433
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“TARIXI MULUKI AJAM” ASARIDA QISSA ELEMENTLARI
Robiyaxon Sobitova Salohiddin qizi
Qo‘qon Davlat Universiteti talabasi
Annotatsiya:
Adabiyot — xalq tafakkuri, ruhiy olami va estetik qarashlarining
in'ikosi bo‘lib, uning taraqqiyoti davomida turli janr va shakllar paydo bo‘lgan.
Jumladan, qissa janri o‘zining an’anaviy syujet qurilishi, obrazlar tizimi va badiiy
tasvir vositalari bilan adabiy merosimizda alohida o‘rin egallaydi. Ayniqsa, buyuk
mutafakkir Alisher Navoiy ijodida ushbu janr elementlari o‘ziga xos badiiy mahorat
bilan uyg‘unlashtirilgan. Ushbu maqolada Navoiyning “Tarixi muluki ajam” asarida
uchraydigan qissa janriga oid unsurlar qanday ifoda topgani tahlil qilinadi va ularning
badiiy-estetik ahamiyati yoritiladi.
Annotatsiya:
literatura — eto vospriyatie narodnoy mыsli, duxovnogo mira i
esteticheskix vozzreniy, v xode razvitiya kotorыx voznikali razlichnыe janrы i
formы. V chastnosti, janr rasskaza zanimaet osoboe mesto v nashem literaturnom
nasledii s yego traditsionnыm postroeniem syujeta, sistemoy obrazov i sredstvami
xudojestvennogo izobrajeniya. Osobenno v tvorchestve velikogo mыslitelya Alishera
Navoi elementы etogo janra sochetayutsya s osobыm xudojestvennыm masterstvom.
V etoy state budet proanalizirovano, kak vыrazilis elementы, otnosyaщiesya k janru
rasskaza, vstrechayuщiesya v proizvedenii Navoi “Tarix Mulyki Adjam”, i osveщeno
ix xudojestvenno-esteticheskoe znachenie.
Annotation
: Literature is a perception of folk thought, spiritual world and
aesthetic views, during the development of which various genres and forms have
appeared. In particular, the genre of short stories occupies a special place in our
literary heritage with its traditional plot construction, a system of imaGES and means
of artistic representation. Especially in the work of the great thinker Alisher Navoi,
the elements of this genre are harmonized with a special artistic skill. This article
analyzes how the elements of the narrative genre found in the work of Navoi “the
property of history of a novice” found expression and highlights their artistic and
aesthetic significance.
Kalit so‘z:
Adabiyot, qissa, janr, Navoiy, “Tarixi muluki ajam”, shohlar, ajam,
fors, sulola, tarix.
Klyuchevoe slovo:
literatura, rasskaz, janr, Navoi, “Tarixi Mulyki Adjam”,
koroli, Adjam, Persiya, dinastiya, istoriya.
434
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Keyword:
Literature, short story, genre, Navoi, “history property novice”,
Kings, novice, Persian, dynasty, history.
Adabiyot tarixida qissa janriga alohida e’tibor qaratilsa, uning ildizlari uzoq
o‘tmishga aqalishini ko‘rishimiz mumkin. Qissa janri zamonaviy adabiyot mahsuli
emas, u qadimdan xalq og‘zaki ijodining qissago‘ylik, qissachilik an’analari zamirida
shakllanib kelgan. Farqli jihati shundaki, folklordagi qissalar voqeaband xarakterga
ega bo‘lib, qahramon hayoti va boshdan o‘tkazgan kechinmalari hikoya qilingan
rivoyaviy asar sifatida ko‘rilgan. Qissalar xalq og‘zaki ijodida dostonlar singari
og‘zaki hikoya qilinib, variantlilik xususiyatiga ega bo‘lgan. Bular sirasiga xalqda
afsona bo‘lgan Mashrab, Ibrohim Adham haqidagi qissalari misol bo‘la oladi.
Keyinchalik bu an’ana yozma adabiyotda davom etib, qissa janri badiiy-falsafiy
jihatdan yanada boyib bordi.
73
O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixiga nazar soladigan bo‘lsak, lirik turning nasrga
qaraganda ko‘proq taraqqiy etganini ko‘rishimiz mumkin. Biroq, nasriy janrning
elementlari boshqa turdagi asarlar zamirida, xususan, tarixiy mavzudagi asarlarda
yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ayniqsa, Hazrat Alisher Navoiyning “Tarixi muluki ajam”,
“Tarixi anbiyo va hukamo” singari asarlari tarkibida qissa janrining shakllanish,
rivojlanish jarayonlari namoyon bo‘lgan.
“Tarixi muluki ajam” ni tadqiq etish jarayonida uning badiiyati, g’oyaviy-
falsafiy xususiyatlarini to’g’ri baholay bilish uchun mif va afsonalar davri, darxiy
shaxs va romantik obrazlar davri, shuningdek, hayotiy voqelikni nisbatan haqqoniy
tasvirangan davr singari bosqichlarda o’rganish maqsadga muvofiq bo’ladi. Ayniqsa,
muallifning har bir hukmdor saltanati tarixidan so’ng sh’er bilan qissadan hissa
chiqarishi, ya’ni nasr va nazmning sinkretik uyg’unlikda kelishi, bundan ko’zda
tutilgan maqsad masalalarini ilmiy tekshirish ham yangicha ilmiy-nazariy xulosalar
chiqarishga turtki beradi. Shu tarzda”Tarixi muluki ajam “asariga adabiy-badiiy
manba sifatida yondashishga asos bo’ladi.”
74
Hazrat Navoiy fors shohlari tarixiga bag‘ishlab 1488-yilda “Tarixi muluki
ajam” asarini yozadi. Shohlar tarixini bayon qilishda xalq afsonalari, islom
manbalari, folklor namunalaridan, bir qator qissalardan mahorat bilan foydalanadi.
Asar kompozitsion jihatdan 4 qismga ajratilgan bo‘lib, har bir qismda ma’lum sulola
vakillari haqida ma’lumotlar berib o‘tadi. Har bir shohga ta’rif berilgandan so‘ng
ijodkor tomonidan “she’r” deb nomlangan to‘rtliklar berib o‘tildi. Asarda nomi
73
https://phoenixpublication.net/index.php/TANQ/article/view/2947
74
Saidakbarova M. “Tarixi muluki ajam”asining hozirgi o’zbek adabiy tiliga tabdili.Farg’ona,2024.4-bet.
435
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
keltirilgan har bir hukmdorning hayoti tarixiy, afsonaviy-mifologik qissalar asosida
yoritib beriladi. “ “Tarixi muluki ajam”ning o’zida 50 dan ortiq masnaviy uslubida,
to’rtlik shaklida mutaqorib vaznida yozilgan sh’erlar bor. Bularning hammasida
shoir adolatni, insomnparvarlikni kuylaydi, biror yaxshi yoki yomon podshoh
faoliyati munosabat bilan keltiradi.
75
Shuningdek, asar so‘ngida Husayn Boyqaroga
bag‘ishlangan 50 misradan tarkib topgan masnaviy berilgan. Muallifning asar
yozishdan ko‘zlagan maqsadi o‘tmish zamonlarida o‘tgan odil hukmdorlarni maqtash
va zamona hukmdorlarini ham ulardan namuna, ibrat olishga chaqirish bo‘lgan.
Asarda jami 63ta fors podshohlarining ismi zikr qilingan bo‘lib, ijodkor ularni
to‘rt tabqa vakillariga taqsim etadi. Bu to‘rt tabaqa to‘rt sulola:
peshdodiylar,
kayoniylar, ashkoniylar va mulki tavoyifiylar, sosoniylardan
iboratdir.
1. Asarda peshdodiylar sulolasining 11 ta vakili (Hushang, Tahmuras, Jamshid,
Shaddod va Shadid, Zahhok binni Marodis, Faridun, Manuchehr, Navdar)ning ismlari
zikr qilingan bo‘lib, (
QILINGAN BO‘LIB
DEGAN IBORANI KO‘P
IShLATYaPSIZ. ShUNI KAMAYTIRING) ularning podsholik yillari, amalga
oshirgan ishlari, yuritgan siyosati, ixtirolari, har birining o‘ziga xos xususiyatlarini
yortib beradi.
2. Kayoniylar sulolasining 9 ta vakili (Kaykovus, Kayxisrav, Luhrosb binni
Arund, Gushtosb, Bahman, Humoy, Dorob, Doro binni Dorob, Iskandar) nomi
keltirilgan.
3. Shuningdek, Ashkoniylar sulolasidan 15 hukmdor (Ashq binni Doro, Shopur
binni Ashq, Bahrom binni Shopur, Yalosh binni Bahrom, Hurmuz binni Yalosh,
Anush binni Yalosh, Gudarz binni Uyg‘ur, Eron binni Yalosh, Narsi binni Gudarz,
Hurmuz binni Yalosh, Firuz binni Hurmuz, Xusrav binni Firuz, Yalosh binni Firuz,
Yalosh binni Yalosh, Adruvon binni Yalosh) haqida ma’lumotlar berib o‘tilgan.
4. To‘rtinchi tabaqa vakillariga mansub sosoniylar sulolasidan 27ta hukmdor( Shopur
binni Ardasher, Hurmuz binni Shopur, Bahrom binni Bahrom, Bahrom binni Bahrom
binni Bahrom, Nasri binni Bahrom, Shopur Zul Aqtof, Yazrijid binni Bahrom, Firuz
binni Yazrijid, Hurmuz binni Yazdijird
,
No‘shiravon ul-odil binni Qubod, Ardasher
binni Sheruya, Bahromi Chubina, Xusrav Parviz binni Hurmuz, Turonduxt,
Ozarmduxt, Kisro Mehrijis va b. )lar tarixi, ismi, faoliyati va siyosati haqida
gapirilgan.
75
Saidakbarova M. “Tarixi muluki ajam”asining hozirgi o’zbek adabiy tiliga tabdili.Farg’ona,2024.8-bet.
436
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
T/r Birinchi
tabaqa
vakillari
Ikkinchi
tabaqa
vakillari
Uchinchi
tabaqa
vakillari
To‘rtinchi
tabaqa
vakillari
peshdodiylar kayoniylar Ashkoniylar
va
mulki tavoyiflar
sosoniylar
1.
Hushang
Kaykovus
Ashq binni Doro
Shopur binni Ardasher
2.
Tahmuras
Kayxisrav
Shopur binni Ashq
Hurmuz binni Shopur
3.
Jamshid
Luhrosb
binni
Arund
Bahrom
binni
Shopur
Bahrom binni Hurmuz
4.
Shaddod va
Shadid
Gushtosb
Yalosh
binni
Bahrom
Bahrom binni Bahrom
5.
Zahhok
binni
marodis
Bahman
Hurmuz
binni
Yalosh
Bahrom
binni
Bahrom
binni Bahrom
6.
Faridun
Humoy
Anush
binni
Yalosh
Nasri binni Bahrom
7.
Manuchehr
Dorob
Gudarz
binni
Uyg‘ur
Hurmuz binni Nasri
8.
Navdar
Doro binni
Dorob
Eron binni Yalosh
Shopur Zul Aqtof
9.
Afrosiyob
Iskandar
Narsi binni Gudarz Ardasher binni Hurmuz
10. Zor binni
Tahmosib
Hurmuz
binni
Yalosh
Bahrom binni Shopur
11. Girshosb
Firuz binni Hurmuz Yazrijid binni Bahrom
12.
Xusrav binni Firuz
Bahrom binni Yazdijird
13.
Yalosh binni Firuz
Yazdijird binni Bahrom
14.
Yalosh
binni
Yalosh
Hurmuz binni Yazdijird
15.
Adruvon
binni
Yalosh
Firuz binni Yazdijird
16.
Yalosh binni Firuz
17.
Qubod binni Firuz
18.
No‘shiravon ul-odil binni
Qubod
19.
Hurmuz binni Anushervon
20.
Bahromi Chubina
21.
Xusrav
Parviz
binni
Hurmuz
22.
Sheruya binni Xusrav
437
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
23.
Ardasher binni Sheruya
24.
Shahrirod
25.
Turonduxt
26.
Ozarmduxt
27.
Kisro Mehrijis
Asarda dastlab nomi keltirilgan peshdodiylar vakili Hushang haqida Navoiy
“hiradmand va odil va oqil erdi”
76
deb ta’riflaydi. Umri davomida 40 yil hukmronlik
qilib, Sus, Bobil shaharlariga asos solganini, tog‘larda ibodat qilishni odat qilganini,
sajdaga egilgan paytida devlar uni qatl qilganligi haqidagi voqealarni ham keltirib
o‘tadi. Hushangdan so‘ng taxtga o‘tirgan valiahdi Tahmuras ham xalq manfaatini
o‘ylaganligi, ro‘za tutish undan odat bo‘lib qolganligi, Quhandiz, Nishopur, Mahriz
va Soriya shaharlarini bino qilganligi, forsiyda kitob yozishni, bo‘z to‘qishni ixtiro
qilganligi haqidagi qissalarni bayon etadi.
Jamshid podshoh tarixi qissasini bayon etganda uni “husn-u jamolda dilpazir
va fazl-u kamolda benazir”
77
adl sohibi deb ta’riflaydi. Jamshidning jang aslahalarini
ixtiro qilganligi, ipak, qazz va ko‘prak to‘qish uskunalarini yo‘lga qo‘yganligi,
hammom bino qilib, g‘avvoslik ishlari bilan ham mashg‘ul bo‘lganligi kabi afsonaviy
qissalarni ham mahorat bilan ifodalab beradi.
Shu kabi odil shohlar qatorida Jamshid, Faridun, Zor binni Tahmosib,
Kaykovus, Gushtosb, Bahman, Dorob, Iskandar, No‘shiravon ul-odil binni Qubod,
Gudarz binni Uyg‘ur, Firuz binni Humruz, Shopur binni Ardasher, Turonduxt kabi
podshohlarni ham tutgan ishlari, yuritgan siyosati, oqilona ishlari haqida xalq
afsonalari va qissalarga asoslangan holda qator ma’lumotlar keltirib o‘tadi. Navoiy
nomi adl egalari orasida bayon qilingan shohlarga zamona hukmdorlari ibrat ko‘zi
bilan boshqishlarini, ular tutgan oqilona siyosatni yurgizib, raiyat boshiga kenglik
nurini sochib, nomai a’molini go‘zal tutishlarini istagan bo‘lsa, zolim shohlarning
qilgan adolatsizliklari, zulmlari, nodonliklarini dalillash bilan salotin ahllarini
xushyorlikka chaqrib, ogohlikka undashi, tarixdan ibrat, xulosa chiqarishlarini, toj-u
taxt hech kishiga vafo qilmasligini ko‘rsatib berishni istaydi.
Zulm egalari bayonida Navoiy Zahhok binni Marodis, Navdar, Afrosiyob,
Doro binni Dorob, Hurmuz binni Nasri, Yazrijid binni Bahrom, Sheruya binni
Xusrav kabi shohlarning tarixini turli xil qissa va afsonalar asosida yotirib beradi.
76
Alisher Navoiy.Muakammal asarlar to’plami.”Tarixi muluki ajam”.20jildlik,16-jild.O’zResFA, “Fan”:Toshkent,
2000.194-b.
77
Alisher Navoiy.Muakammal asarlar to’plami.”Tarixi muluki ajam”.20jildlik,16-jild.O’zResFA, “Fan”:Toshkent,
2000.195-b.
438
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Navoiy Zahhok binni |Marodisning tutgan zulm siyosati haqida so‘z yuritar
ekan, uni “ saltanati va zulmi uzoqqa tortti, amdoqkim el aning zulmidin ojiz
bo‘ldilar…”
78
deydi. Zahhok shohlik davrida kasallikka chalingani va bu dardiga
davo bo‘lishi uchun har kuni ikki odamni qatl qilib, ularning jismidan dardiga
majlham olishi, bora-bora yurtda gunahkorlar tugab, qora xalq boshiga chek solishni
boshlaydi. Bu holga ortiq bardoshi yetmagan xalq qo‘zg‘alib, g‘alayon ko‘taradi va
Faridun vositasi bilan uning jazosini beradi.
Shohlar orasida Navdar beparvolik bilan saltanatini tanazzulga uchratganligi,
Afrosiyobning buzg‘unchiligi, vayronkorligini, Yazrijid binni Bahromning nodon va
zolimligini “go‘yo mulk egasiz qoldikim”
79
degan ibora bilan ham tarixiy qissalarga,
ham mifologiyaga asoslangan holda ifodalab beradi. Doro binni Dorob ham “chun
zolim tab’ kishi erdi, zulumdin ulug‘ el ozurda bo‘ldilar” deya ta’riflanadi. Asarda
“Saddi Iskandariy”da keltirilgan Iskandar va Doro mojarosi, Iskandarning Doroga
xiroj yubormasligi, Doroning zulmidan xalqning ahvoli og‘irligi, o‘zining ikki noibi
tomonidan xiyonat ustida o‘ldirilishi kabi voqealar o‘z ifodasini topgan.
Hurmuz binni Nasri qissasidan so‘z ochib, Navoiy shunday degan: “ Ul
bag‘oyat mutajabbir va mutavahhim kishi erdi. Saltanatidin burun bu sifotin el bilib,
andin xaroson edilar. Emdikim, mulk olib, ato o‘rnig‘a podshoh bo‘ldi, xaloyiq
mutavahhim bo‘ldilar. Va ul bovujudi bu nav’ maosh o‘z atvorig‘a bag‘oyat mu’taqid
erdi. Bir kun g‘oyat xudpisandlig‘idin bir hakimdin so‘rdikim, maning af’ol va
sifotimg‘a ne nima keraklikdur? G‘arazi bukim, ul tahsinlar qilg‘aykim, hech nima
keraklik ermas. Hakim mundoq javob berdikim, xaloyiqqa hokim va sohibi ixtiyor
bo‘lg‘ondek o‘z nafsingg‘a ham hokim va sohibi ixtiyor bo‘lmoq sanga keraklikdur.
Ul bu so‘zdin, chun zoti javhari bor erdi, g‘aflat uyqusidin seskonib, o‘z qilig‘i
tegrasiga uyurulub, mustahsan atvor tutub, marzi axloq pesha qildi.”
80
Umuman olganda, Alisher Navoiyning “Tarixi muluki ajam” asarida tarixiy
ma’lumotlar bilan bir qatorda mifologik va afsonaviy rivoyatlar ham qissa shaklida
bayon etilgan. Asarda voqealar nafaqat tarixiy ketma-ketlikda, balki badiiy tasvirlar
vositasida, qissa janrining dastlabki belgilarini aks ettirgan holda tasvirlanadi. Bu
jihat, ayniqsa, har bir hukmdor hayotiga oid ibratli voqealar, saboqli yakunlar va
axloqiy g‘oyalar orqali yaqqol ko‘zga tashlanadi.
78
Alisher Navoiy.Muakammal asarlar to’plami.”Tarixi muluki ajam”.20jildlik,16-jild.O’zResFA, “Fan”:Toshkent,
2000.`197-b.
79
Alisher Navoiy.Muakammal asarlar to’plami.”Tarixi muluki ajam”.20jildlik,16-jild.O’zResFA, “Fan”:Toshkent,
2000.199-b.
80
Alisher Navoiy.Muakammal asarlar to’plami.”Tarixi muluki ajam”.20jildlik,16-jild.O’zResFA, “Fan”:Toshkent,
2000.225-226-b.
439
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Navoiy ushbu asar orqali o‘z davr hukmdorlarini adolat, donolik va rahm-
shafqat kabi yuksak insoniy fazilatlarga undagan. U zolim hukmdorlarning achchiq
taqdirini ko‘rsatish orqali zamona shohlarini ogohlikka, odil podshohlardan esa ibrat
olishga da’vat etadi. Asardan muallif ko‘zlagan g‘oyalardan bir bu – yurtni adolat
bilan boshqarish, xalq dardiga quloq tutish va tarixdan saboq chiqarish zarurligini
targ‘ib qilishdan iboratdir.
Shunday qilib, “Tarixi muluki ajam” asari nafaqat tarixiy manba, balki
qissabop shaklda yozilgan, badiiy jihatdan yuksak darajadagi nasriy yodgorlikdir.
Undagi qissa unsurlari Navoiy nasrining o‘ziga xosligini ko‘rsatib, o‘zbek
adabiyotida nasriy janrlarning rivojlanishiga zamin yaratgan.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Alisher
Navoiy.Muakammal
asarlar
to‘plami.”Tarixi
muluki
ajam”.20jildlik,16-jild.O‘zResFA, “Fan”:Toshkent, 2000.
2. Alisher Navoiy.. Tarixi muluki ajam. 15 jildlik, 14-jild.Toshkent:1967.
3. Alisher Navoiy. Tarixi anbiyo va hukamo. 10 jildlik, 8-jild.Toshken:2011.
4. Hayitmetov, A.“Tarixi muluki ajam”. Kitobda: O‘zbek adabiyoti tarixi. 5
tomlik, 2-tom. Toshkent: Fan,1977.
5.
Saidakbarova M. “Tarixi muluki ajam”asining hozirgi o’zbek adabiy tiliga
tabdili.Farg’ona,2024.
G‘anieva, S. 1981. Alisher Navoiyning prozaik asarlari. Toshkent:O‘zbekiston.
6. Ergashev, Q. 2006. “Tarixi muluki ajam”da tarixiy haqiqat va afso-naviy-
romantik talqin”. O‘zbek tili va adabiyoti 5: 21-25.Toshkent.
7. Paradaeva I.Alisher Navoiyning “Tarixi muluki ajam” asarida zolim shohlar
tasviri, June
2018ULUSLARARASI
TÜRK LEHÇE ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
(TÜRKLAD) 2(1):463-467
8. Ergashev Q, “Tarixi muluki ajam”ning uslubiy xususiyatlari, Uzbekistan:
Language and Culture 2021/1
9. Sobitova R. Qissa janrining tarixiy tarqqiyoti.Tanqidiy nazar, tahliliy tafakkur
va innovatsion g‘oyalar” milliy konferensiyasi.2025/3.
10.https://n.ziyouz.com/kutubxona/category/40-alisher-navoiy
asarlari?download=1759:alisher-navoiy-tarixi-muluki-ajam
11.
https://www.scribd.com/document/752635463/Alisher-Navoiy-Tarixi-
muluki-ajam
12.https://uzsmart.ru/kutubxona/asarlar/520-tarixi-muluki-ajam-alisher-
navoiy.html
13.
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/490574
14. https://phoenixpublication.net/index.php/TANQ/article/view/2947
