1997
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
SANOAT SOTSIOLOGIYASINING VUJUDGA KELISHI. XOTORN TAJRIBASI
Nurqulov Bunyod G‘ofir о‘g‘li
О‘zMU Sotsiologiya kafedrasi stajyor о‘qituvchisi.
e-mail:
nurkulov_b@nuu.uz
Mamatova Gulsanam Mardon qizi
O‘zbekiston Milliy Universiteti,
Ijtimoiy fanlar fakulteti Sotsiologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15293856
Annotatsiya. Empirik sotsiologiyaning rivojlanishi sanoat sohasida ham ko‘zga ko‘rina
boshlagan. Xususan, XX asr boshlarida AQSH da amalga oshirilgan Xotorn tajribasi asosida
sanoat sotsiologiyasi alohida ajralib chiqqan va ilmiy asosda yoritilgan. Uning ushbu tajribasi
G‘arbiy Yevropani larzaga solgan kuchli iqtisodiy tanazzul davrida o‘tkazilgan bo‘lib,
tajribaning asosiy maqsadi-ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning qo‘shimcha omillarini
qidirib topishdan iborat edi. Ushbu maqolada sanoat sotsiologiyasining ilmiy fan sifatida
shakllanish bosqichlari, uning tarixiy - ijtimoiy ildizlari hamda asosiy yondashuv nazariyalari
tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar: Sanoat sotsiologiyasi, moddiy ishlab chiqarish, xotorn tajribasi,
sotsiabillik, sotsiametriya, industrial tamaddunning insoniy muammolari, ijtimoiy muammolar,
siyosiy muammolar, norasmiy aloqalar.
THE EMERGENCE OF INDUSTRIAL SOCIOLOGY. THE HAWTHORNE
EXPERIMENT
Abstract. The development of empirical sociology began to manifest itself in the
industrial sector as well. In particular, based on the Hawthorne experiments conducted in the
United States in the early 20th century, industrial sociology emerged as a separate field and was
studied on a scientific basis. These experiments were carried out during a period of severe
economic depression that had shaken Western Europe, and their main goal was to identify
additional factors that could enhance production efficiency. This article analyzes the stages in
the development of industrial sociology as a scientific discipline, its historical and social roots,
and its main theoretical approaches.
Keywords: Industrial sociology, material production, Hawthorne experiment, sociability,
sociometry, human problems of industrial civilization, social problems, political problems,
informal relations.
1998
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
ЧРЕЗВЫЧАЙНАЯ СИТУАЦИЯ В ПРОМЫШЛЕННОЙ СОЦИОЛОГИИ. ОПЫТ
ХОУТОРНА
Аннотация. Развитие эмпирической социологии стало заметным и в
промышленной сфере. В частности, на основе Хоуторнского эксперимента, проведённого
в США в начале XX века, промышленная социология выделилась в отдельное направление
и получила научное обоснование. Этот эксперимент был проведён в период серьёзного
экономического кризиса, потрясшего Западную Европу, и его основной целью было
выявление дополнительных факторов, способствующих повышению эффективности
производства. В данной статье анализируются этапы формирования промышленной
социологии как научной дисциплины, её историко-социальные корни, а также основные
теоретические подходы.
Ключевые слова: Индустриальная социология, материальное производство,
Хоторнский эксперимент, общительность, социометрия, человеческие проблемы
индустриальной цивилизации, социальные проблемы, политические проблемы,
неформальные отношения.
AQSH da faol rivojlangan empirik sotsiologiya Chikago maktabi vakillarining yirik
shaharlardagi tadqiqotlari ijtimoiy hayotning boshqa sohalari, jumladan sanoat sohasida
birinchilardan bo‘lib qaror topa boshladi. Moddiy ishlab chiqarish sotsiologlarning jiddiy
e’tiboriga tushdi. 1920-yillaming ikkinchi yarmidan boshlab industrial sotsiologiya shakllana
boshladi, uning tasdiqlanishi va empirik sotsiologiyaning “old pozitsiyalarga” chiqishi esa
Xotorn tajribasini o‘tkazish bilan bog‘liq edi. Bu tajriba “Vestern elektrik kompaniyasi”
firmasining (Chikago tevaragida joylashgan) elektrotexmka uskunalarini ishlab chiqaradigan
zavodlarida besh yil davomida o‘tkazildi (1927-1932). Amerikalik sotsiolog va psixolog Elton
Meyo (1880-1949) industrial sotsiologiya asoschilaridan va sanoatda ommaviy tadqiqotlami
boshlab bergan tajriba tahlilchi lari dan biri edi.
Meyoning sotsiologiyadagi ilmiy va amaliy faoliyatining bosh g‘oyalari uning uchta
kichik ishlarida bayon etilgan: «Industrial tamaddunning insoniy muammolari» (1933-yilda,
Xotom tajribasidan so‘ng darhol yozilgan), “Industrial tamaddunning ijtimoiy muammolari”
(1945), “Industrial tamaddunning siyosiy muammolari” (1947). Xotom tajribasi asosida ishlab
chiqarish jarayoni samaradorligiga. va mehnat unumdorligi o‘sishiga ta’sir etuvchi asosiy shart -
inson munosabatlari omilidir degan xulosaga kelindi. Bu munosabatlar esa guruh a’zolarining
bir-birini tushunishga, o‘zlarini shu guruhga qo‘shilgan bo‘lib his etishga va shu bilan birga,
o‘zlarini erkin sezishga intilishlariga asoslangan edi. Odamning muayyan ijtimoiy umumiylikka
qolshilishga bu istagini E.Meyo “sotsiabillik” hissi deb atadi.
1999
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
1930-yillarda amalga oshirilgan, nafaqat rasmiy, balki norasmiy munosabatlarga
asoslangan jamoani shakllantirish jarayoni bo‘yicha tadqiqotlar kichik guruhlami empirik
o‘rganish darajasida ularga qiziqishning keskin ortishiga va shu maqsad uchun tegishli usul va
uslubiyatlar yaratilishiga yordam berdi. Ular orasida tez ommalashgan sotsiometriya alohida
o‘rin egallardi. Sotsiometriya bir guruh odamlarning emotsional munosabatlarini va boshqa
odamlarga ta’sirini o‘lchash usuli, deb hisoblanardi[1].
Elton Mayo tomonidan Hawthorne tajribasi 1927 yilda Garvard biznes maktabidan Elton
Mayo va Frits Rotlisberger boshchiligidagi bir guruh tadqiqotchilar Chikagodagi Western
Electric kompaniyasining Hawthorne Works kompaniyasida o‘qishga taklif qilindi. Tajriba 1932
yilgacha davom etdi. Hawthorne tajribasi shuni ko‘rsatdiki, xodimlarning unumdorligi faqat
jismoniy mehnat sharoitlari va ularga to‘lanadigan pul ish haqi funktsiyasi emas. Xodimlarning
unumdorligi ko‘p jihatdan xodimlarning ish holatidan qoniqishlariga bog‘liq. Mayoning fikri
shundan iborat ediki, mantiqiy omillar samaradorlikni aniqlashda hissiy omillarga qaraganda
ancha kam ahamiyatga ega. Bundan tashqari, xodimlarning xulq-atvoriga ta'sir qiluvchi barcha
insoniy omillardan eng kuchlisi ishchining ijtimoiy guruhlardagi ishtirokidan kelib chiqadigan
omillar edi. Shunday qilib, Mayo mehnatni tartibga solish ishlab chiqarishning ob'ektiv
talablariga javob berishdan tashqari, bir vaqtning o‘zida xodimning ish joyidagi ijtimoiy
qoniqishning sub'ektiv talabini qondirishi kerak degan xulosaga keldi.
Hawthorne tajribasi to‘rt qismdan iborat . Ushbu qismlar quyida qisqacha tavsiflanadi:
1.Yoritish tajribasi.
2.Releni yig‘ish sinov xonasi tajribasi.
3.Intervyu dasturi.
4.Bank simlari sinov xonasida tajriba[2].
Mayo kashfiyotlarining nazariy ahamiyatiga kelsak, u yangi faktni - ikkita turdagi
tuzilmalarning kichik guruhida mavjudligini olishdan iborat bo‘lib, tadqiqot uchun keng
istiqbolni ochdi. Hawthorne tajribalaridan so‘ng, kichik guruhlarni o‘rganishning butun
yo‘nalishi paydo bo‘ldi, birinchi navbatda, guruh tuzilmalarining har ikki turini tahlil qilish,
ularning har birining guruhni boshqarish tizimidagi nisbiy ahamiyatini aniqlash bilan bog‘liq.
Xotorn
tajribasini
tanqid
qilish.Ushbu
tadqiqot
tanqidchisi
Stenli
Milgram
ta’kidlaganidek, ishchilarning mehnat unumdorligi tajribada ishtirok etgani uchun umuman
oshmagan. Uning fikricha, ishchilar psixologlarni kompaniya rahbariyati xodimlarini
qisqartirishni rejalashtirish uchun josus sifatida ko‘rishgan. Shu sababli, Mayo tomonidan kashf
etilgan effekt ob'ektiv ravishda mavjud bo‘lgan hodisa emas, balki tasodifiy olingan
eksperimental maʼlumotlar degan fikr mavjud[3].
2000
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
E.Meyo, F.Retlisberger, U.Dikson, N.Uaytxed sanoat ishlab chiqarish sohasida sotsial
guruhlami o‘rganishga, 1940-yillarda va undan keyin esa sotsial guruhlar nazariyasini ishlab
chiqishga R.Beylz, T.Nyukom, U.Uayt, L.Festinger, J.Xomans va boshqalar katta hissa qo‘shdi.
1930-1940-yillarda AQShda sotsiologiya fanining mehnat sotsiologiyasi, menejment
sotsiologiyasi, madaniyat sotsiologiyasi, ta’lim sotsiologiyasi, bilim sotsiologiyasi, harbiy
sotsiologiya, hordiq sotsiologiyasi kabi bir qator sohalari tez rivojlandi. Industrial sotsiologiya va
shahar sotsiologiyasi esa ancha ilgarilab ketgan edi. Bu nafaqat nazariyani taraqqiy ettirish
ehtiyojlarining aksi, balki tadqiqotlarni o‘tkazishga amaliy qiziqish natijasi edi[4].
XULOSA
Xulosa qilib shunday fikrga kelishimiz mumkinki, Elton Meyoning ushbu tajribasi
ishchilarning unumdorligini oshirish, ishlab chiqarilayotgan mahsulotga nisbatan menlik hisi
hamda boshqaruvchi bilan munosabat maydonini aniqlash, ishchilarning korxonadagi insoniy
munosabatlarini yaxshilash, guruh bilan aloqalarini mustahkamlashga qaratilgan tajribadir.
Ushbu tajriba o‘zining tasdig‘ini topgan bo‘lib - bugungi kunda tajribadan olingan
ma’lumotlar korxona menejerlari tomonidan, chuqur o‘rganilib boshqaruv shaklini yaratishda
asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
REFERENCES
1.
Jiyanmuratova Gulnoz Sherbutayevna Sotsiologiya tarixi/darslik/.-Toshkent: “Innovatsiya-
Ziyo” 324-325-betlar.
2.
Elton Mayo‘s Hawthorne Experiment and It's Contributions to Management
3.
namdu.uz/media/Books/pdf/2024/05/20/NamDU-ARM-1229-Sotsiologiya_tarixi.pdf
4.
Jiyanmuratova Gulnoz Sherbutayevna
Sotsiologiya tarixi/darslik/.
-
Toshkent:
“Innovatsiya-Ziyo” 325-bet
5.
O‘zbekiston Milliy universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti, “Sotsiologiya”kafedrasi
“Sotsiologiya “ nomli darslik. Toshkent: “VNESHINVESTPROM “,2023.-496b.[17-bet]
6.
Jiyanmuratova Gulnoz Sherbutayevna
Sotsiologiya tarixi/darslik/.
-
Toshkent:
“Innovatsiya-Ziyo” 324-325-betlar.
