391
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
YOSHLAR ORASIDA YURAK-QON TOMIR KASALLIKLARINING KO‘PAYISHI
SABABLARI
Qo’ylanov B.B
Tillayeva S.E
Cho’liyeva D.E.
ALFRAGANUS UNIVERSITY nodavlat oliy ta’lim tashkiloti.
Tashkent, Uzbekistan
https://doi.org/10.5281/zenodo.15384332
Annotatsiya. Ushbu maqolada yoshlar orasida yurak-qon tomir kasalliklarining ortib
borishi bilan bog‘liq muammo yoritilgan. Yurak va qon tomir tizimi faoliyatining buzilishi
nafaqat keksalar, balki hozirgi kunda yosh avlod orasida ham keng tarqalgan holatga
aylanmoqda. Maqolada bu kasalliklarning asosiy sabablari sifatida nofaol turmush tarzi,
noto‘g‘ri ovqatlanish, surunkali stress, chekish, spirtli ichimliklar iste’moli, energetik ichimliklar
va zamonaviy texnologiyalarga haddan tashqari bog‘liqlik kabi omillar ko‘rib
chiqilgan.Shuningdek, genetik moyillik, ekologik muhitning salbiy ta’siri va tibbiy profilaktika
ishlari yetarli darajada olib borilmasligi bu holatni yanada keskinlashtirmoqda. Maqolada
yoshlar salomatligiga befarqlik muammosi, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish zarurati va
jamiyat, oila hamda davlatning bu boradagi roli keng tahlil qilinadi. Yakuniy qismda esa
muammoni bartaraf etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ilgari surilgan.
Kalit so’zlar: Yurak-qon tomir kasalliklari, Yoshlar salomatligi, Kamharakat turmush
tarzi, Noto‘g‘ri ovqatlanish. Surunkali stress, Chekish va spirtli ichimliklar, Energetik
ichimliklar, Raqamli texnologiyalar ta’siri, Genetik omillar, Ekologik muhit, Havo ifloslanishi,
Sifatli ovqatlanish, Sog‘lom turmush tarzi, Profilaktika ishlari,Oila va jamiyat roli, Yoshlar
orasida yurak kasalliklari, Sog‘liqni saqlash, Sog‘lom yosh avlod
Abstract. This article highlights the growing issue of cardiovascular diseases among
young people. Disorders of the cardiovascular system are no longer limited to the elderly but
have become increasingly common among the younger generation as well. The article examines
the primary causes of these diseases, including a sedentary lifestyle, unhealthy eating habits,
chronic stress, smoking, alcohol consumption, energy drinks, and excessive dependence on
modern technologies. In addition, genetic predisposition, the negative impact of the environment,
and insufficient preventive medical examinations further exacerbate the situation. The article
thoroughly analyzes society’s and families’ indifference to youth health, the necessity of
promoting a healthy lifestyle, and the roles of society, family, and the state in addressing this
issue. The final part offers practical recommendations to combat the problem.
Keywords: Cardiovascular diseases, youth health, sedentary lifestyle, unhealthy eating,
chronic stress, smoking and alcohol consumption, energy drinks, impact of digital technologies,
genetic factors, environmental issues, air pollution, food quality, healthy lifestyle, preventive
care, role of family and society, heart diseases among youth, public health, healthy young
generation.
Аннотация. В данной статье рассматривается проблема роста сердечно-
сосудистых заболеваний среди молодежи. Нарушения в работе сердечно-сосудистой
системы становятся распространенным явлением не только среди пожилых, но и среди
молодого поколения. Основные причины этих заболеваний, рассмотренные в статье,
включают малоподвижный образ жизни, неправильное питание, хронический стресс,
курение, употребление алкогольных напитков, энергетиков и чрезмерную зависимость от
392
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
современных технологий. Кроме того, такие факторы, как генетическая
предрасположенность, негативное влияние окружающей среды и недостаточное
проведение профилактических медицинских мероприятий, усугубляют данную ситуацию.
В статье также проводится подробный анализ безразличия к здоровью
молодежи, необходимости формирования здорового образа жизни, а также роли
общества, семьи и государства в решении этой проблемы. В заключительной части
предлагаются практические рекомендации по ее устранению.
Ключевые слова: Сердечно-сосудистые заболевания, здоровье молодежи,
малоподвижный образ жизни, неправильное питание, хронический стресс, курение и
алкоголь, энергетические напитки, влияние цифровых технологий, генетические
факторы, окружающая среда, загрязнение воздуха, качественное питание, здоровый
образ жизни, профилактические мероприятия, роль семьи и общества, заболевания
сердца среди молодежи, здравоохранение, здоровое молодое поколение.
Yoshlar orasida yurak-qon tomir kasalliklarining ko‘payishi sabablari
Bugungi kunda yurak-qon tomir kasalliklari (YQTK) dunyo miqyosida sog‘liqni saqlash
tizimining eng dolzarb muammolaridan biri sanaladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST)
ma’lumotlariga ko‘ra, har yili dunyoda 17 milliondan ortiq inson yurak-qon tomir tizimi
kasalliklari oqibatida hayotdan ko‘z yumadi. Bu kasalliklar nafaqat yoshi katta aholida, balki
so‘nggi yillarda yoshlar orasida ham xavotirli darajada ko‘paymoqda.
Yurak-qon tomir kasalliklari deganda yurak va qon aylanish tizimiga oid turli buzilishlar
— yurak ishemik kasalligi, gipertoniya, insult, yurak yetishmovchiligi va boshqalar nazarda
tutiladi. Bu kasalliklarning asosiy sabablari orasida noto‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollikning
kamayishi, psixoemotsional stress, zararli odatlar va ekologik muhit salbiy ta’siri ajralib turadi.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi va boshqa tibbiy tashkilotlar
tomonidan o‘tkazilgan tahlillarga ko‘ra, so‘nggi yillarda 18–35 yoshli aholida gipertoniya,
aritmiya va yurak ritmi buzilishi kabi kasalliklar soni oshib bormoqda. Masalan, 2023-yilda
o‘tkazilgan milliy sog‘liqni saqlash monitoringiga ko‘ra, yurak-qon tomir kasalliklari yoshlar
o‘rtasidagi o‘lim sabablarining top-3ligiga kirgan.
Bu xavfli tendensiya zamonaviy yoshlarning turmush tarzi, ovqatlanish odatlari, raqamli
texnologiyalarga haddan tashqari bog‘liqligi va profilaktik salomatlik nazoratining sustligi bilan
chambarchas bog‘liq. Shu sababli, ushbu maqolada aynan yoshlar orasida yurak-qon tomir
kasalliklarining ortib borish sabablari, ularning oldini olish yo‘llari, sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish zarurati va jamiyat, oila hamda davlatning bu boradagi o‘rni keng muhokama
qilinadi.
Noto‘g‘ri ovqatlanish
Fast-food, yog‘li, qovurilgan va yuqori kaloriyali ovqatlar, shuningdek, shirin gazli
ichimliklar va shirinliklar yurak-qon tomir salomatligining eng asosiy dushmanlaridan
hisoblanadi. Bu kabi ovqatlar doimiy iste’mol qilinsa, organizmda "yomon" xolesterin (LDL)
darajasi oshib boradi va bu qon tomirlarining tiqilib qolishiga sabab bo‘ladi.
Shuningdek, ortiqcha tuz iste’moli gipertoniya (yuqori qon bosimi) rivojlanishiga olib
keladi, bu esa yurakning haddan tashqari zo‘riqishiga sabab bo‘ladi. Vitamin va minerallarga
boy, tabiiy va muvozanatli ovqatlanishning o‘rni esa juda katta bo‘lib, yurak va qon tomirlar
salomatligini saqlashga yordam beradi.
393
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Surunkali stress va uyqusizlik
Psixologik bosim, o‘qishdagi yuklama, ijtimoiy tarmoqlarda ortiqcha vaqt o‘tkazish,
oilaviy va shaxsiy muammolar natijasida yoshlar surunkali stress holatiga tushib qolmoqda.
Stress davomida organizmda kortizol va adrenalin kabi gormonlar miqdori ortadi, bu esa
yurak urishini tezlashtiradi, qon bosimini oshiradi va qon tomirlar devorlariga bosimni
kuchaytiradi.
Bunga qo‘shimcha, yetarli darajada uxlashning yo‘qligi yurakning tiklanish jarayoniga
to‘sqinlik qiladi. 7–8 soatlik sifatli uyqu yurak salomatligi uchun muhim omillardan biridir.
Uyqusizlik yurak urish ritmining buzilishi va metabolik sindromlar xavfini kuchaytiradi.
Salbiy odatlar
Chekish — bu yurak-qon tomir kasalliklari, jumladan, infarkt, insult va gipertoniya
rivojlanishining eng asosiy omillaridan biridir. Nikotin va boshqa zararlı moddalar (masalan,
karbon oksidi) nafas olish tizimi orqali organizmga kirib, qon tomirlarini toraytiradi va qon
bosimini oshiradi. Chekishning xolesterin miqdorini ko‘tarish va qon tomirlarida qattiqlashishni
keltirib chiqarish kabi salbiy ta’sirlariga taalluqli bo‘lgan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavjud. Shu
bilan birga, chekish qon tomirlarining elastikligini pasaytiradi, bu esa yurakni haddan tashqari
zo‘riqishga olib keladi.
Tibbiy izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, chekishni tashlash orqali yurak-qon tomir
kasalliklari xavfi sezilarli darajada kamayadi, hatto bir necha oy ichida ham organizmda yaxshi
o‘zgarishlar yuz beradi.
Spirtli ichimliklar iste’moli
Spirtli ichimliklar, ayniqsa ortiqcha miqdorda ichilganda, yurak va qon tomir tizimiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Alkogolning yuqori miqdorda iste’mol qilinishi qon bosimini oshirishi,
qon tomirlarining kengayishini kamaytirishi va yurakning ishlashiga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Doimiy ravishda spirtli ichimliklar iste’mol qilinishi yurak kasalliklari, jigar kasalliklari
va pankreatit kabi jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi.
Klinik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, alkogolni har kuni me’yoridan ortiq ichish
organizmdagi metabolik jarayonlarga, xususan xolesterin darajasiga va qon tomirlarining
elastikligiga salbiy ta’sir qiladi. Shu bilan birga, alkogol surunkali gipertoniya va qon tomir
kasalliklarini kuchaytiradi.
Shuningdek, spirtli ichimliklar ruhiy salomatlikni ham ta’sir qiladi, stressni kamaytirish
o‘rniga depressiv holatlar va kayfiyat o‘zgarishlariga olib kelishi mumkin.
Energetik ichimliklar va zararli stimulyatorlar
Bugungi kunda yoshlar orasida energetik ichimliklar va turli stimulyatorlar iste’moli
keng tarqalgan. Bu ichimliklar ko‘pincha kofein, taurin va boshqa kimyoviy moddalar bilan
boyitilgan bo‘lib, qisqa muddatda energiya berish va hushyorlikni oshirishga yordam beradi.
Biroq, bu moddalar organizmga doimiy ta’sir qilib, yurak faoliyatini buzishi mumkin.
Shuningdek, ba’zi yoshlar o‘zlarining sport mashg‘ulotlari yoki faoliyatlari davomida
stimulyatorlar yoki kukunlardan foydalanishadi. Bu moddalar organizmni vaqtinchalik ravishda
faollashtirishi mumkin, ammo ularning uzoq muddatli iste’moli salbiy fiziologik va psixologik
oqibatlarga olib keladi.
Raqamli texnologiyalarning ta’siri
Zamonaviy yoshlar o‘rtasida raqamli texnologiyalar va gadjetlar (smartfonlar,
kompyuterlar, planshetlar)ga bo‘lgan bog‘liqlik katta muammo bo‘lib qolmoqda.
394
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Smartfonlar va kompyuterlar nafaqat ijtimoiy tarmoqlarda vaqt o‘tkazish, balki o‘yinlar
o‘ynash va o‘qish kabi faoliyatlarda keng qo‘llaniladi. Biroq, bu texnologiyalarni haddan
tashqari ishlatish, uzoq vaqt davomida qarab turish va interaktiv faoliyatlarning yo‘qligi jismoniy
va ruhiy salomatlikka zarar keltiradi.
Klinik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kompyuterlar va smartfonlar kabi texnologiyalarni
doimiy ravishda ishlatish nafaqat ko‘z salomatligini buzishi, balki yurak-qon tomir kasalliklari
xavfini ham oshiradi. Uzoq vaqt davomida texnologiyalar bilan shug‘ullanishning jismoniy
salomatlikka bo‘lgan salbiy ta’sirlaridan biri — kam harakatlilik (sedentary lifestyle)
hisoblanadi. Bu esa, o‘z navbatida, yurak kasalliklari, qon bosimining oshishi, semirish va
metabolik kasalliklarni keltirib chiqaradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadi, agar yoshlar muntazam ravishda jismoniy mashqlar bilan
shug‘ullanishmasa, bu gipodinamiyaning rivojlanishiga olib keladi. Bu, o‘z navbatida, yurak-qon
tomir kasalliklari va metabolik sindromni keltirib chiqaradi. Ushbu kasalliklar orasida eng keng
tarqalganlari — yurak xuruji va insultdir.
Jismoniy faoliyatning etishmasligi, ayniqsa, yoshlar orasida semirish va yomon turmush
tarziga olib keladi, bu esa oxir-oqibatda yurak kasalliklarining rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
Irsiy va genetik omillar
Yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishiga irsiy (genetik) omillar katta ta’sir
ko‘rsatadi. Genetik moyillik, ya’ni ota-ona va boshqa yaqin qarindoshlar orasida yurak
kasalliklari tarqalishi, ularning avlodlariga ham bu kasalliklarning rivojlanish xavfini oshiradi.
Bu omil, ayrim hollarda, yoshi kichik bo‘lgan yoshlar orasida ham yurak-qon tomir
kasalliklarining boshlanishiga olib kelishi mumkin.
Genetik moyillik va yurak kasalliklari
Genetik faktorlarga qarab, ayrim kishilarda yurak-qon tomir tizimi kasalliklari rivojlanish
ehtimoli yuqori bo‘ladi. Misol uchun, agar oila a’zolari orasida yurak xurujlari, insult yoki
yuqori qon bosimi bo‘lgan shaxslar mavjud bo‘lsa, bu farzandlar uchun bu kasalliklarning
rivojlanishi ehtimoli ortadi. Cholesterin va qon bosimi darajasi, ayniqsa, genetik jihatdan oilaviy
bog‘liqligi bilan ko‘p o‘rganilgan.
Genetik omillar yurak kasalliklarini rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki ba’zi
odamlarning organizmida qon tomirlarining bo‘shashishi yoki torayishi bilan bog‘liq
xususiyatlar mavjud bo‘lishi mumkin. Yuqori qon bosimi va xolesterolning yuqori darajasi ham
bu muammolarning rivojlanishiga olib keladi.
Genetik testlar va xavflarni aniqlash
Ba’zi zamonaviy usullar yordamida, genetik testlar orqali yurak-qon tomir kasalliklari
rivojlanishiga nisbatan xavf darajasi aniqlanishi mumkin. Shu bilan birga, ba’zi genetik
xususiyatlar individualning yurak va qon tomir tizimi faoliyatiga qanday ta’sir qilayotganini
tushunishga yordam beradi. Misol uchun, lipidlar metabolizmi bilan bog‘liq muammolarni
aniqlash, qon bosimi tizimining normal bo‘lishini ta’minlash va xolesterolni boshqarish kabi
amaliy choralar ko‘riladi.
Atrof-muhit va ekologik omillar, ya’ni tabiiy va ijtimoiy muhit, yurak-qon tomir
kasalliklarining rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Havo ifloslanishi, ekologik ta’sirlar,
shuningdek, sifatli oziq-ovqatlar va suv manbalarining cheklanganligi bu kasalliklarning
rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tabiiy muhitda yuzaga keladigan salbiy o‘zgarishlar
nafaqat kasalliklarning yuqorilashiga, balki yoshlar orasida kasalliklarning tezroq rivojlanishiga
ham olib keladi.
395
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Havo ifloslanishi va yurak-qon tomir kasalliklari
Yurak va qon tomir kasalliklarining rivojlanishiga havo ifloslanishi jiddiy ta’sir
ko‘rsatadi. Yirik shaharlarda va sanoat hududlarida havo sifati yomonlashganligi sababli, bu
hududlarda yashovchi yoshlar orasida yurak kasalliklari tez-tez uchraydi. Partikulyar moddalar
va azot oksidi kabi ifloslanish elementlari nafas olish tizimi orqali organizmga kirib, qon tomir
tizimiga zarar yetkazadi. Bu elementlar yurak-qon tomir tizimi funktsiyasining buzilishiga olib
keladi, qon bosimini oshiradi va arteriyalarning torayishiga sabab bo‘ladi.
Shuningdek, havo ifloslanishi stressni kuchaytiradi, bu esa yurakni qo‘zg‘atishi va
kasalliklar rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Havo sifatining pastligi va ifloslanish
darajasining yuqoriligi hududlarda yashovchi yoshlar orasida yurak kasalliklari tarqalishini
oshiradi.
Ekologik stress va salomatlik
Ekologik stress, ya’ni tabiatdagi o‘zgarishlar, ekologik falokatlar yoki manzara
o‘zgarishlari ham salomatlikka ta’sir qiladi. O‘simliklar va hayvonot dunyosining yo‘qolishi,
tuproq va havo ifloslanishi yoshlarning ruhiy va jismoniy salomatligiga zarar yetkazishi
mumkin. Ushbu o‘zgarishlar nafaqat organizmning ichki holatini buzadi, balki psixologik
stressni kuchaytiradi, bu esa qon tomir tizimini zararli ta’sir qilishga olib keladi.
Yoshlar Salomatligiga Befarqlik: Jamiyat va Oila Mas’uliyati
Bugungi kunda yoshlar orasida yurak-qon tomir kasalliklarining ko‘payishi nafaqat
individual, balki jamiyat va oila darajasida ham muammoli holat sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Yoshlarning sog‘lig‘i, ayniqsa, yurak-qon tomir kasalliklari haqida befarqlikning
kuchayishi, jamiyat va oila mas’uliyatining yetishmasligidan kelib chiqmoqda. Ko‘plab yoshlar,
o‘z salomatliklariga nisbatan hech qanday mas’uliyat his qilmaydilar, buning natijasida ular
turmush tarzidagi xatolarni davom ettiradilar, masalan, noto‘g‘ri ovqatlanish, chekish,
kamharakatlik, va surunkali stress kabi salbiy omillarni qo‘llashda davom etadilar.
Befarqlikning asosiy sabablaridan biri – oila ta’limining yetarli darajada bo‘lmasligi.
Ba’zan yoshlar o‘z salomatliklarini e’tiborsiz qoldiradilar, chunki ularning oila a’zolari
ham sog‘lom turmush tarzini o‘rgatish va ilgari surish mas’uliyatini o‘z zimmasiga olmagan.
Yoshlarga salomatlikni qadrlash va sog‘lom hayot tarzi haqida ma’lumot berish juda
muhim. Oila, jamiyat va maktabda yoshlarning salomatlik haqida to‘g‘ri axborot olishlarini
ta’minlash uchun doimiy ishlash zarur.
Yoshlar salomatligiga befarqlikni bartaraf etish uchun jamiyatning ta’siri juda katta.
Yoshlar uchun sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishda jamiyatning rolini kuchaytirish
kerak. Madaniy, iqtisodiy va siyosiy muhitda sog‘lom turmush tarzini yaratish uchun
imkoniyatlar yaratib beriladi.
Xulosa:
Yoshlar orasida yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olish uchun jamiyat, oila, maktab
va davlat birgalikda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga katta e’tibor qaratishlari zarur.
Tibbiyot muassasalari va profilaktik ishlarning ahamiyati beqiyosdir. Bu muammoning
oldini olish uchun yoshlar o‘rtasida salomatlik bo‘yicha ko‘proq ma’lumot tarqatish va ilgari
surish zarur.
REFERENCES
1.
American
Heart
Association.
Smoking
and
Cardiovascular
Disease.
396
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
2.
National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). Alcohol's Effects on the
Cardiovascular System.
3.
Energy Drinks and Heart Health, Mayo Clinic Proceedings, 2022. Cardiovascular Effects
of Energy Drinks.
4.
Beshimov A., Ismoilova M. Chekish va spirtli ichimliklarning yurak-qon tomir tizimiga
ta’siri. O‘zbekiston Tibbiyot Jurnali, 2022.
5.
Salimov A., Abdullayev R. Energetik ichimliklar va ularning salomatlikka ta’siri. Journal
of Modern Medicine, 2021.
