IQTISODIYOT FANINING JAMIYAT TARAQQIYOTIDAGI O’RNI

2025

MARCH

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 3

182

IQTISODIYOT FANINING JAMIYAT TARAQQIYOTIDAGI O’RNI

Sodiqova N.T.

Osiyo xalqaro universiteti o’qituvchisi.

Yuldasheva Hulkar

Osiyo xalqaro universiteti 1-IQ-22 guruh talabasi.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15044113

Annotatsiya. Maqolada iqtisodiyot fanining jamiyat taraqqiyotidagi o’rni tahlil qilinadi.

Iqtisodiyot nima? U nimaga kerak? va shu bilan bir qatorda mamlakatning rivojlanishiga

iqtisodiyot qay darajada o’z ta’sirini ko’rsatadi kabi savollarga javob topib olamiz.

Kalit so’zlar: Iqtisodiyot, umumiy iqtisodiy qonunlar, xususiy qonunlar, maxsus qonunlar,

ehtiyoj, bozor iqtisodiyoti, an’anaviy iqtisodiyot, aralash iqtisodiyot.

Har bir inson har kuni turli iqtisodiy muammolarga duch keladi: oziq-ovqat, uy-joyga

bo‘lgan ehtiyojini qanday qondirish, kiyim-kechak, ta'lim, dam olish va hokazo, qanday

turdagi iqtisodiy faoliyat bilan shug'ullanish, u yoki bu narsani sotib olish yoki olmaslik,

ma'lum bir mahsulotni sotib olish yoki kerakli xizmatni ko'rsatish uchun yetarli daromad

bormi va hokazo. Bularni to’g’ri tahlil qilish uchun esa iqtisodiyotga yuzlanamiz.

Cheklangan iqtisodiy resurslardan unumli foydalanib kishilarning yashashi, kamol topishi

uchun zarur bo’lgan hayotiy vositalarni ishlab chiqarish va iste’molchilarga yetkazib berishga

qaratilgan, bir-biri bilan bog’liqlikda amal qiladigan turli-tuman faoliyatlarni yaxlit qilib

birlashtiruvchi iqtisodiy tizim bir so’z bilan

iqtisodiyot

deb ataladi.

“Iqtisodiyot nazariyasi” fani mamlakatimizda yashayotgan hamma kishilarning

daromadlari, ularning turmush darajasi faqat milliy iqtisodiyot taraqqiyotiga bog‘liqligini, shu

yurtda mehnat qilayotgan kishilarning ijodiy mehnati bilan vujudga kelgan milliy

mahsulotning ko‘payishi, uning to‘g‘ri taqsimlanishi va foydalanilishi, milliy pul barqarorligi

bilan bog‘liqligini ham o‘rgatadi va milliy istiqlol mafkurasining odamlar ongida shakllanishiga,

ularning intellektual kamolotga erishuvida muhim rol o‘ynaydi. Iqtisodiy faoliyatning asosiy

shakli uy xo‘jaligi doirasida ro‘y beradi.

Shuning uchun qadimgi grek olimlarining (Ksenofont, Platon, Aristotel) asarlarida

iqtisodiyot – uy xo‘jaligi va uni yuritish qonunlari deb tushuntirilgan.Arab leksikonida «iqtisod»

tejamkorlik ma’nosida tushunilgan, chunki islom diniga oid adabiyotlarda tejamkorlikka alohida

e’tibor berilgan. Lekin, hozirgi davrda iqtisodiyot tushunchasi faqat uy, individual xo‘jalik yuritish

yoki tejamkorlik ma’nosi bilan cheklanmaydi.

2025

MARCH

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 3

183

Balki iqtisodiyot – mulkchilikning turli shakllariga asoslangan xo‘jaliklardan,

xo‘jaliklararo, davlatlararo birlashmalar, korporatsiyalar, konsernlar, qo‘shma korxonalar,

moliya va bank tizimlaridan, davlatlar o‘rtasidagi turli iqtisodiy munosabatlardan iborat o‘ta

murakkab iqtisodiy tizimni anglatadi.

Iqtisodiyot tarmoqlari

Iqtisodiyotning birlamchi tarmogʻi qishloq xoʻjaligi, baliqchilik, oʻrmon xoʻjaligi, ovchilik

va qazib oluvchi sanoatni birlashtiradi.

Iqtisodiyotning ikkilamchi tarmogʻi — ishlab chiqarish va qurilish .

Iqtisodiyotning uchinchi sektori xizmat koʻrsatish sohasi deb ataladi. Koʻpincha

iqtisodiyotning uchinchi sektoridan ajratilgan

Iqtisodiyotning toʻrtlamchi sektori — axborot texnologiyalari, taʼlim, tadqiqot, global

marketing, bank — moliya xizmatlari va ishlab chiqarish bilan emas, balki uni rejalashtirish va

tashkil etish bilan bogʻliq boshqa xizmatlar.

Mulkchilik shakliga koʻra davlat va xususiy sektorlar ajratiladi.

Iqtisodiy faoliyatning oʻziga xos turlariga qarab iqtisodiyotning real sektori, noishlab

chiqarish, moliyaviy sektorlarga boʻlingan.

Iqtisodiyot shakllari

Iqtisodiyotning quyidagi asosiy shakllari mavjud :

•

bozor

•

anʼanaviy

•

aralash

Iqtisodiy oʻsish

Iqtisodiy oʻsish deganda xalq xoʻjaligida real ishlab chiqarishning maʼlum vaqt oraligʻida

(oy, chorak, yil) oʻsishi tushuniladi. Iqtisodiy rivojlanishdan farqli oʻlaroq, iqtisodiy oʻsish

miqdoriy koʻrsatkich sanaladi. Haqiqiy ishlab chiqarish odatda real (yaʼni inflyatsiya omillaridan

tozalangan) yalpi ichki mahsulot (YaIM), kamroq — real yalpi milliy mahsulot (YaIM), sof milliy

mahsulot (SMM) yoki milliy daromad (MD) tushuniladi. Iqtisodiy oʻsish umumiy farovonlikning

oʻsishi bilan chambarchas bogʻliq: umr koʻrish davomiyligining oshishi, tibbiy yordam sifati,

taʼlim darajasi, ish kunining davomiyligining qisqarishi va boshqalar bilan xarakterlanadi.

Iqtisodiy oʻsishning ekstensiv va intensiv omillari bilan farqlanadi

Siyosiy iqtisod grekcha so‘zdan olingan bo‘lib «politikos» - ijtimoiy, «oykos» - uy, uy

xo‘jaligi, «nomos» - qonun degani.

2025

MARCH

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 3

184

Ya’ni uy yoki ijtimoiy xo‘jalik yuritish qonunlari ma’nosini beradi. 1575-1621 yillarda

yashab, ijod qilgan fransuz iqtisodchisi Antuan Monkreten birinchi marta 1615 yilda «Siyosiy

iqtisod traktati» nomli kichik ilmiy asar yozib, bu fanni mamlakat miqyosida iqtisodiyotni

boshqarish fani sifatida asosladi. Keyinchalik klassik iqtisodchilar bu fikrni tasdiqlab, siyosiy

iqtisod keng ma’noda moddiy va boshqa hayotiy vositalarni ishlab chiqarish va ayirboshlashni

boshqaruvchi qonunlar to‘g‘risidagi fandir, deb yozgan edilar.

«Iqtisodiyot nazariyasi» fani iqtisodiy qonunlarni quyidagi guruhlarga turkumlaydi:

1. Umumiy iqtisodiy qonunlar

– kishilik jamiyati rivojlanishining barcha bosqichlarida

amal qiladi. Masalan, vaqtni tejash qonuni, ehtiyojlarning tez o‘sib borish qonuni, takror ishlab

chiqarish qonuni, ishlab chiqarish munosabatlarining ishlab chiqaruvchi kuchlar xususiyati va

rivojlanish darajasi mos kelish qonuni va boshqalar.

2. Xususiy yoki davriy iqtisodiy qonunlar

– insoniyat jamiyati taraqqiyotining bir necha

bosqichlarida amal qiladi. Masalan, talab qonuni, taklif qonuni va qiymat qonuni. Bu qonunlar

tovar-pul munosabatlari mavjud bo‘lgan bir necha bosqichlarda amal qiladi.

3. Maxsus, o‘ziga xos iqtisodiy qonunlar

– alohida olingan iqtisodiy tizim sharoitida amal

qiladi. Masalan, qo‘shimcha qiymat qonuni

Iqtisodiyot nazariyasi fani shakllanishi jarayonida bir qancha g‘oyaviy oqimlar, maktablar

vujudga kelgan. Ular jamiyat boyligining manbai nima, u qayerda va qanday qilib ko‘payadi,

degan savollarga javob topishga urinishgan. Masalan merkantalizm, fiziokratlar , marjinalizm ,

keynschilik shular jumlasidandir.

Iqtisodiyotning doimiy va bosh masalasi –ehtiyojlarning cheksizligi va iqtisodiy

resurslarning cheklanganligi hamda ular o‘rtasidagi ziddiyatning hal qilinishidir.

Insonning yashashi va kamol topishi, umuman insoniyatning rivojlanishi uchun kerak

bo‘lgan hayotiy vositalarga bo‘lgan zarurati iqtisodiyot nazariyasi fanida ehtiyoj deb ataladi.

Iqtisodiyot fanining jamiyat taraqqiyotidagi o’rni juda katta va beqiyosdir. Iqtisodiyot

deganda kishilarning o'z hayotiy ehtiyojini qondirishga qaratilgan faoliyati tushuniladi. Bu siyosiy,

ijtimoiy, madaniy va ma’naviy faoliyatdan o'zining asosiy bo'lishi, boshqa faoliyat uchun moddiy

shart-sharoit yaratib berishi bilan ajralib turadi. Iqtisodiyot kishilarning hayot kechirishi uchun

zarur bo'lgan noz-ne’matlarni yaratadi, ularni kishilar iste’moliga yetkazib beradi. Demak, u hayot

kechirishni kafolatlaydi.

Qayerda iqtisodiyot rivoj topgan bo'lsa, shu yerda kishilar rohat-farog'atda yashaydi va

aksincha, qayerda iqtisodiyot qoloq bo'lsa, shu yerda kishilarning qorni to'ymaydi, usti but

bo'lmaydi, ular doimiy muhtojlikda zo'rma-zo'raki kun o'tkazadilar.

2025

MARCH

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 3

185

REFERENCES

1.

Qudratova, G. M. (2025). THE EVALUATION OF UNIVERSITY COMPETITIVENESS:

A REVIEW OF METHODOLOGIES.

SHOKH LIBRARY

.

2.

Azimov, B. F., Maksudovich, A. Z., & Qudratova, G. M. (2025). THE IMPORTANCE OF

INNOVATION IN ENHANCING THE COMPETITIVENESS OF HIGHER EDUCATION

UNIVERSITIES.

SHOKH LIBRARY

.

3.

Sodiqova, N. (2025). METHODOLOGY FOR DEVELOPING STUDENTS'TECHNICAL

THINKING

IN

ECONOMICS

CLASSES.

International

Journal

of

Artificial

Intelligence

,

1

(1), 885-891.

4.

Islomova, M., & Sodiqova, N. (2025). ILM-FAN VA TA'LIMDAGI INNOVATION

RIVOJLANISHNING DOLZARB MUAMMOLARI.

Modern Science and Research

,

4

(2),

300-307.

5.

Bahodirovich, X. B. (2025). XO’JALIK YURITUVCHI SUBYEKTLARDA HISOB

YURITISH SIYOSATI.

STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE AND ITS

SHORTCOMINGS

,

1

(6), 210-215.

6.

Bahodirovich,

X.

B.

(2025). BUXGALTERIYA HISOBINING O’RGANISH

USULLARI.

THEORY OF SCIENTIFIC RESEARCHES OF WHOLE WORLDT

,

1

(5), 257-

262.

7.

Ёкубов, А. Б., & Алимова, Ш. А. (2024). МАКРОЭКОНОМИКА: ЭВОЛЮЦИЯ

ТЕОРИИ И СОВРЕМЕННОЙ ПРАКТИКИ.

8.

Abidovna, A. S. (2025). INVESTMENT PROJECTS: ADVANCED MANAGEMENT

AND EVALUATION.

SHOKH LIBRARY

.

9.

Hakimovich, T. M. (2025). EKSPORT RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHDA

DIVERSIFIKATSIYANING AHAMIYATI.

STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE

AND ITS SHORTCOMINGS

,

1

(4), 112-121.

10.

Hakimovich, T. M. (2025). O ‘ZBEKISTONDA EKSPORTNI RAG ‘BATLANTIRISH

UCHUN FOYDALANILADIGAN MOLIYAVIY VOSITALAR TAHLILI.

MODERN

EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS

,

1

(5), 141-150.

11.

Ibodulloyevich, I. E. (2024). O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA KICHIK BIZNES VA

XUSUSIY TADBIRKORLIK SAMARADORLIGINI OSHIRISH MUAMMOLARI VA

ISHBILARMONLIK MUHITINI YAXSHILASH ISTIQBOLLARI.

Gospodarka i

Innowacje.

,

51

, 258-266.

2025

MARCH

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 3

186

12.

EI, I. (2025). MINTAQALAR VA MA’MURIY HUDUDLAR TADBIRKORLIK

FAOLIYATINI INVESTITSIYA BILAN TA’MINLOVCHI IQTISODIY TIZIM

SIFATIDA.

MODERN EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING

SOLUTIONS

,

1

(6), 58-69.

13.

Azimov, B. F., & Yodgorova, Z. Y. (2025). METHODS OF STUDYING THE STATE OF

COMPETITION IN THE EDUCATIONAL SERVICES MARKET.

SHOKH LIBRARY

.

14.

Azimov,

B.

F.

(2025).

INNOVATSIYALARNI

QO ‘LLAB-QUVVATLASH

XIZMATLARI: ISPANIYA, POLSHA VA BOLGARIYA TAJRIBALARI.

THEORY OF

SCIENTIFIC RESEARCHES OF WHOLE WORLDT

,

1

(4), 12-23.

15.

Raxmonqulova, N. O. (2025). DEVELOPMENT OF THE DIGITAL ECONOMY ON A

GLOBAL SCALE AND THE EXPERIENCE OF COUNTRIES.

SHOKH LIBRARY

.

16.

Қизи Рахмонқулова, Н. О. (2023). КИЧИК САНОАТ ЗОНАЛАРИНИНГ ҲУДУДЛАР

ИҚТИСОДИЁТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДАГИ ЎРНИ.“.

Экономика и туризм"

международный научно-инновационной журнал

,

6

, 14.

17.

Shadiyev, A. X. (2025). DEVELOPMENT OF THE CURRICULUM FOR ECONOMIC

DISCIPLINES IN PRIVATE UNIVERSITIES.

FARS International Journal of Education,

Social Science & Humanities.

,

13

(1), 389-396.

18.

Shadiyev, A. X. (2025). METHODS OF TEACHING THE “ECONOMIC

THEORY”.

SHOKH LIBRARY

.

19.

Zaripova, G., & Naimova, N. (2025). INFLYATSIYA VA UNI BARTARAF ETISH

CHORA-TADBIRLARI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 371-378.

20.

Akbarovna, N. N. (2025). PROBLEMS OF INCREASING INVESTMENT ACTIVITY IN

THE CONTEXT OF GLOBALIZATION.

SHOKH LIBRARY

.

21.

Supiyevna, B. M. (2025).

G’AZNACHILIK-DAVLAT MOLIYASINING ENG MUHIM

BO’LAGI.

THEORY OF SCIENTIFIC RESEARCHES OF WHOLE WORLDT

,

1

(5), 117-123.

22.

Supiyevna, B. M. (2025). BUDGETING IN THE PUBLIC SECTOR.

ANALYSIS OF

MODERN SCIENCE AND INNOVATION

,

1

(6), 90-95.

23.

Jumayeva, Z. (2023). BASICS OF NATIONAL ECONOMIC DEVELOPMENT.

Modern

Science and Research

,

2

(12), 296-300.

24.

Bostonovna, D. Z. (2023). CONCEPTUAL BASIS OF IMPROVEMENT OF BANK

AUDIT IN COMMERCIAL BANKS.

IMRAS

,

6

(6), 118-124.

25.

Tagayeva, R., & Bobojonova, M. J. (2025). BYUDJET, UNING SHAKLLANISHI VA

TAQSIMLANISHI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 387-393.

2025

MARCH

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 3

187

26.

Bobojonova, M. J., & Toshev, M. H. (2025). JAHON BOZORIDA YASHIL

IQTISODIYOTNI MOLIYALASHTIRISH TENDENSIYASI: FAKTLAR VA KO

‘RSATKICHLAR ASOSIDA TAHLIL.

THEORY OF SCIENTIFIC RESEARCHES OF

WHOLE WORLDT

,

1

(4), 120-128.

27.

Жумаева, З. К. (2024). РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ ИНДУСТРИЙ КАК ФАКТОР

РОСТА НАЦИОНАЛЬНОЙ ЭКОНОМИКИ: ОБЗОР ЗАРУБЕЖНОГО ОПЫТА И

ПЕРСПЕКТИВЫ ДЛЯ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН.

28.

Жумаева, З. К. (2024). Инвестиционная Активность Как Основной Элемент

Организационно-Экономического Механизма Маркетинга Территории.

Miasto

Przyszłości

,

55

, 1411-1417.

29.

Ibragimov, A. (2025). PROSPECTIVE WAYS OF ATTRACTING FOREIGN

INVESTMENT TO THE NATIONAL ECONOMY.

International Journal of Artificial

Intelligence

,

1

(1), 137-143.

30.

Qahhorova, J., & Ibragimov, A. (2025). XORIJIY INVESTITSIYALAR AHAMIYATI,

OMILLARI VA ISTIQBOLLARI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 283-291.

31.

Алимова, Ш. А., & Джураева, М. С. (2025). ИННОВАЦИИ И ЦИФРОВИЗАЦИЯ В

ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ: ПЕРСПЕКТИВЫ И ПРОБЛЕМЫ.

MODERN

PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS

,

1

(4), 120-126.

32.

Алимова, Ш. А., & Джураева, М. С. (2025). СТРАТЕГИЧЕСКОЕ УПРАВЛЕНИЕ В

ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА.

ANALYSIS OF

MODERN SCIENCE AND INNOVATION

,

1

(4), 82-89.

33.

Игамова,

Ш.

З.

(2024).

МЕТOДИЧЕCКИЕ

РЕКOМЕНДАЦИИ

ПO

ФOРМИРOВАНИЮ OРГАНИЗАЦИOННO-ЭКOНOМИЧЕCКOГO МЕХАНИЗМА

OБЕCПЕЧЕНИЯ

ЭФФЕКТИВНOCТИ

ИННOВАЦИOННOГO

развития

ПРЕДПРИЯТИЙ CТРOИТЕЛЬНЫХ МАТЕРИАЛOВ.

Gospodarka i Innowacje.

,

43

,

335-340.

34.

Baxtiyorova, J., & Djurayeva, M. S. (2025). BOZOR IQTISODIYOTI SHAROITIDA

RAQOBATNING ROLI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 477-485.