Aprel, 2025-Yil
236
PSIXOLOGIYALIQ TRENIN’DI SHÓLKEMLESTIRIW QAǴIYDALARI HÁM
PSIXOLOG -TRENERLERGE ULIWMALIQ KÓRSETPELER
Turemuratova Aziza Begibaevna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti assistenti.
Boranbaeva Balsulu Bazarbekovna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti.
Muratbayeva Umida Raxat qizi
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237868
Annotatsiya.
Bul izertlewde psixologiyalıq trenin’lerdi shólkemlestiriw qaǵıydaları hám
psixologiyalıq trenin’ler haqqında ulıwma maǵlıwmatlar berip ótiledi. Sonıń menen birge,
psixolog trenerlerge trenin’lerdi shólkemlestiriw boyınsha usınıslar berilgen. Psixolog –
trenerlerdin’ trenin’ waqtında ózin baqlawı hám trenin’ qatnasıwshılarına qatnası haqqında
maǵlıwmatlar keltirip ótilgen.
Gilt sózler:
Psixolog-trener, psixologiyalıq trenin’ler, psixologiyalıq izertlewler,
psixologiyalıq uqıp, pedagogikalıq jantasıwlar, trenin’ qaǵıydaları.
PSIXOLOGIK TRENINGNI TASHKILLASHTIRISH QOIDALARI VA
PSIXOLOG-TRENERLARGA UMUMIY KO'RSATMALAR
Annotatsiya. Ushbu tadqiqotda psixologik treninglarni tashkillashtirish qoidalari va
psixologik treninglar haqida umumiy ma’lumotlar berib o’tiladi. Shuningdek, psixolog
trenerlarga treninglarni tashkillashtirish bo’yicha tavsiyalar berilgan. Psixolog-trenerlarning
trening vaqtida o’zini nazorat qilishi va trening ishtirokchilariga munosabati haqida ma’lumotlar
keltirib o’tilgan.
Kalit so’zlar:
Psixolog-trener, psixologik treninglar, psixologik tadqiqotlar, psixologik
mahorat, pedagogik yondashuvlar, trening qoidalari.
RULES FOR ORGANIZING PSYCHOLOGICAL TRAINING AND GENERAL
INSTRUCTIONS FOR PSYCHOLOGIST-TRAINERS
Abstract.
This study provides general information about the rules for organizing
psychological trainings and psychological trainings. It also provides recommendations for
psychological trainers on organizing trainings. Information is provided about the self-control of
psychological trainers during training and their attitude towards training participants.
Aprel, 2025-Yil
237
Keywords:
Psychologist-trainer, psychological training, psychological research,
psychological skills, pedagogical approaches, training rules.
Psixologtıń kliyentleri trenin’ge jańa maǵlıwmatlardı alıw ushın keledi. Biraq, kliyentlerge
kóbirek maǵlıwmatlardı beriw bolǵan tilek psixologtıń ústinen jaman dálkek etiwi múmkin.
Baslawshınıń trenin’ti monologqa aylandırıwı, onıń lekciyaǵa uqsap qalıwı trenin’niń
tiykarǵı jaǵdayların aktivlik jaǵdayınan joǵalıwına alıp keledi. Trenin’te qatnasıwshılar belsene
qatnasıwı kerek, bul trener bárqulla úndemewi kerek degen pikirdi ańlatpaydı. Biraq trenerdiń sózi
qısqa hám anıq boliwi kerek. Trenerden magliwmat soralgan waqitta, trener bul sorawdı toparga
jollap jiberiwi múmkin. Ol bul haqqında trenin’ qatnasıwshıları ne oylaydı, degen sorawdı berip,
topardıń pikirin biliwi múmkin. Bunday jaǵdaydaǵı pikirlesiw oǵada nátiyjeli boladı, sebebi
trenin’ qatnasıwshıları bul maǵlıwmatlardı bayanatqa salıstırǵanda pikirleskende jaqsıraq eslep
qaladı. Keńes beriwge hám maǵlıwmatlardı analizlewge kirisiw. Kópshilik jaǵdaylarda tiykarınan
jumıstıń baslanıwında qarıydardıń trenerge beretuǵın sorawları ózi haqqında boladı. Kliyenttiń
pikirinshe trener bul haqqında awız ashqan eken onıń neni anlatıwın túsindire alıwı kerek, neni
naduris isledim, bunday jagdaylarda ózimdi qalay tutıwım kerek edi, siz qanday keńes bergen
bolar ediniz. Bul jaǵdaylarda trener másláhát beriwge kirisip ketiw itimalı joqarı, lekin trener
bunday jaǵdaylardı talqılawǵa uqıplı ekenin oylaydı. Biraq bul duzaq, duzaqqa túsiwi bunday
jaǵdaylarda ańsatıraq. Eger haqıyqatında da sonday jaǵdaylarǵa tússe, trener ózin taba alatuǵın
insan sıpatında kóz aldına keltiriwi múmkin. Bul jaǵdaylar hámmeniń aldında tallanbaydı, sebebi
kliyent hámmeniń aldında ózin qolaysız seziniwi múmkin. Qolaysızlıqtan keyin ol trenerden
keyingi jaǵdaylarda ózin qalay tutıwın soraydı hám onnan keyingi ómiri ushın másláhát kútedi.
Bul jaǵdayda trenin’ ǵalabalıq másláhátke aylanıp ketiwi múmkin. Hátteki bul jaǵdaylarda trenin’
qatnasıwshıları da másláhát beriwge ótip ketedi. Intervenciyaǵa júdá qızıǵıp ketiw. Intervenciya
(bul sóz áskeriy iskerlik, agressiya menen baylanıslı sózge uqsaydı) psixologiyada belgili bir
iskerlikke psixologtıń aralasıwı túsiniledi, belgili bir jaǵdaylarda psixologtıń belgili bir iskerlikke
aralasıwı zárúr esaplanadı. Ullı xudojnik Leonardo da Vinchi bul haqqında qızıqlı ráwiyat toqıǵan,
bul áyne usı jaǵdayǵa mısal bola aladı. Ottan júdá qattı shappat jegen shaqmaq tas ashıwı kelip
onnan soradı:
-Sen nege maǵan jabısıp kettiń? Men seni tanımayman ǵoy. Sen meni birew menen
aljastırıp atırsań. Iltimas meniń betlerimdi óz halına qoyıń. Men hesh kimge jamanlıq etip
atırǵanım joq ǵoy.
Aprel, 2025-Yil
238
-Kewliń biykarǵa shıqpasın, - depti ot oǵan juwap retinde, - Eger sen azǵana sabır etip
kútseń men sennen ne alatuǵınımdı kórerseń.
Bul sózlerdi esitken shaqmaq tastıń ashıwı keldi hám ol sabırlılıq penen ne payda
bolatuǵının kúte basladı. Eń aqırında shaqmaqtastan káramatlar dóretken jalın payda bolıptı. Solay
etip shaqmaqtastıń sabırlılıǵı sıylıqlanıptı. Biraq bir tárepleme tásir trenin’ qatnasıwshıların belgili
bir jaǵdaylarǵa, jaǵdaylarǵa óz belsendiligin kórsetiw imkaniyatınan ayıradı. Sonıń ushın da
intervenciya tek kerekli waqıtlarda ǵana ámelge asırılıwı kerek boladı. Baslawshı bárqulla esinde
tutıwı kerek, turaqlı intervenciya óziniń pikiriniń kópligi hám absolyut hákimiyatqa alıp keliwi
múmkin. Ayırım trenerler tap usınday taypaǵa kiriwshi esaplanadı. Bul jaǵdaylar tiykarınan NLP
menen shuǵıllanatuǵın ámeliy psixologlarǵa tán. Bunday waqıtta tómendegi qubılıs eske túsedi.
Bir kúni júdá jas trener (NLPniń birinshi sabaqların iyelegen) qáwenderden belgili bir qarjı
aldı hám ogan shınıǵıw bólmesi ushin mebel alıwdı maqul kórdi. Bul jaǵdayǵa tosattan gúwa
boldı, jas trener kayologlardan mebeldi tańlay basladı. qatnasıwshılarǵa qolaylı hám jeńil
orınlıqlar tańlandı. Bunday jaǵday álbette hesh qanday narazılıqlardı keltirip shıǵarmadı. Biraq!
Trener ózi ushın bar ushın arnalǵan kursın maqul taptı. Ol hámmeden 10 sm joqarıda
otırıwı múmkin bolǵan quwanıshın hámmeden jasıra almadı. Bul jaǵdaylar álbette trenerlerdiń
jumısına unamsız tásir kórsetedi.
Trenirovka waqtında psixologtıń wazıypası.
Trenin’ xizmeti qatnasıwshılardı ol yamasa bul háreketlerdi ózlestiriwge qaratılgan usil.
Jana xizmetti ózlestiriwde qanday sharayatlar kerek boladı? Demek, insanda tómendegiler
boliwi kerekten: 1) qálew (usı iskerlikke qarata); 2) biliw qalay ámelge asırıwdı; 3) usı xızmetti
isley alıw. Psixologiyalıq trenin’ge qarata bul tómendegi wazıypalardı ámelge asırıwı talap etiledi.
1. Jana iskerlikke unamlı múnásibetlerdi qáliplestiriw hám motivaciyalaw Subyektiv
múnásibetler hár qıylı formada keliwi múmkin. Qatnas bolsa tek kerekli bolgan obyektlerge gana
payda boliwi múmkin. Emocional jaǵdaylarda bul jaǵdaylar sezimler, qálewler menen tásirlenedi,
obyektti túsiniwde bolsa mánis aladı, shaxstıń baǵdarında qádiriyat bar boladı, minez-qulıqtı
basqarıwda ustanovka sıpatında kórinedi, sociallıq ortalıqqa qarata dispoziciya sıpatında payda
boladı. Trenin’ qatnasıwshılardı usı qásiyetlerdi iyelep alıw ushın mólsherlengen. Máselen,
kásiplik pedagogikalıq ózin-ózi ańlaw trenin’inde psixologtıń wazıypası qatnasıwshı
oqıtıwshılardı óz iskerligin refleksiya etiwge úyretiwden ibarat, olar óz iskerligin hám oqıwshılar
iskerligin analizley alıwı kerek boladı.
2. Kliyent kórinisi sistemaların qáliplestiriw máselesi. Bul jaǵdaylarda túsiniklerdi
qáliplestiriw haqqında emes, al kórinisler sistemasın qáliplestiriw haqqında sóz bolmaqta.
Aprel, 2025-Yil
239
Trenin’ sabaq emes, bunda bilimlerdi tereń iyelew túsinigi joq. Bul jerde bilimler hám
kórinisler arasındaǵı ayırmashılıqlardı biliw zárúr. Bul jaǵdayda kóz-qaraslar tiykarǵı orındı
iyelemeydi, insannıń is-háreketlerin tallaw jetekshi orınlarǵa qoyıladı. Tasavvurlar adamlardıń
táǵdirlerine júdá kúshli tásir etiwi múmkin. Trener geypara waqıtları qatnasıwshılardıń túsiniklerin
ózgertiwge járdem beriwi ushın júdá úlken kúsh jumsawı kerek boladı. Kásiplik pedagogikalıq
ózin-ózi ańlaw trenin’ine keletuǵın bolsaq, oqıtıwshılar bul jaǵdaylarda óz is-háreketlerin túp-
tiykarınan kórip shıǵıwına tuwra keledi. Olar óz pedagogikalıq iskerligin ózgertiwi de talap etiledi.
3. Bilimlerdi qáliplestiriw máselesi. Bul trenin’degi eń kóp qaytalanatuģın hám eń zárúr
máselelerden biri esaplanadı. Bilimler degende bul jaǵdayda biz insannıń kórinip turǵan kóz-
qarasların basqarıw qábiletin túsinemiz, olar belgili bir anıq jaǵdaylarǵa, sharayatlarǵa baylanıslı
bolıwı múmkin. Bilimler úsh túrli kóriniste boliwi múmkin: texnologiyalıq, strategiyalıq hám
dispoziciyalıq. Eger texnologiyalıq bilimler bilim hám kónlikpelerdi belgili bir jaģdaylarda
qollanıw qábileti esaplansa, strategiyalıq bolsa ózinde bar bolgan jaģdaylardan strategiya kórinisin
jaratıw, dispoziciyalıq bolsa belgili bir jaģdaylardı tańlap sol jagdaylarga baylanıslı subyektiv
pikirlerdiń bar ekenligi esaplanadı. Pedagogikalıq xizmette bul bilimler júdá áhmiyetli bolip
esaplanadı. Kásiplik pedagogikalıq ózin-ózi ańlaw trenin’inde trener qatnasıwshılar menen
birgelikte bul bilimlerdi talqılawǵa tuwra keledi, sebebi kópshilik pedagoglar bul bilimlerge iye
emesligin kóriwimiz múmkin. Dástúriy bilimlendiriwdiń awır mashqalalarınan biri bul oqıwǵa
bolǵan itibardıń jeterli emesligi, bul bilimler psixologlardı tayarlawda kóbirek qollanıladı.
Psixologiyalıq fakultetti pitkergen studentler kóp teoriyalıq bilimlerge iye bolsa da, olar
dóretiwshilik xizmetke qarata uqipsız esaplanadı, olar izertlew isley almaydı, ámeliy jaqtan da
paydalı jumis penen shuģillana almaydı.
Bunda olarǵa dgb bolmaydı, bálkim mashqalaǵa dus kelgen qánige, birinshi náwbette
sheshimdi óz bilimlerine súengen halda tabıwǵa umtıladı, eger bul maǵlıwmatlardı taba almasalar
olar ózlerin joǵaltıp qoya baslaydı. Hesh kim oǵan jańa texnologiyalardı jaratıwdı úyretpegen.
Hár qıylı texnologiyalar, hár qıylı jaǵdaylar ushırasıp turıwı múmkin. Qánige strategiyalar
haqqında bilimlerge iye emes, ol belgili bir strategiyalardıń bar ekenligin biledi. Sebebi
oqıtıwshılar belgili bir táreplerin talqılawı múmkin, biraq texnikalıq jaǵdayların talqılamaydı.
Demek juwmaq shıǵarıwımız múmkin.
Trenin’ xizmetinen payda aliw ushin en keminde kliyent tómendegilerdi biliwi kerek
boladı:
1) nátiyjeli qarım-qatnas hám qarım-qatnas túrleri haqqında bilimlerge iye boliwi kerek;
Aprel, 2025-Yil
240
2) sóylesiwde jeke múnásibetlerdi hár qıylı strategiya hám texnologiyalardı qáliplestiriwi
hám ózine sáykesin tańlap alıwı kerek;
3) anıq texnikalardı tańlawı hár qıylı jaǵdaylarda qarım-qatnasqa kiriw jolların anıqlap
alıwı zárúr; hám eń tiykarǵısı basqa qatnasıwshılar menen qarım-qatnasta hár qıylı jaǵdaylarda
ózin tuta biliwi kerek.
Paydalanılģan ádebiyatlar
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Turemuratova, Aziza. "TRADITIONS OF FORMING THE SPIRITUAL AND MORAL
WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN PEDAGOGY." Евразийский журнал
академических исследований 3.7 (2023): 225-229.
3.
Dauletova, G. M. "O’SMIRLIK YOSHDAGI PSIXOLOGIK O’ZGARISHLAR."
ХАБАРШЫСЫ 3 (2022): 81.
4.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, Kujamuratova Gulnaz Jumabayevna, and Iskendarova
Shayra
Sabirovna.
"PEDAGOGICAL
MECHANISMS
OF
DEVELOPING
COLLABORATIVE SKILLS OF STUDENTS BASED ON A MULTI-VECTOR
APPROACH." International Journal of Pedagogics 4.09 (2024): 55-62.
5.
Begibaevna, Turemuratova Aziza. "APPLYING METHODS THAT IMPROVE
STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS
BASED
ON
MULTI-VECTOR
PEDAGOGICAL APPROACHES." European International Journal of Pedagogics 4.11
(2024): 178-182.
6.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, and Asamatdinova Bazargul Bakhadirovna.
"PEDAGOGICAL
FOUNDATIONS
OF
DEVELOPING
STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS
BASED
ON
A
MULTI-VECTOR
APPROACH." European International Journal of Pedagogics 4.11 (2024): 183-187.
7.
Begibaevna,
Turemuratova
Aziza,
and
Ayimbaeva
Aynura
Rustamovna.
"PEDAGOGICAL ANALYSIS AND ESSENCE OF MULTI-VECTOR APPROACHES
IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON THE
EDUCATIONAL PROGRAM." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS
5.11 (2024): 88-92.
Aprel, 2025-Yil
241
8.
Begibaevna, Turemuratova Aziza. "THE ROLE OF PEDAGOGICAL METHODS
BASED ON MULTI-VECTOR APPROACHES IN MODERN EDUCATION IN
IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS." CURRENT RESEARCH
JOURNAL OF PEDAGOGICS 5.11 (2024): 98-102.
9.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, Kushbaeva Indira Tursinbaevna, and Dawletmuratova
Raxila
Genjemuratovna.
"THE
MAIN
ESSENCE
OF
DEVELOPING
STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS
BASED
ON
MULTI-VECTOR
PEDAGOGICAL
APPROACHES
IN
MODERN
EDUCATION."
CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 5.09 (2024): 43-46.
10.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
11.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON
THE MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS
OF EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.
12.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global study 9 (2024):
114-121.
