Aprel, 2025-Yil
525
BOSHQARISH USULLARI
Toshov M.H.
Osiyo xalqaro universiteti.
M.Dj. Bobojonova
Osiyo xalqaro universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15298324
Annotatsiya.
Boshqaruv usullari - bu xodimlarga va umuman ishlab chiqarish jamoalariga
ta'sir ko’rsatish usullari bo’lib, bu usullar qo’yilgan maqsadlarga erishish jarayonida mazkur
xodimlar va jamoalarning faoliyatini uyg’unlashtirishni nazarda tutadi. Boshqarish usullari
ishlab chiqarish yoki xizmat ko’rsatish jarayonidagi mavjud munosabatlardan ob'ektiv tarzda
kelib chiqadi.
Kalit so’zlar:
Boshqaruv usullari, ishchi kuchi, modellashtirish.
Usul - bu tadqiqot qilish yoki ta'sir ko’rsatish usulidir. Tadqiqot qilish nuqtai nazaridan
uslub deganda boshqaruv ob'ektini o’rganish jarayonida qo’llaniladigan usullar, ya'ni:
sistema (tizim)li yondoshuv;
kompleks yondoshuv;
tarkibiy yondoshuv;
integratsion yondoshuv;
modellashtirish;
iqtisodiy-matematik yondoshuv;
kuzatish;
eksperiment;
sotsiologik kuzatuv kabi tahlilning ilmiy usullari tushuniladi.
Ta'sir ko’rsatish nuqtai nazardan esa usul deganda boshqarish funktsiyalarini amalga
oshirish uchun boshqaruv ob'ektiga ta'sir o’tkazish usullari tushuniladi.
Bunday usullarga quyidagilar kiradi:
- funktsional tizimosti ob'ektlarini boshqarish usuli;
- boshqarish funktsiyalarini bajarish usullari;
- boshqaruv qarorlarini qabul qilish usullari.
Har xil yondashuvlar, yo’sinlar, yo’llar yordamida amalga oshiriladigan turlituman
boshqaruv ishlarining majmui - boshqaruvning aniq va o’ziga xos usullari deb yuritiladi.
Aprel, 2025-Yil
526
Boshqarish usullari ishlab chiqarish yoki xizmat ko’rsatish jarayonidagi mavjud
munosabatlardan ob'ektiv tarzda kelib chiqadi.
Funktsional tizim-osti ob'ektlarini boshqarish usuli boshqariladigan ob'ektning tuzilishi
bilan bog’liq bo’lib, uning tarkibidagi bo’limlarni boshqarishda qo’llaniladigan o’ziga xos
usullarni o’z ichiga oladi. Ularni quyidagi tizimosti bo’limlar misolida ko’rish mumkin.
Tizimosti bo’limlar:
1.
"Ishlab chiqarish" bo’limi
mahsulotning pishiq (ishonchli) ligini tahlil qilish;
mahsulot sifatini nazorat qilish;
omilli tahlil;
funktsional tahlil;
ishchi kuchi, uskuna va materiallardan foydalanishni nazorat qilish;
ishlab chiqarish operatsiyalarini o’rganish;
ishlab chiqarishni programmalashtirish, rejalashtirish va nazorat qilish;
harajatlarni hisob-kitob qilish va boshqalar.
2. "Marketing" bo’limi
- tovarlar bozorida korxonaning mavqeini diagnostika qilish;
- korxonaning bozorga chiqish imkoniyatlarini tahlil qilish;
- yangi mahsulot va yangi bozorlarga chiqish bo’yicha talab va ehtiyojlarni aniqlash; -
marketing kontseptsiyasini ishlab chiqish va h.k.
3. "Xodim" bo’limi
ishchi kuchini rejalashtirish;
xodimlar mehnatini va ish xaqini tashkil qilish;
xodimlar va ularning martabalarini boshqarish;
xodimlarni boshqarish tizimini shakllantirish, tahlil qilish va boshqalar.
Bu usullarni qo’llash yordamida boshqariladigan ob'ekt tarkibidagi bo’limlarning
maqsadlari va ularning echimi bo’yicha zarur tadbirlar aniqlab olinadi.
Bu usullar boshqarish funktsiyalarini, ya'ni:
rejalashtirish;
tashkil qilish;
nazorat qilish;
muvofiqlashtirish;
Aprel, 2025-Yil
527
motivatsiya (vajlar, isbotlar keltirish) kabilarni bajarish uchun qo’llaniladigan usullardir.
Masalan, rejalashtirish funktsiyasini bajarishda mutaxassislar:
prognoz (oldindan aytish);
ekstrapolyatsiya;
regression tahlil;
modellashtirish;
hujum;
Delfa;
omilli tahlil;
Maqsadlar shajarasi va uni echish kabi usullarni qo’llaydi.
Boshqarishning nazorat funktsiyasini bajarishda qo’llaniladigan usullar tezkor,
buxgalteriya hisobi va statistika holatiga bog’liq va shularga asoslanadi.
Motivatsiya usullari xodimlarni mehnatga undaydigan barcha usullarni, ya'ni:
ish xaqi;
rag’batlantirish tizimi;
foyda taqsimotida qatnashish;
ma'naviy rag’batlar;
yuqori lavozimlarga tayinlash, malakani oshirish kabilarni o’z ichiga oladi.
Boshqaruv qarorlarini qabul qilish quyidagi uslublarga asoslangan holda amalga oshiriladi:
muammoni qo’yish;
muammoni hal qilish;
qarorni tanlash;
qilingan qarorlarning bajarilishini ta'minlash.
Muammoni qo’yish bosqichida qo’llniladigan uslublar muammoni batafsil yoritishga,
muammoga ta'sir qiluvchi ichki va tashqi omillarni aniqlashga, vaziyatni baxolashga va shu asosda
muammoli vaziyatni ifodalashga imkon yaratadi.
Bu usullar tarkibiga:
- ma'lumotlarni yig’ish, saqlash, ularni qayta ishlash va tahlil qilish usullari;
- muhim voqealarni qayd qilish usullari;
- qiyoslash usullari;
- dekompozitsiya va modellashtirish usullariga muhim o’rin beriladi.
Aprel, 2025-Yil
528
Muammoni hal qilish, ya'ni echim variantlarini ishlab chiqish bosqichida ham
ma'lumotlarni yig’ishda qo’llaniladigan usullardan foydalaniladi. Ammo bu usullarni qo’llashga
"Nima sodir bo’ldi" va "qaysi sabablar ta'siri ostida bo’ldi" degan muammoni hal qilishiga emas,
balki "Muammoni qay tarzda hal qilish, qanday boshqaruv usulini qo’llash lozim" degan savolga
javob topish nuqtai nazardan yondoshiladi.
XULOSA
Boshqarish usullari ishlab chiqarish yoki xizmat ko’rsatish jarayonidagi mavjud
munosabatlardan ob'ektiv tarzda kelib chiqadi.
Tashkiliy-ma'muriy usullar boshqarish usullari tizimida alohida o’rin tutadi. Tashkiliy-
ma'muriy usullar yuqori organlar hokimiyatiga va quyi organlarning bo’ysunishiga asoslanadi.
Shuning uchun ularni ko’pincha ma'muriy usullar deb yuritiladi. Yuqori ma'muriy organlar
boshqariluvchi ob'ektning bajarishi majburiy bo’lgan tartib-qoidalarni ishlab chiqadi, shuningdek
bo’ysunuvchi organlarga farmoyishlar beradi.
Boshqarishning iqtisodiy usullari iqtisodiy manfaatlardan foydalanishga asoslanadi. Zero,
har qanday jamiyatning iqtisodiy munosabatlari, eng avvalo manfaatlarda namoyon bo’ladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Abbosova, A., & Toshev, M. H. (2025). RAQAMLI IQTISODIYOT–MAMLAKAT
IQTISODIYOTINI TARAQQIY ETISHIDAGI ASOSIY OMIL SIFATIDA.
Modern
Science and Research
,
4
(2), 379-386.
2.
Toshov, M. (2025). STATE PROGRAMS IN DEVELOPMENT AND PLANNING OF
REGIONAL
INFRASTRUCTURE.
International
Journal
of
Artificial
Intelligence
,
1
(1).
3.
Toshov, M. H., & Nizomov, S. (2025). O’ZBEKISTON BANK-MOLIYA
TIZIMI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 194-201.
4.
Bobojonova, M. J., & Toshev, M. H. (2025). INKLYUZIV YASHIL IQTISODIYOT
VA UNING HOZIRGI KUNDAGI HOLATI TAHLILI.
MODERN EDUCATIONAL
SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS
,
1
(6), 197-205.
5.
Bobojonova, M. J., & Toshev, M. H. (2025). YASHIL TRANSFORMATSIYA:
BARQARORLIKNING YANGI DAVRI.
STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE
AND ITS SHORTCOMINGS
,
1
(5), 102-110.
6.
Bobojonova, M. J., & Toshev, M. H. (2025). YASHIL IQTISODIYOTDA
BIOXILMAXILLIK
VA
BIOXILMA
XILLIKNING
AFZALLIK
Aprel, 2025-Yil
529
TOMONLARI.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC
SOLUTIONS
,
1
(5), 170-178.
7.
Hakimovich, T. M. (2025). HUDUDLARNI STRATEGIK REJALASHTIRISH VA
BОSHQARISHNING ASОSIY BОSQICHLARI.
ANALYSIS OF MODERN SCIENCE
AND INNOVATION
,
1
(4), 225-232.
8.
Hakimovich, T. M. (2025). HUDUDLAR IQTISОDIYОTINI RIVОJLANTIRISH
STRATEGIYASINI
SHAKLLANTIRISHNING
AHAMIYATI.
THEORY
OF
SCIENTIFIC RESEARCHES OF WHOLE WORLDT
,
1
(3), 157-166.
9.
Hakimovich, T. M. (2025). KORXONALARDA RAQOBATBARDOSH EKSPORTNI
YO ‘LGA QO ‘YISH VA MARKETING STRATEGIYALARI.
ANALYSIS OF
MODERN SCIENCE AND INNOVATION
,
1
(4), 193-205.
10.
Hakimovich, T. M. (2025). О ‘ZBEKISTОN IQTISОDIYОTNI IJTIMОIY-
IQTISОDIY
RIVОJLANISH
DINAMIKASI.
THEORY
OF
SCIENTIFIC
RESEARCHES OF WHOLE WORLDT
,
1
(3), 224-233.
11.
Hakimovich, T. M. (2025). STRATEGIYA–HUDUDLAR IQTISODIYOTINI
RIVOJLANTIRISHNING ASOSIY OBYEKTI SIFATIDA.
ANALYSIS OF MODERN
SCIENCE AND INNOVATION
,
1
(4), 276-283.
12.
Bobojonova, M. J., & Toshev, M. H. (2025). JAHON BOZORIDA YASHIL
IQTISODIYOTNI MOLIYALASHTIRISH TENDENSIYASI: FAKTLAR VA
KO‘RSATKICHLAR ASOSIDA TAHLIL.
THEORY OF SCIENTIFIC RESEARCHES
OF WHOLE WORLDT
,
1
(4), 120-128.
13.
Toshov, M. (2023). HR BOSHQARMASIDA KPI TIZIMI.
Modern Science and
Research
,
2
(12), 470-476.
14.
Hakimovich, T. M. (2025). EKSPORT RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHDA
DIVERSIFIKATSIYANING AHAMIYATI.
STUDYING THE PROGRESS OF
SCIENCE AND ITS SHORTCOMINGS
,
1
(4), 112-121.
15.
Hakimovich, T. M. (2025). O ‘ZBEKISTONDA EKSPORTNI RAG ‘BATLANTIRISH
UCHUN FOYDALANILADIGAN MOLIYAVIY VOSITALAR TAHLILI.
MODERN
EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS
,
1
(5), 141-
150.
16.
Qudratova, G. (2025). THE IMPORTANCE OF ECONOMETRIC RESEARCH IN
STUDYING
THE
COMPETITIVENESS
OF
HIGHER
EDUCATION
INSTITUTIONS.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 305-307.
Aprel, 2025-Yil
530
17.
Sodiqova, N. T., & Yuldasheva, H. (2025). IQTISODIYOT FANINING JAMIYAT
TARAQQIYOTIDAGI O’RNI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 182-187.
18.
Alimova, S. (2025). SPIRITUALIZATION OF STUDENTS THROUGH FOLK
PEDAGOGY DEVELOPMENT TECHNOLOGIES.
Академические исследования в
современной науке
,
4
(5), 118-122.
19.
Khalilov, B. (2025). GLOBAL ECONOMIC INFLUENCES IN THE USA.
Journal of
Applied Science and Social Science
,
1
(2), 644-647.
20.
Toshov, M. (2025). STATE PROGRAMS IN DEVELOPMENT AND PLANNING OF
REGIONAL
INFRASTRUCTURE.
International
Journal
of
Artificial
Intelligence
,
1
(1).
21.
Ikromov, E. I., & Safarova, J. R. (2025). INNOVATSIYALAR XALQLARNI
QASHSHOQLIKDAN QUTQARISH OMILI SIFATIDA.
Modern Science and
Research
,
4
(3), 156-161.
22.
Azimov, B., & Mukhiddinova, N. (2025). THE INTERDEPENDENCE OF
INNOVATIVE
TECHNOLOGIES
AND
BUSINESS
COMPETITIVENESS.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(1), 103-109.
23.
Raxmonqulova, N., & Muxammedov, T. (2025). IQTISODIY BILIMLARNING
INSON KAPITALINI RIVOJLANTIRISH VA BOSHQARISHDAGI AHAMIYATI
VA DOLZARBLIGI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 207-212.
24.
Shadiyev, A. (2025). EDUCATION MANAGEMENT IN PRIVATE UNIVERSITIES
IN UZBEKISTAN: DEVELOPMENT STRATEGIES, CHALLENGES AND
PROSPECTS.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 308-313.
25.
Naimova, N. (2025). MANAGEMENT OF THE INNOVATION PROCESS IN
ENTERPRISES.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 302-304.
26.
Supiyevna, B. M. (2025). O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA «G ‘AZNACHILIKNI
JORIY ETISH» KONSEPSIYASINING YARATILISHI.
STUDYING THE PROGRESS
OF SCIENCE AND ITS SHORTCOMINGS
,
1
(6), 49-54.
27.
Jumayeva, Z. (2025). FEATURES OF STRATEGIC MANAGEMENT OF A TOURIST
COMPANY.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 297-301.
28.
Bobojonova, M. J. (2025). ISHLAB CHIQARISH VA UNING IQTISODIYOTDAGI
O‘RNI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 144-150.
Aprel, 2025-Yil
531
29.
Jumayeva, Z. Q., & Nurmatova, F. S. (2025). BANKLARARO RAQOBATNING
PAYDO BO ‘LISH TARIXI VA NAZARIY YONDASHUVLAR.
Modern Science and
Research
,
4
(3), 361-367.
30.
Ibragimov, A. (2025). TAX SYSTEM OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN:
GENERAL DESCRIPTION.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 290-
293.
31.
Djurayeva, M. (2025). FEATURES OF THE ORGANIZATION OF PERSONNEL
MANAGEMENT
IN
MODERN
ORGANIZATIONS
AND
ENTERPRISES.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 287-289.
32.
Igamova, S. (2023). ЭФФЕКТИВНОСТЬ РАЗВИТИЯ ПРОМЫШЛЕННОСТИ
СТРОИТЕЛЬНЫХ МАТЕРИАЛОВ.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
27
, 27.
33.
Raximova, L. (2025). THE IMPACT OF THE SHADOW ECONOMY ON THE
ECONOMY OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN.
International Journal of
Artificial Intelligence
,
1
(1), 585-590.
34.
Aslanova, D. (2025). APPLICATION OF INVESTMENT PROGRAMS IN TOURISM
DEVELOPMENT.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(1), 874-878.
35.
Izatova, N. (2025). ISSUES OF IMPROVEMENT OF PROFESSIONAL AND
PERSONAL QUALITIES OF STUDENTS IN THE PROCESS OF ECONOMIC
EDUCATION.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 294-296.
36.
Jumayev, B. (2025). BIG DATA: CUSTOMER CREDIT ANALYSIS USING
DIGITAL
BANKING
DATABASE.
International
Journal
of
Artificial
Intelligence
,
1
(2), 1056-1059.
