61-
62.
64.
Абдурахимов Б. А., Аликулова Д. Я., Авезова Г. С. Здоровье работающих
горнорудной промышленности //EUROPEAN RESEARCH: INNOVATION IN
SCIENCE, EDUCATION AND TECHNOLOGY. – 2018. – С. 111-112.
65.
Alikulova D. et al. Factors Contributing to the Development of Bronchial Asthma //Young
Scientist USA. – 2016. – С. 113-116.
66.
Авезова Г. С., Азимов Р. И., Гуломова Н. Р. ЗАБОЛЕВАЕМОСТЬ И ОБРАЗ ЖИЗНИ
УЧАЩИХСЯ КОЛЛЕДЖЕЙ (по материалам г. Ташкента) //Университетская наука:
взгляд в будущее. – 2016. – С. 111.
67.
Mamatkulov B. M., Avezova G. S. Congenital anomalies as a cause of childhood disability
//Nauka molodyh. – 2015. – Т. 2. – С. 110-115.
68.
Маматкуло Б., Авезова Г. Бир ёшгача бўлган болалар ўлимининг хавф омиллари
//Журнал проблемы биологии и медицины. – 2011. – №. 3 (66). – С. 96-99.
69.
Хайдарова М. Х., Авезова Г. С. Adolescent health and factors lifestyle Khaydarova M.,
Avezova G. 2 (Republic of Uzbekistan) Здоровье подростков и факторы образа жизни
//Главный редактор научно-исследовательского журнала «International scientific
review», Вальцев СВ. – С. 106.
70.
Mamatkulov B. M., Avezova G. S. Congenital anomalies as a cause of childhood disability
(according to the materials of Tashkent, Uzbekistan) //Nauka mo-lodykh (Eruditio
Juvenium). – 2015. – Т. 3. – №. 2. – С. 110-15.
71.
Sultanova N. S., Avezova G. S. Mallaev Sh. Sh., Fayziyev NN Comprehensive
characteristics of the state of health of children in different age periods, depending on the
types of feeding and care //British Medical. – Т. 3. – №. 2. – С. 109-113.
72.
Авезова Г. Уч ёшгача болалар саломатлиги шаклланишининг тиббий–ижтимоий
қирралари. – 2012.
73.
Sh M. S. et al. Molecular-Genetic Mechanisms of the Development of Juvenile Idiopathic
Arthritis in Children. – 2023.
74.
Нурдинова Г. У. и др. Эпидемиология сахарного диабета //International scientific
review. – 2016. – №. 7 (17). – С. 93-95.
75.
Нурдинова Г. У. и др. Распространенность сахарного диабета первого и второго
типов в Андижанской области //European research. – 2016. – №. 5 (16). – С. 99-101.
76.
Мусаева У. А., Авезова Г. С. ЎЗБЕКИСТОНДА ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ ВА СПОРТ
ТИЗИМИНИНГ МОДЕРНИЗАЦИЯЛАШ //Modern Science and Research. – 2025. – Т.
4. – №. 2. – С. 287-296.
77.
Сагдуллаева М. А., Сагдуллаев И. И., Авезова Г. С. МУДДАТИДАН ЎТИБ
ТУҒИЛГАН БОЛАЛАРНИНГ САЛОМАТЛИК ҲОЛАТИ, КАСАЛЛИКЛАРИНИ
ОЛДИНИ
ОЛИШНИНГ
ГИГИЕНИК
ХУСУСИЯТЛАРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ. – 2024.
78.
Каримова Б. Н., Отажонов И. О., Авезова Г. С. УРАТЛИ НЕФРОПАТИЯСИ БОР
ТЕЗ-ТЕЗ КАСАЛЛАНУВЧИ БОЛАЛАР ВА УЛАРНИНГ ИЖТИМОИЙ
ХАРАКТЕРИСТИКАСИ. – 2024.
Fevral, 2025-Yil
54
79.
Anikeeva N. A. et al. DILATED CARDIOMYOPATHY AGAINST THE
BACKGROUND OF CENTRONUCLEAR MYOPATHY TYPE 5 IN AN 8-YEAR-OLD
CHILD: A CLINICAL CASE. – 2024.
80.
Ганиев А. Г., Авезова Г. С., Хабибуллоева Б. Р. КАЧЕСТВЕННОЕ
ИССЛЕДОВАНИЕ МАТЕРЕЙ ДЕТЕЙ С АТОПИЧЕСКИМ ДЕРМАТИТОМ:
ЭМОЦИОНАЛЬНЫЕ И СОЦИАЛЬНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ. – 2024.
81.
Bobomuratov T. A., Davletova F. O., Avezova G. S. BOLALARDA O ‘TKIR
BRONXIOLITNING DIFFERENSIAL-DIAGNOSTIK MEZONLARI. – 2024.
82.
Bobomuratov T. A., Davletova F. O., Avezova G. S. KO ‘KRAK YOSHDAGI
BOLALARDA O ‘TKIR BRONXIOLIT RIVOJLANISHINING ETIOPATOGENEZI,
KLINIKASI VA DAVOSINI O ‘RGANISHGA ZAMONAVIY YONDOSHUVLAR. –
2024.
83.
Авезова Г. С. и др. ЭФФЕКТИВНОСТЬ «АДАПТИВНОЙ ФИЗКУЛЬТУРЫ» В
ЛЕЧЕНИИ ДЕТЕЙ С ХРОНИЧЕСКОЙ ПАТОЛОГИЕЙ ОРГАНОВ ДЫХАНИЯ. –
2024.
84.
Расулова Л. Т. и др. ОЦЕНКА ЦИТОХИМИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ У
НОВОРОЖДЕННЫХ ДЕТЕЙ. – 2024.
85.
Маллаев Ш. Ш., Авезова Г. С., Султанова Н. С. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ
ДИАГНОСТИКИ И ЛЕЧЕНИЯ ЮВЕНИЛЬНОГО ИДИОПАТИЧЕСКОГО
АРТРИТА У ДЕТЕЙ. – 2024.
86.
Бобомуратов
Т.
А.
и
др.
ОЗИҚЛАНТИРИШ
ТУРЛАРИ
БИЛАН
ФАРҚЛАНАДИГАН БОЛАЛАРНИНГ ПСИХОФИЗИОЛОГИК РИВОЖЛАНИШИ
ВА УЛАРНИНГ ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛИ. – 2024.
87.
Бобомуратов Т. А. и др. ПОКАЗАТЕЛИ ФИЗИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ ДЕТЕЙ ПРИ
РАЗЛИЧНЫХ ВИДАХ ВСКАРМЛИВАНИЯ. – 2024.
88.
Azizova F. L. et al. INNOVATSION PEDAGOGIK USULLARNI JORIY ETISH
ORQALI TALABALAR BILIM, MALAKA, KO ‘NIKMALARINI OSHIRISH. – 2024.
89.
Авезова Г. С. и др. ГЕМОРРАГИЧЕСКИЙ ВАСКУЛИТ У ДЕТЕЙ. – 2024.
90.
Авезова Г. С. ГЕМОРРАГИК ВАСКУЛИТЛИ БОЛАЛАРДА ГЕМОСТАЗ
ТИЗИМИНИНГ ЎЗГАРИШИ. – 2023.
91.
Shagazatova B. X. et al. Rekonstruktiv jarrohlik aralashuvlardan so'ng diabetik tovon
sindromi bo'lgan 2-tur diabet bilan og'rigan bemorlarning hayot sifatini baholash. – 2023.
92.
Шагазатова Б. Х. и др. Патофизиология гипоталамо-гипофизарной системы после
облучения краниальной области. – 2023.
93.
Маллаев Ш. Ш., Алимов А. В., Авезова Г. С. Ювенильный идиопатический артрит у
детей: клиника, диагностика, тактика лечения. – 2023.
94.
Султанова Н. С., Авезова Г. С., Маллаев Ш. Ш. Показатели метаболичского статуса
детей. – 2023.
95.
Авезова Г. С., Файзуллаев Т. С. Шахсга йўналтирилган таълим: унинг олий тиббий
таълимдаги ўрни //Academic research in educational sciences. – 2023. – №. 1. – С. 225-
230.
96.
Шоймардонов Б., Авезова Г. С. ИССИҚ ИҚЛИМ ШАРОИТЛАРИДА ОВҚАТ ҲАЗМ
ҚИЛИШ ТИЗИМИ КАСАЛЛИКЛАРИНИНГ ХАВФ ОМИЛЛАРИНИ ЎРГАНИШ
УСЛУБИЁТИ //Academic research in educational sciences. – 2023. – №. 1. – С. 35-40.
Fevral, 2025-Yil
55
97.
Шагазатова Б. Х. и др. ОЦЕНКА КАЧЕСТВА ЖИЗНИ БОЛЬНЫХ САХАРНЫМ
ДИАБЕТОМ 2 ТИПА С СИНДРОМОМ ДИАБЕТИЧЕСКОЙ СТОПЫ ПОСЛЕ
РЕКОНСТРУКТИВНЫХ ОПЕРАТИВНЫХ ВМЕШАТЕЛЬСТВ //Journal of new
century innovations. – 2022. – Т. 11. – №. 2. – С. 131-135.
98.
Авезова Г. TOSHKENT SHAHRIDA ERTA YOSHLI BOLALARNING O ‘LIM
SABABLARI TAHLILI //Международный журнал научной педиатрии. – 2022. – Т. 1.
– №. 6. – С. 26-33.
99.
Маматкулов Б., Авезова Г. С., Уразалиева И. Р. Школа общественного
здравоохранения. – 2022.
100.
Шарипова
С.
Н.,
Авезова
Г.
С.
СРАВНИТЕЛЬНАЯ
ОЦЕНКА
МОРФОЛОГИЧЕСКИХ
ПРИЗНАКОВ
У
СПОРТСМЕНОК
СПЕЦИАЛИЗИРУЮЩИХСЯ В ГИМНАСТИКЕ И В БОРЬБЕ //Fan-Sportga. – 2022.
– №. 7. – С. 76-78.
101.
Маллаев Ш. Ш. и др. Побочное действие нестероидных противовоспалительных
препаратов на желудочно-кишечный тракт при лечении ювенильного
идиопатического артрита у детей : дис. – Ўзбекистон, Тошкент, 2022.
102.
Авезова Г. С., Бобомуратов Т. А. Эрта ёшли болаларда нафас олиш тизими
касалликларининг эпидемиологияси. – 2022.
103.
Mamatqulov B. M., Avezova G. S. Методы, средства и формы личностно-
ориентированного образования в высшей школе. – 2022.
104.
Sattarovna G. A. et al. THE ROLE OF MODERN TEACHING METHODS IN
ENHANCING STUDENTS'KNOWLEDGE AND FORMATION SKILLS //
湖南大学学
报
(
自然科学版
). – 2021. – Т. 48. – №. 12.
105.
Bakhromjon M., yim Sattarovna A. G., n Rasnidovich T. R. THE PROBLEM OF
ALCOHOL DEPENDS AND THE FIGHT AGAINST IT //World Bulletin of Public
Health. – 2021. – Т. 4. – С. 89-90.
106.
Сафарова Д. Д. и др. ОСОБЕННОСТИ ТЕЛОСЛОЖЕНИЯ ЛЕГКОАТЛЕТОВ–
БЕГУНОВ, СПЕЦИАЛИЗИРУЮЩИХСЯ НА РАЗЛИЧНЫХ ДИСТАНЦИЯХ
//Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №. Special Issue 1. – С.
326-334.
107.
Маматкулов
Б.
М.
и
др.
ПАТРОНАЖ
ҲАМШИРАЛАРИНИНГ
КАСАЛЛАНИШИНИ ЎРГАНИШ //Интернаука. – 2021. – №. 20-7. – С. 31-33.
108.
Манонова Ю., Авезова Г. С. ТАЛАБА ЁШЛАРНИНГ ҲАРАКАТ ФАОЛЛИГИ,
СПОРТ БИЛАН ШУҒУЛЛАНИШИ //Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 6. – С.
1889-1893.
109.
Авезова Г. С., Тулиев Р. Р. ТАЛАБА ЁШЛАРДА ЗАРАРЛИ ОДАТЛАР ВА ҲАР
ХИЛ ТУРДАГИ ТОБЕЛИКЛАРНИНГ МАВЖУДЛИГИ //Scientific progress. – 2021.
– Т. 2. – №. 6. – С. 1898-1901.
110.
Авезова
Г.
С.,
Абдупаттаев
З.
А.
Ў.
НЕКОТОРЫЕ
ФАКТОРЫ
СПОСОБСТВУЮЩИЕ
ЗДОРОВОГО
ОБРАЗА
ЖИЗНИ
СЕЛЬСКОГО
НАСЕЛЕНИЯ //Scientific progress. – 2021. – Т. 2. – №. 6. – С. 1911-1914.
111.
Avezova G. S., Manonova Y. S. Q. SOG ‘LOM TURMUSH TARZI: TALABA
YOSHLAR QARASHLARI //Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences. – 2021. – Т. 1. – №. 5. – С. 991-995.
Fevral, 2025-Yil
56
112.
Маматкулов Б. М., Уразалиева И. Р., Арсланбекова Н. Б. ОЦЕНКА КАЧЕСТВА
ТРУДА ПАТРОНАЖНЫХ МЕДИЦИНСКИХ СЕСТЕР В ОБЩЕВРАЧЕБНОЙ
ПРАКТИКЕ //Интернаука. – 2020. – №. 46-1. – С. 44-45.
113.
Маматкулов Б., Уразалиева И. Мнение населения и врачей общей практики о
качества труда патронажных медицинских сестер. – 2020.
114.
Авезова Г. С. ALCOHOL DEPENDENCE AND A SYSTEMATIC APPROACH TO
PREVENTION //Новый день в медицине. – 2020. – №. 4. – С. 74-77.
115.
Авезова Г. С., Джуманазарова А. Ж. К., Чориева Ш. Э. Распространенность
туберкулеза с множественной лекарственной устойчивостью //International scientific
review. – 2020. – №. LXVII. – С. 97-99.
116.
Авезова Г. С. Сурхандарё вилояти шаҳар ва қишлоқларида туғма аномалияларнинг
тарқалганлиги. – 2019.
117.
Аликулова Д. Я., Юсупбекова Н. А. ЗДОРОВЬЕ И УСЛОВИЯ ОБУЧЕНИЯ
МОЛОДЕЖИ
//EUROPEAN
RESEARCH:
INNOVATION
IN
SCIENCE,
EDUCATION AND TECHNOLOGY. – 2018. – С. 123-125.
118.
Shaykhova G. I., Azizova F. L., Avezova G. S. THE LEVEL AND STRUCTURE OF THE
INCIDENCE OF CHILDREN FROM SPECIALIZED BOARDING SCHOOLS //Central
Asian Journal of Medicine. – 2018. – Т. 2018. – №. 1. – С. 72-76.
119.
Мамяткулов Б., Авезова Г. С. Интернетдан аҳборотларни қидириш. Клиник
саволларни шакллантириш (pico). – 2018.
120.
Авезова Г. С., Хайитбоева Н. А. ВРОЖДЕННЫЕ АНОМАЛИИ У ДЕТЕЙ
//Современная медицина: новые подходы и актуальные исследования. – 2018. – С.
59-63.
121.
Хайдарова З. Т. и др. ИНФОРМИРОВАННОСТЬ НАСЕЛЕНИЯ ПО ЗДОРОВОМУ
ОБРАЗУ ЖИЗНИ //EUROPEAN RESEARCH: INNOVATION IN SCIENCE,
EDUCATION AND TECHNOLOGY. – 2018. – С. 119-121.
122.
Avezova G. S. Turaev B. Sh //International scientific-practical congress. – 2017. – С. 192.
123.
Маматкулов Б., Авезова Г. С. Хавф, хавф омиллари ҳақида тушунча. хавф
омилларини хисоблаш усуллари. – 2017.
124.
Авезова Г. С., Ишмурадов М. Б. ФАКТОРЫ, СПОСОБСТВУЮЩИЕ РАЗВИТИЮ
ЗАБОЛЕВАНИЙ ОРГАНОВ ПИЩЕВАРЕНИЯ //Young scientists' and mentors' non-
standart congress. – 2017. – С. 130-133.
125.
Маматкулов Б. М., Авезова Г. С. ЗАБОЛЕВАЕМОСТЬ И СМЕРТНОСТЬ ДЕТЕЙ С
ВРОЖДЕННЫМИ АНОМАЛИЯМИ В Г. ТАШКЕНТЕ //Young scientists' and
mentors' non-standart congress. – 2017. – С. 170-174.
126.
Тураев Б. Ш., Авезова Г. С. МЕДИКО-БИОЛОГИЧЕСКИЕ И СОЦИАЛЬНО-
ГИГИЕНИЧЕСКИЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ РЕПРОДУКТИВНОГО ЗДОРОВЬЯ
МУЖЧИН //Young scientists' and mentors' non-standart congress. – 2017. – С. 192-196.
127.
Guloyim A., Ilmira U., Zarifa K. Analysis of results of medical examination of persons
entering into marriage //International scientific review. – 2016. – №. 4 (14). – С. 241-243.
128.
Guloyim A. The peculiarities of the morbidity of the children //International scientific
review. – 2016. – №. 4 (14). – С. 229-231.
129.
Madina K., Guloyim A. Adolescent health and factors lifestyle //International scientific
review. – 2016. – №. 8 (18). – С. 106-108.
Fevral, 2025-Yil
57
130.
Guloyim A., Mirzohit S. Congenital malformation as a cause of child disability
//International scientific review. – 2016. – №. 4 (14). – С. 243-245.
131.
Авезова Г. С., Сайтмуратов М. А. Congenital malformation as a cause of child disability
Avezova G., Sajtmuratov M. 2 (Republic of Uzbekistan) Врожденные пороки развития
как причина детской инвалидности //Главный редактор научно-исследовательского
журнала «International scientific review», Вальцев СВ. – 2016. – №. 4. – С. 241.
132.
Авезова Г. С. The peculiarities of the morbidity of the children Аvezova G.(Republic of
Uzbekistan) Особенности заболеваемости детей //Главный редактор научно-
исследовательского журнала «International scientific review», Вальцев СВ. – 2016. –
№. 4. – С. 227.
133.
Аликулова Д. Я., Маматкулов Б. М., Уразалиева И. Р. Asthma school organization in
the Republic of Uzbekistan //International scientific review. – 2015. – №. 9 (10). – С. 59-
61.
134.
Маматкулов Б., Аликулова Д. Я., Уразалиева И. Р. ОЦЕНКА КАЧЕСТВА ЖИЗНИ
ПАЦИЕНТОВ СТРАДАЮЩИХ БРОНХИАЛЬНОЙ АСТМОЙ //Научная дискуссия:
вопросы медицины. – 2015. – №. 10-11. – С. 161-164.
135.
Аликулова Д. Я. Иммунный статус больных атопической бронхиальной астмой
подросткового возраста //Здоровье–основа человеческого потенциала: проблемы и
пути их решения. – 2015. – Т. 10. – №. 2. – С. 446-449.
136.
Азимов Р. И., Гуломова Н. Р., Авезова Г. С. Заболеваемость по данным
обращаемости учащихся колледжей //Молодой ученый. – 2015. – №. 21. – С. 242-244.
137.
Маматкулов Б. М., ЛаМорт Н. КЛИНИЧЕСКАЯ ЭПИДЕМИОЛОГИЯ.
138.
Ahmedov M. et al. Addressing the challenges of improving the quality of primary care for
Chronic Heart Failure in Uzbekistan: a qualitative study.
139.
Нурдинова Г. У. и др. Prevalence of first and second types diabetes in Andizhan region
Nurdinova G., Avezova G. 2, Kodirova D. 3, Komilova Z. 4 (Republic of Uzbekistan)
Распространенность сахарного диабета первого и второго типов в Андижанской
области //EUROPEAN RESEARCH: INNOVATION IN SCIENCE, EDUCATION AND
TECHNOLOGY. – С. 99.
140.
Bobomuratov T. A. et al. Brestfeeding and Genetic Features of Juvenile Rheumatoid
Arthritis //Journal of Pharmaceutical Negative Results. – 2022. – С. 1983-1988.
141.
Sh M. S. et al. Genetic Aspects of Juvenile Rheumatoid Arthritis //ISSN (E). – 2022. – С.
2795-7624.
142.
Mallaev S. S. et al. Сlinical characteristics and prediction of the outcome of juvenile
rheumatoid arthritis in chronotherapy //Chin J Ind Hyg Occup Dis. – Т. 39. – №. 7. – С.
135-140.
143.
Султанова Н. С., Камалов З. С. Частота аллергических заболеваний у детей в
зависимости от видов вскармливания и принципов ухода //Российский
аллергологический журнал. – 2016. – №. 3. – С. 38-39.
144.
Faiziev N. N. et al. Changes in the hemostasis system in children with pneumonia and
optimization of their treatment //Academic Research in Educational Sciences. – 2023. – Т.
4. – С. 2181-1385.
145.
Sultanova N. S. et al. THE ROLE OF BREASTFEEDING IN THE PSYCHO-SOCIAL
ADAPTATION OF CHILDREN IN SOCIETY //British Medical Journal. – 2022. – Т. 2.
– №. 6.
Fevral, 2025-Yil
58
146.
Bobomuratov T. A. et al. Effects of Long Term Breastfeeding on Development and Health
of Children //Annals of the Romanian Society for Cell Biology. – 2021. – С. 2243-2250.
147.
Sultanova N. S. et al. COMPREHENSIVE CHARACTERISTICS OF THE STATE OF
HEALTH OF CHILDREN IN DIFFERENT AGE PERIODS, DEPENDING ON THE
TYPES OF FEEDING AND CARE //British Medical Journal. – 2023. – Т. 3. – №. 2.
148.
Султанова Н. С. Анализ пищевого поведения у детей школьного возраста в
зависимости от вида вскармливания и принципов ухода (с применением методики
DEBQ) //Academic research in educational sciences. – 2023. – №. 1. – С. 165-170.
149.
Султанова Н. С. Влияние вида вскармливания на иммунологический статус детей
//Рос. аллергол. журн. – 2016. – Т. 2. – №. 3. – С. 37-38.
150.
Sultanova N. S. Some peculiarities of physical development of children depending on
applied care methodology //European Science Review. – 2015. – №. 7-8. – С. 102-104.
151.
Sh M. S. Genetic Aspects of Juvenile Rheumatoid Arthritis. ISSN (E): 2795–7624
VOLUME 10| JULY 2022. 1-5. 7. Sh. Sh Mallaev, TA Bobomuratov, NS Sultanova, GA
Yusupova, AA Hoshimov //Сlinical characteristics and prediction of the outcome of
juvenile rheumatoid arthritis in chronotherapy//Chin J Ind Hyg Occup Dis. – Т. 39. – №.
7. – С. 135-140.
152.
Файзиев Н. Н. и др. Изменения в системе гемостаза у детей с пневмонией и
оптимизация их лечения //Academic research in educational sciences. – 2023. – №. 1. –
С. 180-187.
153.
Султанова Н. С. Обоснование необходимости исключительного грудного
вскармливания в развитии познавательных способностей детей //Молодой ученый.
– 2014. – №. 10. – С. 87-90.
154.
Мухамедова Х. Т., Джалалов У. Д., Султанова Н. С. Влияние исключительного
грудного вскармливания и применения эффективных технологий ухода на
соматический статус детей раннего возраста //Вестник Уральской медицинской
академической науки. – 2011. – №. 1. – С. 41-43.
155.
Султанова Н. С., Пулатова А. П., Рустамова М. С. Гормональный статус женщин с
климактерическим синдромом в сочетании с йоддефицитными заболеваниями
//Здравоохранение Таджикистана. – 2009. – №. 3. – С. 40-44.
156.
Мухамадиева С. М., Султанова Н. С., Ходжимурадова Д. А. Особенности
клинических
проявлений
климактерического
синдрома
у
женщин
с
йоддефицитными состояниями //Доклады Академии наук Республики Таджикистан.
– 2007. – Т. 50. – №. 7. – С. 639-643.
157.
Султанова Н. С. О размерности полной группы движений кокасательного
расслоения со связностью горизонтального лифта //Дифференциальная геометрия
многообразий фигур. – 2002. – №. 33. – С. 104-107.
158.
Султанова Н. С. и др. Влияние вида вскармливания на соматический статус детей :
дис. – Ўзбекистон, Тошкент, 2022.
159.
Маллаев Ш. Ш. и др. Особенности клинического течения ювенильного
ревматоидного
артрита
у
детей
//ЖУРНАЛ
ГЕПАТО-
ГАСТРОЭНТЕРОЛОГИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2022. – №. SI-2.
160.
Султанова Н. С. и др. Современный взгляд на грудное вскармливание и его значение
для здоровья матери и ребенка //Журнал гепато-гастроэнтерологических
исследований. – 2022. – №. SI-3.
