2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
713
ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARINI KAMAYTIRISH-IQTISODIY
TARAQQIYOTNING HAL QILUVCHI OMILI SIFATIDA
Sodiqova N.T.
Ilmiy rahbar.
Yuldasheva Hulkar
Osiyo Xalqaro Universiteti 3-MMT-23 guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15512482
Annotatsiya. Maqolada ishlab chiqarish nima? Va u nimaga kerak kabi savollarga
javob topamiz. Shu bilan birga ishlab chiqarish xarajatlarini qanday tartibda kamaytirish
mumkinligini ko’rib chiqamiz. Ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishning iqtisodiy
ahamiyati va uning boshqaruv usullari tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar: Ishlab chiqarish, daromad, xarajat, xarajatlarni boshqarish, xarajatlar
tahlili, xarajatlarni kamaytirish.
Аннотация. Что такое производство изделий? И мы найдем ответь на такие
вопросы, как зачем это нужно. В то же время мы рассмотрим как можно снизить
производственные затраты. Проанализировано экономическое значение снижения
издержек производства и методы его управления.
Ключевые слова: Стоимость производственных доходов управление затратами
анализ затрат снижение затрат.
Abstract. What is article production? And we will find answers to questions such as why
it is needed. At the same time, we will consider how production costs can be reduced. The
economic importance of reducing production costs and its management methods are analyzed.
Key words: Production income cost, cost management, cost analysis, cost reduction.
Ishlab chiqarish
-jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy
boyliklar (turli iqtisodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayoni; ishlab chiqarish omillarini isteʼmol
va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. Ishlab chiqarish
inson hayotining tabiiy sharoiti va boshqa faoliyat turlarining moddiy asosidan iborat. Kishilik
jamiyati taraqqiyotining hamma bosqichlarida Ishlab chiqarish zarur. Uning mazmunini mehnat
jarayoni belgilaydi. Ishlab chiqarish jarayoni 3 element — mehnat, mehnat ashyolari va mehnat
vositalari boʻlishini taqozo etadi. Ijtimoiy Ishlab chiqarish ishlab chiqarish vositalari Ishlab
chiqarish va isteʼmol buyumlari Ishlab chiqarishdan tashkil to-padi. Bu boʻlimlarning har biri
koʻplab xoʻjalik tarmoqlaridan iborat boʻlib, ularda turli Ishlab chiqarish vositalari va isteʼmol
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
714
buyumlari yaratiladi. Birinchi boʻlimning ikkinchi boʻlimga nisbatan ustunligi kengaytirilgan
takror Ishlab chiqarish iqtisodiy qonunining ifodasidir. Ishlab chiqarish faqat mahsulot Ishlab
chiqarishdan iborat boʻlmay, balki taqsimot, ayirboshlash va isteʼmolni oʻz ichiga oladi. Ishlab
chiqarishning rivojlanishi, avvalo, Ishlab chiqarish qurollarining oʻzgarishi va
mukammallashishidan boshlanadi. Ishlab chiqarishning rivojlanishi jamiyat hamma
aʼzolarining farovonligini muntazam oshira borish va har tomonlama rivojlantirishga imkon
beradi. Ishlab chiqarish – jamiyatning yashashi, taraqqiy etishi va tabiiy ehtiyojlarini qondirishi
uchun muhim deb hisoblangan moddiy boyliklar (turli iqtisodiy mahsulotlar) ni yaratish
jarayonidir. Ishlab chiqarish omillarini iste’mol va investitsiyalar uchun mos keladigan tovarlar
va xizmatlarga aylantirish bilan izohlanadi. U barcha yashab kelayotgan inson hayotining tabiiy
sharoiti va boshqa faoliyat turlarining moddiy asosidan iborat. Kishilik jamiyati taraqqiyotining
barcha sezilarli bosqichlarida ishlab chiqarish muhim ahamiyatga ega bo’lib, uning mazmunini
mehnat jarayoni belgilaydi. Ishlab chiqarish jarayoni uch element – mehnat, mehnat ashyolari
va mehnat vositalarini o’z ichiga oladi.
Ishlab chiqarish xarajatlari
— korxonaning mahsulot ishlab chiqarish maqsadlarida,
iqtisodiy resurslar sotib olish uchun qilgan pul sarflari. Firma oʻz faoliyatini bozordan moddiy
resurslar, yaʼni asbob-uskuna, dastgohlar, transport va aloqa vositalari, xomashyo, yoqilgʻi, har
xil materiallarni, mehnat bozoridan ish kuchini sotib olishdan boshlaydi. Shunga muvofiq holda
Ishlab chiqarish xarajatlari tarkibiga xom-ashyo, asosiy va yordamchi materiallar,
yonilgʻi va energiya xarajatlari, asosiy kapital amortizatsiyasi, ish haqi va ijtimoiy sugʻurtaga
ajratmalar, foiz toʻlovlari va boshqa xarajatlar kiradi. Ishlab chiqarish xarajatlariga qilingan
barcha xarajatlarning puldagi ifodasi mahsulot tannarxining tashkil qiladi.
Ishlab chiqarish xarajatlarni oʻrganishga iqtisodchilar turlicha yondoshadilar. Jumladan,
harajatlarning qiymat nazariyasiga koʻra, Ishlab chiqarish xarajatlar quyidagi turlarga boʻlinadi:
> doimiy harajatlar — korxona toʻlov majburiyatlari, soliqlar, amortizatsiya ajratmalari, ijara
haqi, qoʻriqlash xizmati harajatlari, boshqaruv xodimlari maoshi va b; > oʻzgaruvchan
xarajatlar — xom ashyo, materiallar, yonilgʻi, transport xizmati, ishchilar ish haqi va shu
kabilar uchun harajatlar;> umumiy (yalpi) harajatlar — doimiy va oʻzgaruvchan harajatlar yi-
gʻindisi;> bevosita ishlab chiqarish harajatlari — konkret mahsulot Ishlab chiqarishga ketgan
va bevosita uning tannarxiga oʻtadigan harajatlar;> bilvosita harajatlar — mahsulot tannarxiga
bevosita qoʻshilmaydigan harajatlar;> oʻrtacha harajatlar — maʼlum vaqt orali-gʻidagi
mahsulot birligiga, tovarlar partiyasi boʻyicha yoki tashkilotlar gu-ruqi boʻyicha bir buyumga
toʻgʻri keladigan harajatlarning oʻrtacha kattaligi;> ekspluatatsiya (foydalanish) harajatlari —
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
715
uskunalar, mashinalar, transport, i.ch. vositalarini va kundalik foydalaniladigan xoʻjalik
buyumlarini ishlatish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir tadbirkor yoki korxona yuqori foyda olish va uni
ko'paytirishni maqsad qiladi. Uning oladigan foyda miqdori esa ishlab chiqargan mahsuloti
yoki ko'rsatayotgan xizmatining hajmiga, sifatiga, tannarxiga va baholar darajasiga bog'liq
bo'ladi. Korxonalarning bozorga mahsulot etkazib berib, foyda olishga bo'lgan layoqatini
aniqlab beruvchi muhim omil sarf-harajatlar darajasi hisoblanadi. Har qanday tovarni ishlab
chiqarish iqtisodiy resurs sarflarini taqozo qilib, ular ham ma'lum narxga ega bo'ladi.
Korxona oladigan foydaning miqdori bir tomondan bozorga taklif qiladigan tovar
miqdoriga bog'liq bo'lsa, ikkinchi tomondan unga qilinadigan iqtisodiy xarajatlar darajasiga,
resurslardan foydalanish samaradorligi va tovarlar bozorida sotiladigan narxlarga bog'liq.
Shuning
uchun
ham
ishlab
chiqarish
xarajatlari
iqtisodiyotning
muhim
kategoriyalaridan biri bo'lib, uni o'rganish muhim ahamiyatga egadir. Chunki uni o'rganish
asosida har bir xarajatning ulushini baxolash va kamaytirish imkoniyatlari aniqlanadi.
Mamlakatimiz taraqqiyotining hozirgi bosqichida eksport salohiyatini yuksaltirish va
milliy iqtisodiyotimiz raqobatbardoshligini oshirish ham ko'p jihatdan tejamkorlikka erishish,
hamda mahsulot va xizmatlar tannarxini pasaytirishga bog'liq. Shunga ko'ra, prezidentimiz
Sh.M. Mirziyoyev 2019 yilning 12 martida Nurota tumanidagi "Marmarobod" korxonasida tog'
jinslaridan mahsulot ishlab chiqarish jarayoni bilan tanishar ekan, quyidagi fikrini alohida
ta'kidlab o'tdi: "Mahsulot tannarxini kamaytirish orqali jahon bozoriga chiqish kerak" Buning
isboti sifatida quydagi raqamlarti keltrish mumkun joriy yilning yanvar-iyun oylarida
mamlakatning eksportyorlari soni 4 885 tani tashkil etib, ular tomonidan 5 669,0 mln. AQSH
dollari qiymatidagi (2020- yilning mos davriga nisbatan 36,4 % ga ko'paydi) tovar va xizmatlar
eksport qilinishi ta'minlandi.
TAHLIL VA NATIJALAR: Umuman olganda, resurslarni tejash mahsulot birligiga
ketayotgan xarajatlarning pasayishi, resurslardan foydalanish darajasining ijobiy tomonga
o'sishi sifatida aniqlanadi. Bundan tashqari, "resurslarni tejash" tushunchasi ularning samarali
iste'moli natijasida olinadigan foyda, natijani ham taqozo etadi. Resurslar tejamkorligiga ikki
tomonlama, ya'ni mutlaq va nisbiy tejamkorlik nuqtai-nazaridan yondashish mumkin.
Mutlaq tejamkorlik mahsulotni ishlab chiqarish va iste'mol qilish jarayonida uning
tarkibiga kiruvchi jonli va buyumlashgan mehnat miqdorining kamayishi darajasini tavsiflaydi.
Biroq, bunda ishlab chiqarilgan mahsulotning naflilik darajasi va qiymati o'zgarmaydi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
716
Nisbiy tejamkorlik tushunchasi ostida jonli va buyumlashgan mehnat xarajatlari
nisbatan barqaror bo'lgan sharoitda ishlab chiqarishning foydali natijalari, ya'ni qiymat
hajmining o'sishini ta'minlash jarayonini tushunish zarur. Shuning uchun resurslar tejamkorligi
muammosining hal qilinishi iqtisodiyotning samarali rivojlanishi uchun juda muhimdi.
Tejamkorlik darajasini baholash nisbiy tarzda amalga oshiriladi. Agar jamiyat yagona
individdan iborat bo'lsa, uning hatti-harakatini tejamkorlik nuqtai-nazaridan baholash mumkin
bo'lmas edi. Shunga ko'ra, tejamkorlik - jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining muayyan
darajasida barcha resurslardan tejamli foydalanish bo'yicha iqtisodiy munosabat bo'lib, ishlab
chiqarish samaradorligini ta'minlashning asosiy omili hisoblanadi. Iqtisodiy samaradorlik ham
"xarajatlar - ishlab chiqarish" muammosini o'z ichiga oladi. Aniqroq aytganda, iqtisodiy
samaradorlik ishlab chiqarish jarayonida qo'llaniladigan taqchil resurs birliklari yig'indisi va
iste'mol tovarlari yig'indisi o'rtasidagi aloqani tavsiflaydi. Sarflangan xarajatlar hajmidan
olingan mahsulotning ortiqligi samaradorlikning o'sishini anglatadi.
Shuning uchun har bir korxona ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish bo'yicha o'z
strategiyasiga ega bo'lishi zarur.
Korxona ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish strategiya tarkibi
1. Ilg'or texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizatsiyalash va
avtomatlashtirish.
2. Zaxiralardan foydalanishni takomillashtirish, yangi turdagi xom ashyo va
materiallardan foydalanish.
3. Mahsulotlarning dizayni va texnik xususiyatlarining o'zgarish.
4. Ilmiy-texnika yutuqlari va ilg'or tajribalarning mahsulot narxiga ta'sirini tahlil qilish.
Ishlab chiqarish va mehnatni tashkil qilish:
1. Ishlab chiqarishni boshqarishni takomillashtirish
2. Asosiy vositalardan foydalanishni takomillashtirish
3. Moddiy-texnika ta'minotini yaxshilash
4. Transport xarajatlarini kamaytirish
Mahsulotlar hajmi belgilashdagi o'zgarishlar
1. Belgilangan xarajatlarning (amortizatsiya bundan mustasno) kamayish.
2. Mahsulotlarning nomenklaturasi va assortimentining o'zgarishiga va sifatining
oshishiga olib kelish.
3. Ishlab chiqarish o'sishi bilan mahsulot birligiga shartli ravishda belgilangan xarajatlar
soni kamaytirish.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
717
Sanoat va boshqa omillar 1. Yangi sexlarni, ishlab chiqarish bloklarini ishga tushirish
va rivojlantirish 2. Turdosh tarmoqlarning birlashishi, o'z-o'zidan komponentlar ishlab
chiqarishni yo'lga qo'yish. 3. Tayyor mahsulot narxini muntazam tahlil etish.
Ishlab chiqarish jarayonida xarajatlarni shakllantirish jarayoniga ta'sir qilishning eng
samarali usullaridan yana biri moliyaviy javobgarlik markazlarini tashkil etish asosida
korxonaning xarajatlari va daromadlarini boshqarishdir.
Xarajatlarni boshqarish tizimining asosiy funktsiyalari prognozlash va rejalashtirish,
buxgalteriya, nazorat qilish (monitoring), muvofiqlashtirish va tartibga solish, shuningdek,
xarajatlarni tahlil qilish hisoblanadi.
Moliyaviy javobgarlik markazi (MJM) - bu daromadni optimallashtirish, rentabellikka
bevosita ta'sir ko'rsatish yo'llarini topish, belgilangan chegaralar doirasida xarajatlar darajasini
nazorat qilish va xarajatlarni kamaytirish yo'llarini topish uchun asosiy vazifalarni bajaradigan
tarkibiy bo'linma yoki bo'linmalar guruhi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlar maqsadlarni tanlash imkoniyatiga ega
bo'lishdi. Maqsadlarni tanlash va shakllantirish korxona strategiyasi va kelgusi davr uchun
ularni amalga oshirishning aniq shartlari bilan belgilanadi.
Xulosa qilib shuni aytamizki,
Shunday qilib, xarajatlarni rejalashtirish, xarajatlarni
boshqarish tizimining muhim elementi bo'lib, keng qamrovli bo'lishi va korxonaning resurslari
qayerda, qachon va qanday hajmda sarflanishini aniqlash imkonini beradi.
Shuni ham ta'kidlash joizki, tashkilotning o'ziga xos xususiyatlarini va kompleks
yondashuvni hisobga olgan holda xarajatlarni boshqarish tizimidan foydalanish korxona
faoliyatining yuqori iqtisodiy natijalariga erishishga imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Qudratova,
G.
M.
(2025).
TEXNOLOGIK
PARKLARNING
MINTAQA
INNOVATSION RIVOJLANISHINI TA'MINLASHDAGI AHAMIYATI.
YANGI
O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(8), 170-178.
2.
Sodiqova, N. (2025). IQTISODIYOT FANLARINI OʻQITISHDA TALABALAR
TEXNIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHNING AMALDAGI HOLATI VA
TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI.
" ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ АКМЕОЛОГИЯ"
международный научно-методический журнал
,
2
(19).
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
718
3.
Bahodirovich, K. B. (2025, April). STRUCTURE OF THE CASH FLOWS
STATEMENT. In
CONFERENCE OF MODERN SCIENCE & PEDAGOGY
(Vol. 1,
No. 1, pp. 325-330).
4.
Алимова, Ш. А. (2025). УСТОЙЧИВЫЕ ЦЕПОЧКИ ПОСТАВОК: ОТ ТРЕНДА К
НЕОБХОДИМОСТИ
РАСШИРЕННАЯ
ВЕРСИЯ.
Modern
Science
and
Research
,
4
(5), 76-81.
5.
Toshov, M. H. (2025). SАNОАT KОRXОNАLАRIDА MEHNАTGА HАQ TО'LАSH
TIZIMINI BОSHQАRISH.
Modern Science and Research
,
4
(4).
6.
Azimov, B. (2025). METHODS AND MODELS FOR ASSESSING THE SOCIO-
ECONOMIC
EFFICIENCY
OF
REGIONAL
INNOVATION
INFRASTRUCTURE.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 685-691.
7.
Ikromov, E. I., & Safarova, J. (2025). O’ZBEKISTONDA YASHIL
TADBIRKORLIKNI
HUDUDLARDA
RIVOJLANTIRISHI
ISTIQBOLLARI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 421-428.
8.
Raxmonqulova, N. O. (2025). DEVELOPMENT OF THE DIGITAL ECONOMY ON
A GLOBAL SCALE AND THE EXPERIENCE OF COUNTRIES.
SHOKH LIBRARY
.
9.
Shadiyev, A. X. (2025). MINTAQANING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINI
BOSHQARISH
MEXANIZMINI
TAKOMILLASHTIRISH.
STUDYING
THE
PROGRESS OF SCIENCE AND ITS SHORTCOMINGS
,
1
(7), 145-150.
10.
Naimova, N. (2025). THE IMPACT OF GLOBALIZATION ON MODERN
ECONOMIC
PROFESSIONS.
Journal
of
Multidisciplinary
Sciences
and
Innovations
,
1
(2), 153-155.
11.
Bazarova, M. (2025). FEATURES OF ASSESSING THE EFFECTIVENESS OF
INNOVATION RISK MANAGEMENT OF AN EDUCATIONAL ORGANIZATION
IN THE PROCESS OF DIGITAL TRANSFORMATION OF ACTIVITIES.
Journal of
Multidisciplinary Sciences and Innovations
,
1
(2), 161-164.
12.
Jumayeva, Z. (2025). THE ROLE OF MICROECONOMIC ANALYSIS IN
ENHANCING ECONOMIC EFFICIENCY THROUGH MARKET EQUILIBRIUM
ANALYSIS.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 634-637.
13.
Bobojonova, M. (2025). GREEN ENTREPRENEURSHIP IN UZBEKISTAN AND
ITS OPPORTUNITIES.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 592-595.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
719
14.
Jumayeva, Z. (2025). THE FORMATION OF THE GREEN ECONOMY CONCEPT,
STAGES OF DEVELOPMENT AND ITS RELEVANCE.
International Journal of
Artificial Intelligence
,
1
(3), 262-266.
15.
Ibragimov, A. (2025). TAX POLICY AND IMPACT ON ECONOMIC
DEVELOPMENT.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 259-261.
16.
Djurayeva, M. (2025). ISSUES OF SMALL BUSINESS AND PRIVATE
ENTREPRENEURSHIP DEVELOPMENT.
International Journal of Artificial
Intelligence
,
1
(3), 596-598.
17.
Umarova, H. (2025). RIVOJLANGAN MAMLAKATLARDA KORXONA
RISKLARINI BOSHQARISH VA BAHOLASH AMALIYOTI TAHLILI.
Modern
Science and Research
,
4
(5), 158-161.
18.
Aslanova,
D.
(2025).
CHALLENGES
OF
IMPLEMENTING
MODERN
MANAGEMENT PRINCIPLES IN THE TOURISM INDUSTRY.
Journal of
Multidisciplinary Sciences and Innovations
,
1
(2), 119-121.
19.
Rajabova, D. (2025). SPECIFIC FEATURES AND FACTORS OF SUSTAINABLE
DEVELOPMENT OF THE INNOVATIVE ENVIRONMENT IN INDUSTRIAL
ENTERPRISES.
Journal of Applied Science and Social Science
,
1
(2), 474-479.
20.
Игамова, Ш. З. (2024). МЕТOДИЧЕCКИЕ РЕКOМЕНДАЦИИ ПO
ФOРМИРOВАНИЮ
OРГАНИЗАЦИOННO-ЭКOНOМИЧЕCКOГO
МЕХАНИЗМА OБЕCПЕЧЕНИЯ ЭФФЕКТИВНOCТИ ИННOВАЦИOННOГO
развития ПРЕДПРИЯТИЙ CТРOИТЕЛЬНЫХ МАТЕРИАЛOВ.
Gospodarka i
Innowacje.
,
43
, 335-340.
21.
Akramova, O. (2025). FOREIGN COUNTRIES IN EXPERIENCE INVESTMENT
ATTRACTIVENESS INCREASE MECHANISMS AND UZBEKISTAN IN
PRACTICE USE OPPORTUNITIES.
Journal of Multidisciplinary Sciences and
Innovations
,
1
(1), 395-398.
22.
Jumayev, B. (2025). BIG DATA: CUSTOMER CREDIT ANALYSIS USING
DIGITAL
BANKING
DATABASE.
International
Journal
of
Artificial
Intelligence
,
1
(2), 1056-1059.
23.
Gafarova, D. (2025). INNOVATION POLICY OF THE REPUBLIC OF
UZBEKISTAN: ACHIEVEMENTS AND PROSPECTS.
Journal of Multidisciplinary
Sciences and Innovations
,
1
(2), 165-167.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
720
24.
Raximova, L. (2025). DIRECTIONS AND PRIORITY FEATURES OF THE
TRANSITION TO THE" GREEN ECONOMY".
Journal of Multidisciplinary Sciences
and Innovations
,
1
(2), 156-160.
