29
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
AVTOBIOGRAFIK ROMANLARDA REPRESSIYA MAVZUSI
(“KAFANSIZ
KO‘MILGANLAR”
ASARI ASOSIDA)
Robiyaxon Sobitova Salohiddin qizi
Qo‘qon
DU talaba
Annotatsiya:
Ushbu maqolada avtobiografik asarlar doirasida, xususan
Shukrullo Yusupovning
“Kafansiz
ko‘milganlar”
nomli romani misolida, XX asrning
o‘rtalarida
yuz bergan
qatag‘on
voqealari, bu fojialarning ziyolilar hayoti va jamiyat
ongidagi
o‘rni
tahlil etiladi. Muallif tomonidan qalamga olingan asar,
o‘z
boshidan
o‘tgan
og‘ir
sinovlar va jamiyatdagi
ko‘plab
begunoh insonlarning taqdirini
yoritishga
bag‘ishlangan.
Annotation:
this article analyzes the events of repression in the middle of the
20th century, the role of these tragedies in the lives of intellectuals and the minds of
society in the framework of autobiographical works, in particular on the example of
Shukrullo Yusupov's novel
“buried
without
shrouds”.
The work, penciled by the
author, is dedicated to highlighting the hard trials that have gone through and the fate
of many innocent people in society.
Kalit
so‘zlar:
Shukrullo Yusupov,
qatag‘on,
surgun, millatchilik,
“Kafansiz
ko‘milganlar”,
avtobiografik roman, mustabid tuzum.
Keywords:
Shukrullo Yusupov, repression, exile, nationalism,
“buriyed
without
shrouds”,
autobiographical novel.
Avtobiografik roman janri, adib hayoti va tarixiy haqiqatlar orasidagi ziddiyat
va
uyg‘unlikni
yoritish imkonini beradi. Ayniqsa, XX asrning 30
–
50-yillarida Sovet
tuzumining totalitar siyosati, xalq dushmani
tamg‘asi,
surgunlar, qiynoqlar va jazolar
milliy adabiyotda
og‘riqli
bir mavzu sifatida qayta-qayta
ko‘tarilgan.
Shu nuqtai
nazardan, Shukrullo Yusupovning
“Kafansiz
ko‘milganlar”
romani avtobiografik
romanlar orasida alohida
o‘rin
egallaydi. Asarda muallif
o‘z
boshidan kechirgan
kechinmalar, siyosiy zulm davrida xalqning va ziyolilarning boshiga tushgan
musibatlarni tasvirlash orqali nafaqat
o‘z
biografiyasini ochib beradi, balki butun bir
davrning
ma’naviy
-ruhiy fojeasini ochadi. Repressiya mavzusi faqat tarixiy faktlarni
emas, balki inson ruhiyatidagi sindirish, bardoshlik va
e’tiqod
singari murakkab
psixologik holatlarni ham yoritish orqali badiiy chuqurlik kasb etadi. Shukrullo
Yusupov
o‘zining
shaxsiy taqdiri misolida totalitar tuzumning ayovsiz mexanizmini
30
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
fosh etadi, ijtimoiy adolat va inson qadr-qimmati haqida
o‘ylashga
chorlaydi. Asar
uslubiy jihatdan ham yuksak darajada
–
lirik-publitsistik ohang, ichki monolog,
ramziy tasvirlar vositasida yozilgan
bo‘lib,
o‘quvchini
hissiy jihatdan larzaga soladi.
Natijada,
“Kafansiz
ko‘milganlar”
nafaqat avtobiografik roman sifatida, balki
adabiyotimizda repressiya mavzusini teran yoritgan muhim asar sifatida baholanadi
Shukrullo Yusupov 1951-yilda
“millatchilik”
va
“sovet
tuzumiga qarshi
targ‘ibot”
qilganlik aybi bilan qamoqqa olinadi. Tergov davomida unga asossiz
ayblovlar
qo‘yilib,
ularni tan olishga majbur qilinadi.
“Bordiyu
kimdir menga bu
ko‘rgiliklar
biron payt ota-onangning dilini
ranjitganing, ozor berganing uchun desa, ularning oyoqlariga yiqilib tavba-tazarru
qilishga, hatto har qanday jazoga ham rozi
bo‘lardim.
Ammo
o‘z
vatanim, xalqimga
aslo xiyonat qilgan emasman! Agar shundoq
bo‘lganda
o‘limimga
rozi
edim”
–
deya yozadi adib.
Bu haqsizliklar haqida yozuvchi keyinchalik
“Kafansiz
ko‘milganlar”
romanida
atroflicha
so‘z
yuritadi. Roman asosan muallifning
o‘zi
va uning atrofi
–
yaqinlari,
qamoqdoshlari, tergovchilar va boshqa tarixiy shaxslarning hayoti asosida yaratilgan.
Adib qamoq va surgun yillarida kechgan
og‘ir
sharoit, azob-uqubat, ruhiy
iztirobga qaramay, ijoddan
to‘xtamaydi.
U
qatag‘on
siyosatining asl mohiyatini ochib
berishni
o‘zining
burchi deb biladi. Roman 1951-yilda yozila boshlangan
bo‘lsa
-da,
mustaqillik davrigacha nashr etilmaydi va 1991-yilda chop etiladi. Unda muallif faqat
o‘z
hayotini emas, balki xalq taqdirini, ularning boshiga tushgan zulm va
og‘riqni
butun
borlig‘i
bilan tasvirlaydi.
Roman Turkiston ziyolilari va xalqining eng
og‘ir,
qora davrlarini yoritadi.
Mahmudxo‘ja
Behbudiy,
Cho‘lpon,
Qodiriy, Usmon Nosir kabi fidoiylar, begunoh
o‘lim
topgan minglab insonlarning ruhi, bu asarda
“tirik
ruhlar”
deb atalib, ularga
ramziy tarzda hurmat bajo keltiriladi. Asarda yozuvchi nafaqat
qatag‘on
davrining
ruhan va jismonan iztirobini ochib beradi, balki
o‘sha
tuzumning butunlay
zo‘ravonlik,
adolatsizlik va shafqatsizlik asosida mavjud
bo‘lganligini
fosh etadi.
Jazoni Sibirdagi lagerlarda
o‘tagan
Shukrullo Stalin
o‘limidan
so‘ng
ozod etiladi
va oqlanadi. Yillab
ma’naviy
va ruhiy, jismoniy qiynoqlarda ezilgan, dunyoda adolat
bir kuni, albatta, qaror topishiga ishonib, turli qamoq va lagerlarda surgunlik va
tutqunlikka sabr qilib kelgan shoir
o‘z
ona vataniga qaytganidan
so‘ng,
ruhiy
tushkunliklar
ta’siriga
qaramasdan
o‘zining
ijodkorlik faoliyatini
to‘xtatib
qo‘ymaydi,
aksincha, lirika bilan bir qatorda nasriy va dramatik janrlarga ham
qo‘l
8
Shukrullo. Kafansiz ko’milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.11
-b.
31
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
uradi. Turkiston ziyolilarining ayanchli taqdiri,
qorong‘u
kunlari, darbadarlik va
sargardonlikda, surgun yillaridagi
og‘ir
mehnat sharoitida,
xo‘rlik
va jabr- zulmlar
iskanjasida kechirgan azob-uqubatli hayotiga sabab
bo‘lgan
Sovet hukumati siyosati,
uning
“millatchi”,
“bosmachi”,
“vatan
xoini”,
“chet
el
josusi”,
“xalq
dushmani”
kabi
asossiz
“unvonlari”
ga musharraf
bo‘lgan
XX asr
ma’rifatparvar
ziyolilari va ularning
keyingi avlodi hisoblangan 30 - 40 - yillarning adabiy vakillari, zamonaning
“beayb
aybdorlari”
hisoblangan siyosat qurbonlari, ularning yaqinlari, farzandlarining qora
kechmishiga shunchaki
ko‘z
yummasligi, bu davrning asl yuzini
ko‘rsatib
berishni
o‘zining
kasbiy burchi ekanligini anglagan Shukrullo
o‘z
boshidan kechirgan
voqealari asosida bir asar yaratishni
ko‘ngilga
tugadi va yillar
o‘tib
bu maqsadini
amalga oshiradi. Yozuvchi ushbu asarini 1951-yilda yozishni boshlaydi va 1989-
yilda
“Kafansiz
ko‘milganlar”
nomi ostida
o‘z
taqdiri misolida avtobiografik romanni
yozib tugallaydi. Yurtimiz mustaqillikka erishgachgina, 1991-yilga kelib, roman
“Adabiyot
va
san’at”
nashriyotida chop etiladi.
“Kafansiz
ko‘milganlar”
asari
Şuayip
Karakaş
tomonidan turk tiliga tarjima qilinadi.
Asar
so‘zboshisida
roman haqida shunday deyilgan:
“Boshidan
o‘tkazgan
qiyinchiliklarini,
to‘g‘rirog‘i,
xo‘rliklarini
eslash insonni yana bir karra
og‘ir
azobga
ro‘baro‘
qiladi. Uni yozish esa...
Qatag‘onlik
davri tasviri, undan ham
og‘iri
-
o‘zining
«xalq
dushmani»
deb ayblanishi haqida yozish, mahbusligini eslash, qamoq
voqealari, lager hayoti,
so‘zsizlik...
bularning haqqoniy tasviri Shukrulloning
«Kafansiz
ko‘milganlar
»ida
yaqqol ifodalangan. Asarning yana bir ahamiyatli jihati -
uning mazkur mavzudagi yagona asarligida. Ushbu xotira-roman
o‘quvchiga
qatag‘on
davri haqida tirik lavhalarni namoyish
etadi.”
Bu romanda Turkiston ziyolilarining, umuman, Turkiston xalqining eng
qorong‘u
kunlari haqida hikoya qilinadi:
„Bu
asar ozod Turkiston
yo‘lida
qizillarning
o‘qlariga
nishon
bo‘lgan
„Kafansiz
ko‘milganlar“
–
„Tirik
ruhlar“
–
Mahmudxo‘ja
Behbudiy,
Cho‘lpon,
Abdulla
Qodiriy,
Gʻozi
Yunus
o‘g‘li,
Usmon Nosir, Ubaydulla
Xo‘jayev
kabi
ma’sum
va
mazlum millionlarning aziz xotiralariga
bag‘ishlanadi…“
Romanda
qatag‘on
davrining dahshati bir necha odamlar taqdiri asosida yoritib
beriladi. Sobiq ittifoqi rahbarlarining xalq orasida har qanday erkin fikrli,
o‘qimishli,
so‘z
erkinligiga ega, mustaqillik va erkka intiluvchi ilm ahllarining ildizini quritish,
millatni qoloqlikka, erksiz
tobe’likka
, millatni butun boshli
o‘tmishi,
tarixidan
mosivo qilish
yo‘lida
o‘ylagan
rejalarini bir
ma’noda
amalga oshirganligi,
9
Shukrullo. Kafansiz ko’milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.5
-b.
32
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
shuningdek, adolatsiz tuzumning insonlarning qon-qonigacha singitib yuborgan
ishonchsizlik, umidsizlik hissi, loqaydlik, beparvolik,
zo‘ravonlik,
xoinlik kabi
illatlari kishilar kechmishi zamirida
o‘z
ifodasini topadi. Roman davomida asli
haqiqat, adolat nima-yu kimlar haq, kim nohaqligi, kimlar adolatga munosibligi-yu,
lekin qay ahvolda qolgani, hammasi ham
so‘zlangani
kabi chin,
ko‘rilgani
kabi
to‘g‘ri
bo‘lmasligi
haqidagi muallifning qarashlari bayon etiladi.
Yozuvchi romanda shunday yozadi:
“
- Abdulla Qodiriy, Usmon Nosir degan yozuvchilarni eshitganmisan? Fayzulla
Xo‘jayev,
Akmal Ikromovdek buyuk rahbarlarni-chi? Ularni kim otgan? Nega?
Bilasanmi?.. Mana yoningda
o‘tirgan
Shukrullo
«xalq
dushmani»
bo‘lib,
necha yilga
hukm qilingan, necha yil qamoq lagerlarida
o‘tirib
chiqqan, bunga ham
ishonmaysanmi? Bir necha
o‘limlardan
qanday qilib qolgani,
xo‘rliklarini
eshitganmisan?
Yigit yelka qisdi.
Nahotki hozirgi bu avlod buyuk
iste’dod,
bilim sohiblari
bo‘lgan
bobolarining
vatanga, xalqiga xoinlikda ayblanib otilganiga ishonib kelgan
bo‘lsalar!
O‘tirganlardan
biri bu avlod qonli tarixini bilib
qo‘ysin,
gapiring, degandek menga
qaradi. Aytib bering, deyish oson. Har qanday dahshatli, fojiali voqealarni ham ertak
eshitgandek eshitish mumkin. Ammo qamoqlarda tilka-pora bolgan bu yurak,
qaqshagan bu asablar tuhmat va haqoratlar azobini qayta xotirlashga endi bardosh
bera olarmikanlar!
Asar davomida muallif keltirib
o‘tgan
obrazlarning har biri real voqeliklarga
asoslangan, haqiqatda mavjud shaxslar
bo‘lib,
muallif bilan bir davrda yashab
o‘tgan
tarixiy shaxslar timsoli sifatida gavdalanadi. Roman markazidagi bosh qahramon
muallifning
o‘zi
va uning atrofidagi epizodik obrazlar: yaqinlari, oila
a’zolari,
surgun
yillarida
ma’lum
sabablarga
ko‘ra
muallif bilan hamsuhbat
bo‘lgan
shaxslardir.
Roman boshida muallifni tergov uchun qamoqqa olib
o‘zining
aybsizligini
o‘ylab,
bu
adolatizliklar uning yoshlik
chog‘laridanoq
sodir
bo‘lib
kelishi, esini taniganidan
buyon xavf-xatar ichida hayot kechirishi, mahallasining Mamanbey ismli
g‘alamis
“
ayg‘oqchi
komissiyasi”
sababli otasining ayblov bilan olib ketilishi, bu kimsa
ko‘plab
beayb kishilarning qamalishiga, quloq qilinishiga, surgun
bo‘lishiga
sabab
bo‘lgani
va oxir oqibat
o‘zi
ham urush yillarida
“ortiqcha
zoborniy olib
sotish”da
aylanib
qamalishi va qamoqda necha
xo‘rliklar
bilan
o‘lib
ketganligini yodiga oladi. Uyida
yig‘i
- faryodlari bilan qolgan xotini va farzandlari, opasi haqida, ularning kelajagi
10
Shukrullo. Kafansiz ko’milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.12
-b.
33
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
haqida
qayg‘urar
ekan, xotinining bolalik
chog‘larida
ham dunyodan
ro‘shnolik
ko‘rmagani,
olti yoshida otasi quloq qilinib, uzoq bir shaharga oilaviy surgun
qilinganligi, u yerda ota-onasidan ayrilgani, hozir esa bu ayolning uch farzandi bilan
yolg‘iz
o‘zi
qolganli, bunday ahvolga tushib ezilgan oilalar qanchadan qancha
ekanligini
o‘ylab,
“qamoqdagi
birdan bir hamrohi
xayol”
bilan dunyoning
adolatsizligidan dardlashadi.
“Tergovchining,
sen hayotimizdan noligansan, menga
qayg‘uli
she’rlar
yoqadi
degansan, deb
qo‘ygan
aybnomasiga javoban bu gaplarim haqmi, tuhmatmi, mendan
emas, yigirmanchi yillarning oxirida begunoh quloq qilinib,
o‘z
yurtidan judo
bo‘lgan,
xazondek
to‘zib,
1932 - 1933-yillarda ochlikdan
ko‘chalarda
shishib
o‘lganlardan
so‘ra!
Yo‘q,
faqat bulardan emas, 1937-yillarda qatl etilgan minglab,
millionlarning faryod urgan ruhlaridan, tirik yetim qolgan farzandlaridan
so‘ra,
ular
rozimikan? - degim kelardi. Ammo aytib
bo‘larmidi?
Bordi-yu bu gaplarimga
ishonmasang, bunday azob-uqubatlar, nohaqliklarni
o‘z
boshidan kechirgan
xotinimdan
so‘ra,
degudek
bo‘lsang
-
o‘sha
kuni xotiningni ham xalq dushmani deb
yoningga olib kelishlari muqarrar
edi.”
Qamalganlar orasida ilm ahllari, shoir va yozuvchilar, tanqidchi olimlar aka-uka
Abdurahmon, Abdunabi Alimuhammedovlar, Shuhrat, Mirzakalon Ismoiliy, Meli
Jo‘ra,
shuningdek,
o‘sha
davrdagi
Qozog‘iston
gimni muallifi Qayum
Muhammadxonovlar bilan birgalikda partiyaga jon-jahdi bilan yillab xizmat qilib
kelgan, biroq qanaqadir ayblar
qo‘yilib,
shuncha mehnati evaziga umrining
so‘ngini
qamoqda, surgunlarda
o‘tkazayotgan
partiyaning keksa hodimlari, generallar,
huquqshunoslar ham anchagina edi. Xususan, 50-60 yoshlardagi Raim ismli sobiq
partiya xodimi, Tojixon Shodiyeva ismli ayol, kommunistik partiya
a’zosi
toshkentlik
Nasriddin
Xo‘jayev,
“Inqilobning
birinchi yillaridayoq otilib chiqib partiyaga
kirganlardan, Endi haqiqiy ozodlikka erishdik, butun orzu-umidlarimiz endi ro"yobga
chiqadi, deb, yigirmanchi, ottizinchi yillarda joni-jahdi bilan jonbozlik
ko‘rsatganlardan.
Mana endi yelkasida
ko‘rpa
-yostiq bilan kirib kelib, men bilan zixi
pachoq mis toboqda
bo‘tqa
yemoqda”,
o‘g‘li
huquqshunos
Ubaydulla
Xo‘jayev,
partiyadan baxt topaman deb xorlikda
o‘lgan
tog‘asining
o‘g‘li
Bahovuddin
“Jasadini
olib kelishganda kiyimlarining
cho‘ntagidan
bitta besh
so‘mlik,
bitta uch
so‘mlik
g‘ijimlangan
pul chiqdi.
Ta’na
emas, axir tobutini
o‘rashga
uyidan 4 metr surp chiqmadi. Bobosi Zaynuddin maxsum
o‘lganda
tobutga yopilgan
mallani xaloyiq tabarruk deb yirtish qilib olgan
bo‘lsa,
tobutini butun shahar
ko‘tarib
11
Shukrullo. Kafansiz ko’milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.24
-b.
12
Shukrullo. Kafansiz ko’milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.59
-b.
34
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ketsa-yu, davlat xizmati uchun jonini ayamay, mol-u mulk, qarindosh -
urug‘
demay
xizmat qilgan bu odamni
o‘z
shahrida musofirdek mahallaning besh-
o‘n
odami olib
borib joyiga tiqib
kelsa!”
Shuningdek, ikkinchi jahon urishida mardlarcha ishtirok etib,
o‘z
fidoiyligini
ko‘rsatgan
insonlarning
“vatan
xoini”,
“josus”
deb atalishi fojea edi. Jazoga hukm
qilinganlar orasida aqlga
sig‘maydigan
darajada ahmoqona ayblar bilan qamalganlar
ham anchayin topilar edi. Masalan, qizil va qora
xo‘rozni
urishtirishayotgan paytda
70 yoshlarlardagi keksa bir cholga
“Kimning
xo‘rozi
yengadi, qizilimi, oqimi, sen
qaysi birining
tarafdorisan?”
- degan
so‘roviga:
“Ko‘rinishdan
qizilga qaraganda oqi
zo‘rroq
ko‘rinadi,
oqi yengadi, men oq
tarafdoriman”,
- degan gapni aytgani
bo‘libdi.
Uning bu gapidan tergovchi
o‘zicha
xulosa chiqarib:
“Haqiqatan
ham Xorazm shohi
Junaydxonga mening xeshligim
bo‘lgani
rost, shuning uchun ham men
xo‘roz
urishtirish paytidan foydalanib qizillardan,
ya’ni
sovet hukumatidan
ko‘ra
oq poshsho
yaxshi edi, bir kunmas bir kun oq poshsho yengadi, demoqchi
bo‘lganman”,
deb
yozib, undan
qo‘l
qo‘yishni
talab
qilgan”
ligi haqidagi aybnomalarni eshitib, kishi
hayron
bo‘lmay
iloji
yo‘q.
Shuningdek, maktabdagi hali
balog‘atga
yetmagan bir bolaning siyosiy mahbus
sifatida qamallishi, bunga sabab esa
“Birdan
bir dardkashim siyosiy ayb bilan
qamalgan 20 yoshlar chamasidagi yigitcha
bo‘lib
qoldi. Bu bechora qishloqi yigitning
gunohi, xalq dushmani
bo‘lib
qamalishiga sabab
o‘rta
maktabda shanbalik qilingan
kuni Stalinning byustini bir joydan ikkinchi joyga
qo‘yaman
deb
ko‘tarib
ko‘rsa,
nihoyatda yengil unnab, juda yengil ekan, kallasining ichi
bo‘sh
ekan, degan bir
og‘iz
to‘g‘ri
gapni aytgani
bo‘libdi.
Keyinchalik bir sabab bilan oralari buzilib qolgan
maktabdoshlaridan qaysi biri bu gapni tegishli joylarga malum qilib, KGB qoshidagi
maxsus komissiyaning qarori bilan xalqlar dohiysini masxaralash, unga tuhmatda
ayblanib
o‘n
yil ozodlikdan mahrum etilibdi. Bu voqea yuz berganda u hali
balog‘atga
yetganmi, yetmaganmidi? Nahotki, bu bola
sho‘rlikning
Stalinda qasdi
bo‘lgan
bolsa!”
. Mafkuraning chirkin
“qatli
om”
sifati ayni
o‘rinlarda
ochib
berilgan.
XX asr mustabid tuzimida hukmron
bo‘lgan
qatag‘on,
quloq, qamoq, surgun
tushunchalari bu davrda butun boshli millat fojeasiga aylanib ulgurgan edi. Bu
faqatgina bir kishining
o‘z
yurtidan yiroqda, undan ayro azob-uqubat tortishi emas,
ona vatanning
o‘z
fidoiy farzanlaridan judoligi ham edi.
13
Shukrullo. Kafansiz ko’milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.116
-117-b.
35
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Umuman olganda,
og‘ir
siyosiy tuzim, qoloqlik, jaholat, ilmsizlik, oqni qoradan
farqlamaslik,
o‘g‘
rilik va talonchilik kundalik yumushga aylangan, din, imon-
e’tiqod
tushunchalariga bolta urilgan bu davr
“Ayshni
nodon surib, kulfatni dono
tortadur”
degan zamona edi. Xalq orasida
o‘g‘rilikning
avj olishi, eng yaxshi odamlarning esa
xalq dushmani sifatida qamalishining asosiy sababi ham inqilobdan
so‘ng
siyosatda
yo‘l
qo‘yilgan
“rejalashtirilgan”
xatoliklar ekanligi tarixiy haqiqat. Xalqni boy-
kambag‘alga
ajratish, bu bilan hamma baxtli yashaydigan kommunistik jamiyat
tuzish
go‘yoki
odamlarni
“susambil”ga
ishontirishdek gap edi. Aslida esa bu
tabaqalanish ham
ko‘plab
xoinliklarga, birovning moli va jonidagi omonatlarga
xiyonat qilinishga olib keldi. Kimningdir uyi boshqasidan bir qarich baland
bo‘lsa,
uni yuqoriga yetkazish, birovni dindor deb, birovni boy deb mol-mulki, uy-joyidan
mahrum qilib, hech vaqosiz, butun boshli oilalarni surgun qilish bir
ma’noda
kimlarningdir kundalik vazifasiga aylanib qoldi.
“
Xalqni birovlarning haqidan
qo‘rqmaslik,
quloq qilinib begona yurtlarga
surgun qilinganlarning
ko‘z
yoshlari, nolalariga rahm qilmaslikka
o‘rgatdik.
Mana
shu siyosat mehr-shafqatning orada
ko‘tarilishi,
yo‘qolishiga
sabab b
o‘
lmadimikin?
Xohlagan odamni xohlagan paytda qamash, surgun qilish, mol-mulkini tortib olish
kabi adolatizliklar, sud, tergov organlaridagi qonun buzilishlari yoshlar
o‘rtasida
kelajakka ishonchsizlik
uyg‘otmadimi?
Nohaq qamalganlarning oilalari,
do‘st
-
yaqinlari, qarindosh-
urug‘larida
davlat siyosatiga nisbatan ishonchning susayishiga,
halol b
o‘
lib jon kuydirganingning foydasi
yo‘q,
halol b
o‘
lganlar nima
bo‘lyapti,
o‘zingni
o‘yl
a, bir amallab kuningni
ko‘rsang
b
o‘
ldi, deyishga sabab
bo‘lmadimikin!”
Insondan
o‘z
boshiga tushgan
og‘ir
musibatlarni, azobli lahzalarni,
xo‘rlik
va
xaqoratlarni qayta eslash,
qo‘liga
qalam olib, uni
qog‘ozga
muhrlash uchun ham katta
kuch talab etiladi. Bunga sabab
o‘sha
xotiralarni unutishga
bo‘lgan
urinishlardir.
Shukrullo Yusupov ham
“
Kafansiz
ko‘milganlar”
romanini yozishda
o‘tmishini
qayta
eslashi, u qora kechmishlarni hayolida yana gavdalantirishi,
so‘zga
sig‘mas
satrlarni
qog‘ozga
tushirishida
ko‘pgina
qiyinchiliklarga uchrashiga qaramasdan boshlagan
ishini oxirigacha yakunlaydi. Bu roman
qatag‘on
siyosatining dahshatini bir
ma’noda
akslantirgan
o‘zbek
yozuvchilari tomonidan yaratilgan yagona asar ekanligi va tarixiy
haqiqatlarni yuksak poetik mahorat vositasida talqin etilishi bilan
o‘zbek
adabiyotida
alohida
o‘rin
tutadi
ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
14
Shukrullo. Kafansiz ko’milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.144
-1145-b.
36
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1. Begali Qosimov, Sharif Yusupov,
Ulug‘bek
Dolimov, Shuhrat Rizayev,
Sunnat Ahmedovning
«Milliy
uyg‘onish
davri
o‘zbek
adabiyoti»
kitobi.Toshkent,
«Ma’naviyat»
nashriyoti, 20043.
2. Jadid
ma’rifatparvarlik
harakatining
g‘oyaviy
asoslari. Toshkent islom
universiteti nashriyot-matbaa birlashmasi Toshkent,2016
3.Jadidlar ilm-
ma’rifat
va
ma’naviy
merosining yoshlar
ta’lim
-tarbiyasidagi
ahamiyati mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallariToshkent
–
2020
4.
O‘zbek
adabiyoti tarixi. 5 jildlik. T.: 1978-1983
5.
Valixo‘jayev
B.
O‘zbek
adabiyotshunosligi tarixi. T.: 1993
6. Shukrullo. Kafansiz
ko‘milganlar.
Toshkent:Yangi asr avlodi,2020
7. Shukrullo. Kafansiz
ko‘milganlar.
Toshkent:Oltin qalam nashriyoti, 2024.
8. Mirzayev S.XX asr
o‘zbek
adabiyoti.Toshkent:Tangi asr avlodi,2005
https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/o-zbek-ziyolilari/shukrullo1921
https://ilmlar.uz/shukrullo-hayoti-va-ijodi-shukrullo-tarjimai-holi/
11.
https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/qatagon-qurbonlari-hotirasi-muzeyi-
fondidan/attachment/rustam-shamsutdinov-qatagon-quronlari-2-kitob/?lng=lat
https://cacos.uz/kafansiz-ko-milganlar-avtobiografik-qissa-tahlili-422
