Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The essence and legal nature of correctional labor
Dilnoza KARAKETOVA
1
Specialized branch of Tashkent state university of law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2021
Received in revised form
28 May 2022
Accepted 20 June 2022
Available online
25 July 2022
Over the past five years in our republic the cardinal revision
of the mechanisms for the execution of non-custodial sentences
and the further expansion of the range of rights of convicts in
accordance with generally recognized international standards
have been identified as priority areas for further improvement
of the regulatory and legal framework in the field of
enforcement of criminal penalties.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss6/S-pp267-278
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
correctional labor,
fine,
compulsory public works,
deprivation of certain rights,
restriction in service,
restriction of freedom,
system of punishments.
Озодликдан
маҳрум
қилиш
билан
боғлиқ
бўлмаган
жазо
тури
сифатида
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
ўзига
хос
хусусиятлари
АННОТАЦИЯ
Калит
сўзлар:
ахлоқ
тузатиш
ишлари,
жарима,
мажбурий
жамоат
ишлари,
муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
этиш,
хизмат
бўйича
чеклаш,
озодликни
чеклаш,
жазо
тизими.
Республикамизда
cўнгги
беш
йил
ичида
жиноий
жазоларнинг
ижросини
таъминлаш
соҳасидаги
норматив
-
ҳуқуқий
базани
янада
такомиллаштиришнинг
устувор
йўналишлари
сифатида
озодликдан
маҳрум
қилиш
билан
боғлиқ
бўлмаган
жазоларни
ижро
этиш
механизмларини
тубдан
қайта
кўриб
чиқиш,
умумэътироф
этилган
халқаро
стандартларга
мос
равишда
маҳкумлар
ҳуқуқлари
доираси
янада
кенгайтирилмоқда.
Мақолада
ахлоқ
тузатиш
тариқасидаги
жазо
турининг
ўзига
хос
хусусиятлари,
афзалликлари
ва
унинг
озодликдан
маҳрум
қилиш
билан
боғлиқ
бўлмаган
бошқа
турдаги
жазолардан
фарқлари
илмий
жиҳатдан
таҳлил
қилинган
ва
жазо
тизимини
такомиллаштириш
юзасидан
таклифлар
илгари
сурилган.
1
Specialized branch of Tashkent state university of law PhD, lecturer at the Department of Crime prevention
andensuring public order. E-mail: d.yu.karaketova@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
268
Особенности
исправительных
работ
как
вида
наказания,
не
связанного
с
лишением
свободы
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
исправительные
работы,
штраф,
обязательные
общественные
работы,
лишение
определенных
прав,
ограничение
по
службе,
ограничение
свободы,
система
наказаний.
За
последние
пять
лет
в
нашей
республике
в
качестве
приоритетных
направлений
дальнейшего
совершенствования
нормативно
-
правовой
базы
в
области
обеспечения
исполнения
уголовных
наказаний
определены
кардинальный
пересмотр
механизмов
исполнения
наказаний,
не
связанных
с
лишением
свободы,
дальнейшее
расширение
круга
прав
осужденных
в
соответствии
с
общепризнанными
международными
стандартами.
В
статье
научно
проанализированы
особенности
исправительных
работ,
их
преимущества
и
отличие
от
других
видов
наказаний,
не
связанных
с
лишением
свободы,
и
выдвинуты
предложения
по
совершенствованию
системы
наказаний.
1994
йилда
Ўзбекистон
Республикасининг
янги
Жиноят
кодекси
қабул
қилиниши
билан
жазолар
тизимида
жиддий
ўзгаришлар
юз
берди.
Биринчидан,
жазолар
тизимига
уларнинг
жамоат
иззаси
бериш,
вазифадан
бўшатиш,
етказилган
зарарнинг
ўрнини
қоплаш
мажбуриятини
юклаш,
сургун,
бадарға
қилиш
каби
турлари
киритилмади,
кейинчалик
мол
-
мулкни
мусодара
қилиш
ҳам
бекор
қилинди
.
Иккинчидан,
жазолар
тизимига
бир
қатор
янги
жазолар
–
муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
қилиш
,
қамоқ
(2017
йилда
ЖКдан
чиқарилди),
умрбод
озод
-
ликдан
маҳрум
қилиш
,
кейинчалик
озодликни
чеклаш,
мажбурий
жамоат
ишлари
жорий
этилди.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
тариқадаги
жазо
ЎзР
ЖК
Махсус
қисмининг
деярли
барча
бўлимларида
кўрсатилган,
транспорт
ҳаракати
ва
ундан
фойдаланиш
хавфсизлигига
қарши
жиноятлар,
экология
соҳасидаги
жиноятлар,
тинчлик
ва
хавфсизликка
қарши
айрим
жиноятлар
бундан
мустасно.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
тариқасидаги
жазо
тури
Ўзбекистон
Республикаси
Жиноят
кодекси
махсус
қисмининг
151
та
моддасида
белгиланган
бўлиб,
ушбу
кодекс
санкцияларининг
65,9
фоизини
ташкил
этади.
Амалдаги
қонунчиликда
ахлоқ
тузатиш
ишлари
аксарият
ҳолларда
оғирроқ
турдаги
жазоларга
ҳам
,
енгилроқ
жазоларга
ҳам
муқобил
санкция
сифатида
қаралади
.
Масалан,
ЎзР
ЖКнинг
111-
моддаси
–
эҳтиётсизлик
туфайли
баданга
ўртача
оғир
ёки
оғир
шикаст
етказиш
учун
ахлоқ
тузатиш,
жарима
ёки
мажбурий
жамоат
ишлари
назарда
тутилган.
Муқобил
санкциялардан
фойдаланиш
судга
жиноят
ишининг
ҳолатлари
ва
маҳкум
шахсига
қараб
жазони
индивидуал
-
лаштириш
имкониятини
беради.
Илгари
мавжуд
бўлган
жазолар
тизими
“оғиррок
жазодан
унча
оғир
бўлмаган
жазога
қараб”
принципига
мувофиқ
шакллантирилган
ва
ахлоқ
тузатиш
ишлари
озодликдан
маҳрум
қилиш
,
сургун
ва
бадарға
қилишдан
кейин
тўртинчи
ўринда
туради.
Амалдаги
жазолар
тизими
“унча
оғир
бўлмаган
жазодан
оғирроқ
жазога
қараб”
принципига
мувофиқ
тузилган.
Жиноят
учун
жазолар
иерархиясида
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
ўрни
сезиларли
даражада
ўзгарди.
Ахлоқ
тузатиш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
269
ишлари
жазолар
тизимида
тўққиз
жазо
орасида
тўртинчи
ўринни
эгаллайди.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
жазолар
тизимида
эгаллаган
ўрнига
мувофиқми,
деган
савол
туғилади.
Бу
саволга
жавоб
топиш
ахлоқ
тузатиш
ишларини
бошқа
турдаги
жазолар
билан
таққослашни
талаб
этади,
чунки
ҳар
бир
жазо
тури
ўз
мазмунига
ва
жазолаш
даражасига
эга.
Юқорида
қайд
этиб
ўтилганидек,
ахлоқ
тузатиш
ишлари
мулкий
таъсир
кўрсатишда
ифодаланади.
Ахлоқ
тузатиш
ишларида
моддий
ҳуқуқий
чеклашнинг
мавжудлиги
айрим
муаллифларга
уларни
жарима
тури
сифатида
тавсифлаш
имкониятини
берган.
Бундай
фикрлар
илк
бор
ўтган
асрнинг
30-40-
йилларида
пайдо
бўлган.
Масалан,
профессор
М.М.
Исаев
ахлоқ
тузатиш
ишлари
“пулли
жарима
солиш,
мажбурлов
ишларининг
тайинланган
муддатига
қўшимча
тарзда
иш
ҳақининг
тўртдан
бир
қисмга
камайиши
билан
боғлиқ”
[1],
деб
ҳисоблаган
.
В.С.
Тадевосян
фикрига
кўра,
иш
жойида
ахлоқ
тузатиш
ишларидан
воз
кечиш
лозим,
чунки
ишсизлик
даврида
бу
жазога
чиқарилган
ҳукмларнинг
аксарияти
ижро
этилгани
йўқ
ва
“ҳукмларнинг
самарадорлик
даражаси
ахлоқ
тузатиш
ишларини
амалга
оширишда
жуда
паст”
[2].
В.Д.
Меньшагин
ахлоқ
тузатиш
ишларини
“бўлиб
-
бўлиб
ундирилувчи
ниқобланган
жарима”
деб
номлаган.
Унинг
фикрича,
ахлоқ
тузатиш
ишлари
жаримага
қараганда
енгилрок
жазо
ҳисобланади
,
чунки
белгиланган
миқдордаги
пулни
маҳкум
дарҳол
тўламайди
[3].
Шунга
ўхшаш
фикрлар
кейинчалик
ҳам
илгари
сурилган.
Масалан,
М.Д.Шаргородский
фикрига
кўра,
“Тарбиявий
таъсир
мавжуд
бўлмаган
меҳнат
жамоаларида
ахлоқ
тузатиш
ишлари
“бўлиб
-
бўлиб
ундириладиган
жарима”дан
бошқа
нарса
эмас”
[4].
Профессор
А.В.
Наумов:
“Ахлоқ
тузатиш
ишлари
“бўлиб
-
бўлиб
ундирила
-
диган
жарима”,
деб
бежиз
айтилмайди.
Бу
аслида
ҳам
шундай
ва,
бинобарин,
жарима
жазосининг
бир
тури
сифатида
қаралиши
мумкин”
[5],
деб
таъкидлайди.
В.Ю.
Перепелкин:
“Ахлоқ
тузатиш
ишлари
ҳозирги
вақтда
“бўлиб
-
бўлиб
ундириладиган
жарима”
сифатида
қаралади”
[6],
деб
ёзади.
Шунга
ўхшаш
нуқтаи
назарни
Р.С.
Данелян
ҳам
илгари
суради.
Унинг
фикрича,
ахлоқ
тузатиш
ишлари
жиноят
учун
жазо
тури
сифатида
амалда
“бўлиб
-
бўлиб
ундириладиган
жарима”
ҳисобланади
ва
мазкур
жазонинг
номи
ўз
мазмунига
мувофиқ
келиши
лозим
[7].
Баён
этилган
нуқтаи
назарлар
анча
баҳсли
кўринади.
Айрим
олимлар
фикрига
кўра,
айни
ҳолда
муаллифлар
“ахлоқ
тузатиш
ишларининг
ҳуқуқий
табиатидан
эмас,
балки
амалда
мавжуд
бўлган
маҳкумлар
меҳнатини
нотўғри
ташкил
этиш
ҳолларидан
келиб
чиқадилар.
Айни
шу
сабабли
улар
мазкур
жазони
янада
самаралироқ
қўллаш
йўлларини
излаш
ўрнига
уни
қонун
ҳужжатларидан
чиқариб
ташлашни
таклиф
қиладилар”
[8].
Бизнингча,
келтирилган
фикрларга
қўшилиш
қийин
,
чунки,
биринчидан,
қонун
чиқарувчи
ҳозирги
вақтда
жаримани
бўлиб
-
бўлиб
ундириш
шаклини
назарда
тутган.
ЎзР
ЖК
44-
моддасининг
учинчи
қисмига
мувофиқ,
содир
этилган
жиноятнинг
оғирлик
даражасини
ва
маҳкумнинг
мулкий
ҳолатини
ҳисобга
олиб,
суд
уч
йилгача
муддатда
бўлиб
-
бўлиб
тўлаш
шарти
билан
жарима
тайинлаши
мумкин.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
270
Иккинчидан,
мулкий
жазони
белгилаш
тартиби
жарима
ва
ахлоқ
тузатиш
ишларида
бир
хил
эмас.
Жарима
маҳкумдан
унинг
моддий
ҳолатини
ҳисобга
олиб,
маълум
миқдорда
пул
ундиришни
назарда
тутади.
Ахлоқ
тузатиш
ишларида
маҳкумнинг
иш
ҳақидан
ушлаб
қолинадиган
фоиз
белгиланади.
Ушлаб
қолина
-
диган
пул
миқдори
ўзгармас
эмас,
чунки
у
асосий
маошдангина
эмас,
балки
айрим
қўшимча
тўловлардан
ҳам
ундирилади.
Учинчидан,
ахлоқ
тузатиш
ишларида
ҳуқуқий
чеклашлар
мазмуни
жарима
-
дагидан
кенгроқ.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
давомли
хусусият
касб
этади,
жарима
эса
агар
бўлиб
-
бўлиб
ундириш
белгиланган
бўлмаса,
амалда
бир
марталик
ҳаракат
ҳисобланади
.
Шуни
қайд
этиш
лозимки,
жаримада
маҳкумни
ахлоқан
тузатишга
фақат
унинг
моддий
манфаатларини
камситиш
йўли
билан
эришилади,
ахлоқ
тузатиш
ишларида
эса
ахлоқан
тузатиш
моддий,
меҳнатга
оид
ва
бошқа
чеклашлар
билан
боғлиқ
бўлади.
Н.А.
Стручков:
“Ахлоқ
тузатиш
ишлари
маҳкум
моддий
йўсиндаги
муайян
чеклашларга
дучор
этилиши
билангина
эмас,
балки,
асосан,
жазони
ижро
этиш
жараёнида
унга
ахлоқ
тузатиш
–
меҳнат
таъсири
кўрсатилиши
билан
тавсиф
-
ланади”
[9],
деб
ёзган
эди.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
ва
жарима
ўртасидаги
ўхшашлик
иккала
турдаги
жазонинг
таркибида
моддий
ҳуқуқий
чеклаш
мавжудлиги
билан
белгиланади.
Жарима
ҳамонки
у
ЎзР
ЖКнинг
44-
моддасида
биринчи
бўлиб
жойлаш
-
тирилган
экан,
жиноят
учун
тайинланадиган
энг
юмшоқ
жазо
ҳисобланади
.
Айни
вақтда
қонун
чиқарувчининг
жарима
ахлоқ
тузатиш
ишларига
қараганда
енгилроқ
жазо,
деган
фикри
билан
баҳслашиш
мумкин.
Бу
турдаги
жазоларни
қўллашнинг
моддий
оқибатлари
айни
шу
хулосага
келиш
имкониятини
беради.
Масалан,
ЎзР
ЖК
112-
моддасининг
биринчи
қисмида
базавий
ҳисоблаш
миқдорининг
йигирма
беш
бараваригача
миқдорда
жарима
ёки
икки
юз
қирқ
соатгача
мажбурий
жамоат
ишлари
ёхуд
бир
йилгача
ахлоқ
тузатиш
ишларини
қўллаш
назарда
тутилган.
Ахлоқ
тузатиш
ишларида
иш
ҳақидан
ундириладиган
чегирмаларнинг
қуйи
чегараси
ойлик
маошнинг
10%
ини
ташкил
этади,
энг
кам
муддат
эса
олти
ой
қилиб
белгиланган.
Ўртача
ойлик
маош
икки
миллион
сўмни
ташкил
этади,
деб
фараз
қилайлик
.
Шундай
қилиб
,
агар
айбдор
шахс
ЎзР
ЖК
112-
моддасининг
биринчи
қисмига
биноан
олти
ой
муддатга
ва
иш
ҳақидан
10%ни
давлат
фойдасига
ундирган
ҳолда
ахлоқ
тузатиш
ишларига
ҳукм
қилинса
,
унинг
иш
ҳақидан
жами
бир
миллион
икки
юз
минг
сўм
чегириб
қолинади
.
Бунда
маҳкум
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
мазмунини
ташкил
этувчи
жазолашнинг
бошқа
элементлари
таъсиридан
қутулиб
қолиши
мумкин.
Айбдор
шахс
энг
кам
миқдордаги
жаримага
ҳукм
қилинган
тақдирда
у
базавий
ҳисоблаш
миқдорининг
йигирма
беш
бараваригача
миқдорда
жарима
тўлаши
керак
бўлади.
Мазкур
ҳисоб
-
китоблар
жариманинг
моддий
оқибатлари
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
айни
шундай
оқибатларидан
оғиррок,
деган
хулосага
келиш
имкониятини
беради.
Шу
нуқтаи
назардан
А.И.
Траховнинг:
“Жиноят
содир
этган
шахс
учун
жарима
ахлоқ
тузатиш
ишларига
қараганда
оғирроқ
жазодир”
[10],
деган
фикрига
қўшилиш
мумкин.
ЎзР
ЖК
44-
моддасининг
учинчи
қисмига
мувофиқ,
агар
ҳукм
қилинган
шахс
жазо
тариқасида
тайинланган
жаримани
мажбурий
ижро
этиш
учун
белгиланган
муддатларда
тўлашдан
бўйин
товласа
ёхуд
қарздорда
ундирув
қаратилиши
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
271
мумкин
бўлган
мол
-
мулк
мавжуд
эмаслиги
туфайли
мажбурий
ижро
этиш
учун
белгиланган
муддат
мобайнида
жаримани
ундиришнинг
имкони
бўлмаса,
худди
шунингдек,
кечиктириш
муддати
тугаганидан
кейин
жарима
тўланмаган
ёки
жаримани
бўлиб
-
бўлиб
тўлаш
шартлари
бузилган
такдирда,
суд
жариманинг
тўланмаган
миқдорини
бошқа
турдаги
жазолар,
шу
жумладан,
ахлоқ
тузатиш
ишлари
билан
ҳам
алмаштириши
мумкин.
Айни
вақтда
суд
амалиётида
ғайритабиий
вазият
юзага
келиши
–
маҳкумга
жарима
тўлашдан
кўра
ахлоқ
тузатиш
ишлари
тариқадаги
жазони
ўташ
қулайроқ
бўлиши
мумкин.
Шу
туфайли
ҳам
маҳкум
жаримани
тўлашдан
ашаддий
бўйин
товлаган
ҳолда
жарима
ўрнига
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
қўлланиши
мантиққа
мутлақо
зиддир.
ЖКнинг
45-
моддасида
муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
қилиш
тариқадаги
жазо
мустаҳкамланган.
Ушбу
жазонинг
моҳияти
шу
билан
белгиланадики,
суд
тайинлаган
муддат
давомида
айбдорнинг
корхоналар,
муассасалар
ёки
ташкилот
-
ларда
у
ёки
бу
мансабни
эгаллаши
ёхуд
у
ёки
бу
фаолият
билан
шуғулланиши
тақиқланади.
Муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
қилиш
маҳкум
аввалги
лавозими
ёки
фаолияти
билан
боғлиқ
қонуний
имтиёзларни
йўқотиши
ёки
уларнинг
чекланишига,
иш
ҳақи
миқдори
камайишига
олиб
келиши
ҳам
мумкин.
Ушбу
жазо
таъсир
кўрсатиш
даражасига
кўра
ахлоқ
тузатиш
ишларидан
кейинда
туради,
чунки
муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
қилишга
ҳукм
этилган
маҳкумларга
қўллани
-
ладиган
ҳуқуқий
чеклашлар
ҳажми
ахлоқ
тузатиш
ишлари
билан
таққослаганда
анча
кам.
Бироқ
шунга
қарамай
,
муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
қилиш
айрим
ҳолларда
ахлоқ
тузатиш
ишларидан
енгилроқ
жазо
ҳисобланиши
мумкин
эмас.
Бизнинг
фикримизча,
ишсизлик
даражаси
анча
баланд
бўлган
ҳозирги
бозор
иқтисодиёти
шароитида
у
ёки
бу
мансабни
эгаллаш
ёхуд
у
ёки
бу
фаолият
билан
шуғулланиш
ҳуқуқидан
маҳрум
бўлиш
шахс
учун
уни
мажбурий
ишга
жойлаштиришга
қараганда
оғирроқ
жазо
бўлиши
мумкин.
Юридик
адабиётларда
мазкур
нуқтаи
назар
олдин
ҳам
илгари
сурилган
[11].
Масалан,
И.М.
Гальперин
шундай
деб
ёзади:
“У
ёки
бу
мансабни
эгаллаш
ёхуд
у
ёки
бу
фаолият
билан
шуғулланиш
ҳуқуқидан
маҳрум
қилиш
ўз
мазмунига
кўра
анча
репрессив
ҳисобланади
ва
ўзининг
ҳуқуқни
чекловчи
хоссаларига
кўра
ҳатто
ахлоқ
тузатиш
ишларидан
ҳам
оғирроқдир”
[12].
Бундан
ташқари,
у
ёки
бу
мансабни
эгаллаш
ёхуд
у
ёки
бу
фаолият
билан
шуғулланиш
ҳуқуқидан
маҳрум
этиш
анча
узоқ
муддатга
(беш
йилгача)
тайинланиши
мумкин,
ахлоқ
тузатиш
ишлари
тайинланиши
мумкин
бўлган
муддат
эса
уч
йилдан
ошмайди.
Шундай
қилиб
,
жарима
ва
муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
қилиш
ўзида
мавжуд
бўлган
жазолаш
элементлари
ҳажмига
кўра
ахлоқ
тузатиш
ишларидан
кейинги
ўринда
турса
-
да,
ҳозирги
давр
шароитларида
жиноят
учун
жазоларнинг
оғирроқ
турлари
ҳисобланади
.
ЖКда
жазо
тизимига
бир
қанча
янги
жазолар
киритилди.
Шулардан
бири
ахлоқ
тузатиш
ишлари
билан
ўхшаш
бўлган
мажбурий
жамоат
ишларидир.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
даставвал
“мажбурий
меҳнат
ишлари”
деб
номлангани,
текин
бажарилгани
ва
бошқа
кўпгина
жиҳатлардан
ҳам
мазкур
жазо
турига
ўхшаш
бўлгани
тасодифий
бир
ҳол
эмас.
Илгари
жиноят
ҳуқуқида
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
янги
хили
–
жамоат
мақсадларида
ахлоқ
тузатиш
ишлари
ҳам
муҳокама
қилинган
[13].
Мазкур
жазонинг
моҳияти
маҳкум
ишдан
бўш
вақтларда,
дам
олиш
ва
байрам
кунларида
жамоат
эҳтиёжлари
учун
ишларни
назорат
остида
текинга
бажаришидан
иборат
бўлган.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
ушбу
турининг
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
272
афзалликлари
маҳкумни
доимий
иш
жойидан
бўшатиш,
меҳнат
ҳуқуқларини
чеклаш,
маҳкумнинг
иш
ҳақидан
маълум
қисмини
ушлаб
қолиш
билан
боғлиқ
эмаслиги,
асосий
меҳнат
фаолиятининг
хусусияти
ўзгармаслиги
билан
асосланган.
Ушбу
жазонинг
хусусиятлари
жамоат
мақсадларида
ахлоқ
тузатиш
ишларига
ҳақ
тўланмаслигида,
маҳкумнинг
ўз
бўш
вақтини
тасарруф
этиш
ҳуқуқи
чекланишида,
иш
маълум
вақт
мобайнида
назорат
остида
бажарилишида
намоён
бўлади.
Ахлоқ
тузатиш
ишларининг
мазкур
тури
ҳозирда
мавжуд
бўлган
мажбурий
жамоат
ишлари
тариқадаги
жазони
ўзида
тўлақонли
ифода
этади.
Мажбурий
жамоат
ишлари
ҳозирги
вақтда
чет
эл
мамлакатларида,
масалан,
Франция
ва
Испанияда
кенг
қўлланилади
.
Айни
шу
сабабли
ахлоқ
тузатиш
ишлари
ва
мажбурий
жамоат
ишларининг
қиёсий
таҳлилига
алоҳида
эътиборни
қаратиш
лозим.
Илмий
адабиётларда
бу
масала
ўрганилган
[14].
Мажбурий
жамоат
ишлари
маҳкумни
жамиятдан
ажратиш
билан
боғлиқ
бўлмаган
жазолар
қаторига
киради,
давомли
хусусият
касб
этади
ва
маҳкумни
меҳнатга
мажбурий
жалб
қилиш
билан
боғлиқ.
Мажбурий
жамоат
ишларининг
жазолаш
элементлари
маҳкумларнинг
меҳнат
ҳуқуқларини
чеклашда
намоён
бўлади.
Аммо
мажбурий
жамоат
ишлари
ва
ахлоқ
тузатиш
ишлари
ўртасидаги
ўхшашлик
шунинг
ўзи
билан
тугайди.
Мажбурий
жамоат
ишларидан
фарқли
ўлароқ,
ахлоқ
тузатиш
ишлари
кўпроқ
ҳуқуқий
чеклашларни
ўз
ичига
олади.
Ахлоқ
тузатиш
ишларининг
мажбурий
жамоат
ишларидан
фарқи,
энг
аввало,
моддий
ҳуқуқий
чеклашлар
мавжудлигидадир.
Маҳкумнинг
иш
ҳақидан
чегир
-
малар
амалга
оширилиши
ахлоқ
тузатиш
ишларини
оғирроқ
жазога
айлантиради.
Ахлоқ
тузатиш
ишларининг
навбатдаги
ўзига
хос
хусусияти
жазонинг
давомийлигида
намоён
бўлади.
Жазо
муддатларини
ҳисоблаш
ахлоқ
тузатиш
ишларида
кунлар,
ойлар
ва
йилларда,
мажбурий
жамоат
ишларида
эса
соатларда
амалга
оширилади,
бунда
мажбурий
жамоат
ишларини
ўташ
муддатини
1
йилдан
оширмаслик
лозим.
А.Н.
Игнатов
фикрига
кўра,
жиноят
учун
жазолар
тизимида
ахлоқ
тузатиш
ишлари
ва
мажбурий
жамоат
ишларининг
мавжудлиги
суд
амалиётида
уларнинг
рақобатига
олиб
келиши
муқаррардир.
Бу
эса
жазо
тайинлашда
турли
хил
суиистеъмолларга
қулай
замин
яратади
[15].
Биз
бу
фикрга
қўшилмаймиз
.
Амалдаги
қонун
ҳужжатларига
мувофиқ
мажбурий
жамоат
ишлари
асосий
ишдан
ёки
ўқишдан
бўш
вақтда
бепул
ижтимоий
фойдали
ишларни
бажаришдан
иборат.
Маҳкумнинг
мажбурий
жамоат
ишлари
тариқасидаги
жазони
ўташи
мумкин
бўлган
жойлар
(объектлар)
ва
мажбурий
жамоат
ишларининг
аниқ
турлари
маҳаллий
ижро
этувчи
ҳокимият
орган
-
ларининг
таклифига
кўра
инспекция
томонидан
маҳкум
яшайдиган
ҳудудда
белгиланади
[16].
Мазкур
мавзуни
ёритишда
хизмат
бўйича
чеклаш
тариқадаги
жазога
алоҳида
эътиборни
қаратиш
зарур.
Хизмат
бўйича
чеклаш
жиноят
учун
жазолар
тизимида
ахлоқ
тузатиш
ишлари
билан
озодликни
чеклашнинг
ўртасида
жойлаштирилган.
Хизмат
бўйича
чеклашнинг
хусусияти
шу
билан
белгиланадики,
у
офицерлар
таркибига
кирувчи
ҳарбий
хизматчи,
прапорщик,
мичман
ва
ҳарбий
хизматни
контракт
бўйича
ўтаётган
ҳарбий
хизматчини
суд
ҳукмида
кўрсатилган
муддат
давомида
муайян
ҳуқуқ
ва
имтиёзлардан
маҳрум
қилиб
,
пул
таъминоти
-
нинг
ўн
фоизидан
ўттиз
фоизигача
бўлган
миқдорини
давлат
даромади
ҳисобига
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
273
ушлаб
қолишдан
иборатдир.
Лўнда
қилиб
айтганда,
хизмат
бўйича
чеклаш
ҳарбий
хизматни
ўташ
соҳасида
ахлоқ
тузатиш
ишлари
вазифасини
бажаради
[17].
Бинобарин,
хизмат
бўйича
чеклашни
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
ҳарбий
хизматчиларга
қўлланиладиган
алоҳида
тури
деб
ҳисоблаш
мумкин.
Дарҳақиқат,
хизмат
бўйича
чеклаш
ва
ахлоқ
тузатиш
ишлари
тариқадаги
жазоларнинг
моҳияти
кўп
жиҳатдан
ўхшаш.
Хизмат
бўйича
чеклашнинг
мазмунига
кирувчи
асосий
ҳуқуқий
чеклаш
маҳкумнинг
пул
таъминотидан
чегирмаларни
давлат
фойдасига
амалга
оширишдан
иборат.
Маҳкумнинг
пул
таъминоти
лавозим
маоши,
ҳарбий
унвон
бўйича
маош,
ойлик
ва
ўзга
хил
устамалар
ҳамда
бошқа
қўшимча
пул
тўловларидан
таркиб
топади.
Хизмат
бўйича
чеклаш
асосий
жазо
тури
ҳисобланади
ва
икки
ойдан
уч
йилгача
муддатга
тайинланади,
яъни
ахлоқ
тузатиш
ишлари
каби
ойлар
ва
йилларда
ҳисобланади
.
Чегирмалар
миқдорини
суд
белгилайди
,
лекин
у
маҳкум
пул
таъминотининг
ўттиз
фоиздан
ошиши
мумкин
эмас.
Аммо
хизмат
бўйича
чеклашга
ҳукм
қилинган
шахсда
моддий
тусдаги
ҳуқуқий
чеклашлардан
ташқари,
бошқа
хил
ҳуқуқий
чеклашлар
ҳам
мавжуд
бўлади.
Масалан,
хизмат
бўйича
чеклаш
тариқадаги
жазони
ўташ
муддати
давомида
маҳкумнинг
мансабини,
ҳарбий
ёки
махсус
унвонини
ошириш
мумкин
эмас,
жазони
ўтаган
вақт
эса
унинг
кўп
йил
ишлаганлиги,
навбатдаги
ҳарбий
ёки
махсус
унвони
ҳамда
пенсия
олиш
учун
асоси
хизмат
муддатига
қўшилмайди
.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
шахс
иш
ҳақининг
ўн
фоизидан
ўттиз
фоизигача
миқдорини
давлат
даромади
ҳисобига
ушлаб
қолган
ҳолда
уни
меҳнатга
мажбуран
жалб
қилишдан
иборат
бўлса,
хизмат
бўйича
чеклаш
пул
таъминотининг
ўн
фоизидан
ўттиз
фоизигача
бўлган
миқдорини
давлат
даромади
ҳисобига
ушлаб
қолишдан
иборатдир.
Т.
Алтмишев
хизмат
бўйича
чеклаш
тариқасидаги
жазонинг
мазмунини
муфассал
таҳлил
қилиб
,
қуйидаги
хулосага
келган.
Ушбу
жазо:
1)
фақатгина
ҳарбий
хизматни
контракт
бўйича
ўтаётган
ҳарбий
хизматчига
нисбатан
қўлланилади
(ахлоқ тузатиш ишлари тариқасидаги жазо эса фақат
касби ҳарбий хизматчи бўлмаган шахсларга нисбатан қўлланилади)
;
2)
маҳкум
суд
ҳукмида
кўрсатилган
муддат
давомида
муайян
ҳуқуқ
ва
имтиёзлардан
маҳрум
қилинади
,
яъни
ушбу
жазо
ўталган
давр
шахснинг
нафақага
чиқишидаги
иш
стажига
қўшиб
ҳисобланмайди
,
маҳкумнинг
лавозими
кўтарил
-
майди
ва
ҳ.к.
(ахлоқ тузатиш ишлари тариқасидаги жазода ҳам ушбу шарт
мавжуд ва у фақат касби ҳарбий хизматчи бўлмаган шахсларга нисбатан
қўлланилиши
билан фарқланади)
;
3)
ҳарбий
хизматни
контракт
бўйича
ўтаётган
ҳарбий
хизматчининг
ойлик
иш
ҳақи
,
яъни
пул
таъминотининг
ўн
фоизидан
ўттиз
фоизигача
бўлган
миқдори
давлат
даромади
ҳисобига
ушлаб
қолинади
(ахлоқ тузатиш ишлари тариқасидаги
жазода ҳам шахс иш ҳақининг
ўн фоизидан ўттиз фоизигача бўлган миқдори
давлат даромади ҳисобига ушлаб қолинади)
[18].
Хизмат
бўйича
чеклаш
ва
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
жиноят
-
ҳуқуқий
моҳияти
ўхшаш
эканлигига,
қўшиб
хисоблашда
хизмат
бўйича
чеклаш
ахлоқ
тузатиш
ишларига
тенглаштирилишига
қарамай
,
бу
жазоларни
айнан
бир
хил
деб
ҳисоблаш
мумкин
эмас.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
274
Хизмат
бўйича
чеклаш
ва
ахлоқ
тузатиш
ишлари
ўртасидаги
фарқ,
асосан,
унинг
субъекти
билан
белгиланади.
Хизмат
бўйича
чеклаш
тариқадаги
жазонинг
субъекти
чекланган,
чунки
у
фақат
офицерлар
таркибига
кирувчи
ҳарбий
хизматчи,
прапорщик,
мичман
ва
ҳарбий
хизматни
контракт
бўйича
ўтаётган
ҳарбий
хизматчиларга
қўлланилиши
мумкин.
Ўз
навбатида,
ахлоқ
тузатиш
ишлари
қўлланиладиган
шахслар
доираси
анча
кенг.
Ахлоқ
тузатиш
ишларининг
репрессив
хоссаси,
асосан,
маҳкумнинг
моддий
ва
меҳнат
ҳуқуқларини
чеклашда
ифодаланади,
хизмат
бўйича
чеклашда
эса
бошқа
ҳуқуқий
чеклашлар
ҳам
амал
қилади
.
Кўриб чиқилаётган жазолар муддатларининг юқори чегараси уч йилга тенг
бўлса, қуйи чегараси ҳар хил: ахлоқ тузатиш ишларида тайинланиши мумкин бўлган
жазонинг қуйи чегараси олти ойга, хизмат бўйича чеклашда эса икки ойга тенг.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
тариқасидаги
жазони
ижро
этиш
қонунга
мувофиқ
жазоларни
ижро
этиш
инспекцияларига,
хизмат
бўйича
чеклашни
ижро
этиш
эса
ҳарбий
хизматчи
хизматни
ўтаётган
жойдаги
ҳарбий
қисмларнинг
(муассаса
-
ларнинг)
қўмондонлигига
юклатилган.
Ахлоқ
тузатиш
ишларига
ҳукм
қилинган
шахс
суднинг
тегишли
кўрсатмаси
жазоларни
ижро
этиш
инспекциясига
келиб
тушган
санадан
эътиборан
10
кундан
кечиктирмасдан,
ҳарбий
хизматни
чеклашга
ҳукм
қилинган
шахс
эса
суддан
ҳукм
нусхаси
ва
уни
ижро
этиш
тўғрисида
кўрсатма
олинган
санадан
бошлаб
3
кундан
кечиктирмасдан
жазони
ўташ
учун
юборилади.
Бундан
ташқари,
шахс
суд
томонидан
тайинланган
ахлоқ
тузатиш
ишлари
муддатини
ўташдан
бўйин
товласа,
суд
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
ўталмаган
муддатини
худди
шу
муддатга
озодликдан
маҳрум
қилиш
тариқадаги
жазо
билан
алмаштириши
мумкин,
маҳкум
хизмат
бўйича
чеклашни
ўташдан
бўйин
товлаган
тақдирда
мазкур
жазони
бошқа
турдаги
жазо
билан
алмаштириш
имконияти
қонунда
назарда
тутилмаган.
Шундай
қилиб
,
кўриб
чиқилаётган
жазо
турлари
ўртасида
мавжуд
фарқлар
хизмат
бўйича
чеклашни
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
тури
деб
ҳисоблаш
имкония
-
тини
бермайди.
Юқорида
қайд
этиб
ўтганимиздек,
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
мазмунига
кирувчи
асосий
жазолаш
элементларидан
бири
маҳкумнинг
иш
ҳақидан
чегирма
-
ларни
амалга
ошириш
ҳисобланади
.
Шу
ўринда
савол
туғилади:
ахлоқ
тузатиш
ишлари
мулкий
жазолар
тоифасига
кирадими?
Қандай
жазолар
мулкий
ҳисобланиши
ЖКда
кўрсатилмаган.
Олимларнинг
бу
хусусдаги
фикрларида
ҳам
аниқлик
йўқ.
Жиноят
-
ҳуқуқий
адабиётларда
икки
асосий
нуқтаи
назар
мавжуд.
А.С.
Михлин
ва
Ю.Н.
Загудаев
мулкий
жазоларга
жарима
ва
мол
-
мулкни
мусодара
қилишни
киритади
[19].
Профессор
Б.М.
Леонтьев
фикрига
кўра,
мулкий
жазоларга
жарима,
мол
-
мулкни
мусодара
қилиш
ва
етказилган
зарарни
(агар
у
мулкий
кўринишда
бўлса)
қоплаш
мажбуриятини
юклашни
киритиш
лозим
(тўғри,
охирги
икки
жазо
ҳозир
бекор
қилинган
) [20].
Келтирилган
нуқтаи
назарлар
ҳозирги
вақтда
мулкий
жазоларга
жарима,
яъни
асосий
жазолаш
элементи
мулкий
таъзир
бўлган
жазо
киради,
деган
хулосага
келиш
имкониятини
беради.
Мулкий
таъзир
элементи
ахлоқ
тузатиш
ишларида
ҳам
бор
–
бу
маҳкумнинг
иш
ҳақидан
маълум
қисмини
давлат
фойдасига
ундиришдир.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
275
Аммо
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
қўлланилиши
жазони
ўтаётган
шахснинг
ҳуқуқий
ҳолатида
бундан
жиддийроқ
ўзгаришларга
ҳам
сабаб
бўлади,
айбдорнинг
ҳуқуқлари
,
мажбуриятлари
ва
манфаатлари
кенгроқ
доирада
чекланади.
А.С.
Михлин
фикрига
кўра,
“Ахлоқ
тузатиш
ишлари
айбдорни
моддий
камситиш
элементларини
ўз
ичига
олса
-
да,
уларни
мулкий
жазоларга
киритиш
тўғри
бўлмайди,
чунки
улар
маҳкумнинг
бошқа
муҳим
ҳуқуқлари
ва
манфаат
-
ларига
ҳам
дахл
этади”
[21].
Бошқа
жазолар,
масалан,
муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
қилиш
,
хизмат
бўйича
чеклаш,
озодликдан
маҳрум
қилиш
ҳам
маҳкумнинг
даромадлари
камайиши
билан
боғлиқ
бўлиши
мумкин.
Аммо
уларни
мулкий
жазоларга
киритиш
мумкин
эмас,
чунки
бу
маҳкумнинг
мулкий
манфаатларини
камситиш
билан
бир
қаторда
унинг
бошқа
муҳим
ҳуқуқлари
ва
манфаатларига
ҳам
дахл
қилади
.
Ахлоқ
тузатиш
ишларини
аралаш
жазоларга
киритиш
ўринли
бўлади,
чунки
бу
ерда
мулкий
ҳуқуқий
чеклашлар
ҳам
,
ахлоқ
тузатиш
таъсири
кўрсатиш
ҳам
бирикади.
Айнан
шу
сабабли
ахлоқ
тузатиш
ишларини
мулкий
жазоларга
киритган
Т.Ю.
Погосян
ва
М.И.
Ковалев
фикрига
қўшилиш
мумкин
эмас
[22].
Маҳкумларни
жамиятдан
тўлиқ
ажратиш
билан
боғлиқ
бўлмаган
янги
турдаги
жазолар
қаторига
ЖКнинг
жазолар
тизимини
мустаҳкамловчи
481-
модда
-
сида
озодликни
чеклаш
ҳам
киритилган.
Озодликни
чеклаш
таъсир
кўрсатиш
даражасига
кўра
ахлоқ
тузатиш
ишларидан
оғирроқ
жазо
ҳисобланади
.
Айни
шу
сабабли
маҳкум
ахлоқ
тузатиш
ишларини
ўташдан
бўйин
товлаган
тақдирда
улар
озодликни
чеклаш
билан
алмаштирилиши
мумкин.
Озодликни
чеклаш
суд
томонидан
маҳкумга
нисбатан
яшаш
жойини
у
ёки
бу
сабаб
билан
тарк
этишни
бутунлай
тақиқлашдан
ёки
сутканинг
муайян
вақтида
яшаш
жойидан
чиқишни
чеклашдан
иборат
[23].
Умуман
олганда,
ҳуқуқий
чеклашлар
ҳажми
ва
мазмунига
кўра
озодликни
чеклаш
ахлоқ
тузатиш
ишларига
қараганда
оғирроқ
жазо
тури
ҳисобланади
.
Озодликни
чеклашга
ҳукм
қилинганлар
учун
ҳуқуқий
чеклашлар,
биринчидан,
яшаш
жойини
танлаш
ва
бир
жойдан
бошқа
жойга
кўчиш
ҳуқуқига
,
иккинчидан
эса
меҳнат
ҳуқуқига
тегишлидир.
Озодликни
чеклашга
ҳукм
қилинганларга
муайян
жойларга
бориш;
оммавий
ва
бошқа
тадбирлар
ўтказишда
иштирок
этиш;
муайян
фаолият
билан
шуғул
-
ланиш;
муайян
буюмларга
эга
бўлиш
ёки
уларни
ўзида
сақлаш;
транспорт
воситасини
бошқариш;
маҳкумларни
назорат
қилувчи
органнинг
розилигисиз
яшаш
жойини,
иш
ва
(ёки)
ўқиш
жойини
ўзгартириш,
тегишли
маъмурий
ҳудуддан
ташқарига
чиқиш;
муайян
шахслар
билан
алоқа
ўрнатиш;
алоқа
воситаларидан,
шу
жумладан,
интернетдан
фойдаланиш;
алкоголли
ичимликлар
истеъмол
қилиш
тақиқланади.
Озодликни
чеклаш
тариқасидаги
жазони
ижро
этиш
маҳкумнинг
яшаш
жойидаги
жазоларни
ижро
этиш
инспекцияси
томонидан
ёки
суд
белгилайдиган,
маҳкумларнинг
суд
белгилаган
тақиқларга
(чеклашларга)
риоя
этиши
устидан
назоратни
амалга
оширадиган
бошқа
орган
томонидан
амалга
оширилади.
Ўзбекистон
Республикаси
ИИВ
нинг
2017
йил
27
июлдаги
157-
сон
буйруғи
билан
тасдиқланган
Йўриқноманинг
87-
банди
талабларига
кўра,
озодликни
чеклаш
тариқасидаги
жазога
ҳукм
қилинган
маҳкум
жазоларни
ижро
этиш
инспек
-
цияси
рухсатисиз
муайян
вақтда
яшаш
жойидан
кетиши,
тегишли
маъмурий
ҳудуд
доирасида
жойлашган
маълум
жойларга
бориши
ёхуд
тегишли
маъмурий
ҳудуд
доирасидан
чиқиши,
шунингдек,
яшаш
жойини
ўзгартириши
тақиқланади
[24].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
276
Маҳкум
озодликни
чеклаш
тариқасидаги
жазони
ўташдан
қасддан
бўйин
товлаган,
шунингдек,
суд
томонидан
ўз
зиммасига
юклатилган
мажбуриятларни
бажармаган
тақдирда,
жазоларни
ижро
этиш
инспекцияси
судга
маҳкум
учун
озодликни
чеклашнинг
ўталмаган
муддатини
жазонинг
бошқа
турига
алмаш
-
тириш
ҳақида
тақдимнома
киритади
[25].
Озодликни
чеклаш
ва
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
фарқли
жиҳатлари
билан
бир
қаторда
умумий
жиҳатлари
ҳам
анчагина.
Жазоларнинг
иккала
тури
ҳам
маҳкумга
меҳнат
орқали
таъсир
кўрсатиш
билан
узвий
боғлиқ.
Мажбурий
ва
тарбиявий
таъсир
кўрсатиш
мақсадларига
айнан
меҳнат
фаолияти
ёрдамида
эришилади,
меҳнат
озодликни
чеклашнинг
ҳам
,
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
ҳам
муҳим
шарти
ҳисобланади
.
Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда, қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:
1.
ЖКнинг
43-
моддасида
назарда
тутилган
жазо
турлари
рўйхатида
ахлоқ
тузатиш
ишлари
мажбурий
жамоат
ишларидан
кейин
иккинчи
ўринда
туриши
лозим,
чунки
ҳозирги
жамият
ҳаётининг
мавжуд
ижтимоий
-
иқтисодий
шароит
-
ларида
ахлоқ
тузатиш
ишлари
амалда
жарима
ва
муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
қилишга
қараганда
енгилроқ
жазо
ҳисобланади
.
Бизнинг
фикримизча,
ЖКнинг
43-
моддаси
қуйидаги
таҳрирда
баён
этилса,
мақсадга
мувофиқ
бўлади:
“43
-
модда.
Жазо
тизими.
Жиноят
содир
этишда
айбли
деб
топилган
шахсларга
нисбатан
қуйидаги
асосий
жазолар
қўлланилиши
мумкин:
а)
мажбурий
жамоат
ишлари;
б)
ахлоқ
тузатиш
ишлари;
б
1
)
хизмат
бўйича
чеклаш;
в)
жарима;
г)
муайян
ҳуқуқдан
маҳрум
қилиш
;
д
1
)
озодликни
чеклаш;
е)
интизомий
қисмга
жўнатиш;
ж)
озодликдан
маҳрум
қилиш
;
з)
умрбод
озодликдан
маҳрум
қилиш”.
2.
Хизмат
бўйича
чеклаш
ахлоқ
тузатиш
ишлари
билан
маълум
даражада
ўхшаш
бўлса
-
да,
лекин
уни
ахлоқ
тузатиш
ишларининг
ҳарбий
хизматчиларга
қўлланиладиган
алоҳида
тури
деб
номлаш
мумкин
эмас,
чунки
уларни
ҳуқуқий
тартибга
солишда
жиддий
фарқлар
мавжуд.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Исаев
М.М. Основы пенитенциарной политики. –
М.; Л., 1927. –
С.
165.
2.
Тадевосян
В.С. Политика и практика применения исправительно
-
трудовых
работ (в порядке обсуждения) // За социалистическую законность. 1935. №3. –
С.
17.
3.
Меньшагин
В.Д. О принудительных работах по месту службы // Соц.
законость. 1938. –
№12.
–
С.
25
–
26.
4.
Шаргородский
М.Д. Система наказаний и их эффективность // Сов. гос
-
во и
право. 1968. –
№11.
–
С.
60.
5.
Наумов
А.М. О проблеме наказания в новом Уголовном кодексе России
//
Человек: преступление и наказание: Вестн. РВШ МВД РФ, 1993. –
№1. –
С.
7.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
277
6.
Перепелкин
В.Ю. Ограничение свободы как вид уголовного наказания
(содержание, назначение и исполнение): Автореф. дисс. ...канд. юрид. наук. –
Н.Новгород, 2000. –
С.
9.
7.
Данелян
Р.С. Исправительные работы как вид уголовного наказания в
теории и практике: Автореф. дисс. ...канд. юрид. наук. –
Ставрополь, 2002. –
С.
9.
8.
Гуськова
В.А., Пономарев
С.Н., Хохлов
П.К. Правовое регулирование
исполнения наказания в виде исправительных работ: Лекция. –
Рязань: РВШ МВД
СССР, 1981. –
С.
16.
9.
Курс советского уголовного права. Часть общая. Т. 3. / Под ред.
А.А.Пионтковского. –
М., 1970.
–
С.
90.
10.
Трахов
А.И. Бессистемная система наказаний в УК РФ // Рос. юстиция.
2000.
–
№9. –
С.
49.
11.
Махоткин
В.П. Лишение права занимать определенные должности или
заниматься определенной деятельностью // Наказания, не связанные с лишением
свободы / Под ред. И.М.
Гальперина. –
М: Юрид. лит., 1972. –
С.
67.; Сергеев
В.
Необходимо законодательное урегулирование // Сов. юстиция. 1962. –
№17. –
С.
23.
12.
Гальперин
И.М. Роль наказания при социальных изменениях / Сов. гос
-
во
и право. 1972. –
№3.
–
С.
117.
13.
Тимершин
Х.А. Исправительные работы: сущность и содержание: Учебное
пособие. –
Уфа: УВШ МВД СССР, 1990. –
С.
84
–
85.
14.
Орлов
В.Н. Проблемы назначения и исполнения исправительных работ:
Дисс. ...канд. юрид. наук. –
Ставрополь, 2000. –
С.
53.; Осадчая
Н.Г. Обязательные
работы в российском законодательстве: Автореф. дисс. ...канд. юрид. наук. –
Ростов
н/Д., 1999. –
С.
13
–
14.
15.
Игнатов
А.Н.
Некоторые
аспекты
реформирования
уголовного
законодательства // Журн. рос. права. 2003. –
№9. –
С.
27.
16.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 8 майдаги
“Мажбурий жамоат ишлари тариқасидаги жазонинг ижросини ташкил этиш
тартиби ҳақидаги низомни ҳамда мажбурий жамоат ишлари турларининг
рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида»ги 346
-
сон қарори [Элекрон манба]. Кириш йўли:
https://lex.uz/docs/3731125 (Мурожаат қилинган сана: 20.04.2022).
17.
Милюков
С.Ф. Российская система наказаний. –
СПб., 1998. –
С.2
9.
18.
Алтмишев
Т.Х.
Ахлоқ
тузатиш
ишлари
жазосининг
ижросини
такомиллаштириш (пробация фаолияти таҳлили асосида: Юридик фанлар бўйича
фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун тайёрланган диссертацияси.
–
Т., 2022. –
Б.
142.
19.
Михлин
А.С. Имущественные наказания в советском уголовном праве и
перспективы расширения их применения за счет лишения свободы // Тр. ВНИИ
МВД СССР, 1977. Вып. 44. –
С.
39.; Загудаев
Ю.Н. Имущественные наказания в общей
системе наказаний по советскому уголовному праву // Проблемы
совершенствования советского законодательства: Тр. ВНИИ советского
законодательства. 1985. –
№
31.
–
С.
195.
20.
Советское уголовное право. Общая часть. –
М., 1981. –
С.
315.
21.
Михлин
А.С. Имущественные наказания –
альтернатива лишению
свободы за менее опасные преступления // Сов. гос
-
во и право. 1981.
–
№6. –
С.9.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
278
22.
Уголовная право. Общая часть: Учебник для вузов. 2
-
е изд., стереотип. –
М.: НОРМА, 2000. –
С.
341.; Ковалев
М.И. К вопросу о теории Уголовного кодекса //
Сов. гос
-
во и право.
1988.
–
№5. –
С
. 80.
23.
Rustambayev
M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 2. Jazo
haqida ta’limot. Darslik. 2
-
nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan. –
T.: O‘zbekiston
respublikasi Milliy gvardiyasi harbiy-texnik instituti, 2018.
–
B. 50.
24.
Ўзбекистон Республикаси ички ишлар вазирининг 2017 йил 27 июлдаги
157-
сон буйруғи [Элекрон манба]. Кириш йўли:
https://www.lex.uz/acts/545162
(Мурожаат қилинган сана: 12.05.2022).
25.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят
-
ижроия кодекси [Элекрон манба].
Кириш йўли: https://lex.uz/docs/163629#169682 (Мурожаат қилинган сана:
12.05.2022).
26.
Каракетова
Д. (2022). Ахлоқ тузатиш ишларининг моҳияти ва юридик
табиати. Жамият ва инновациялар, 3(3/S), 345–
352. https://doi.org/10.47689/2181-
1415-vol3-iss3/S-pp345-352.
27.
Yusupdjanova G. (2022). Probatsiya instituti
–
horiji mamlakatlar tazhribasi.
Жамият ва инновациялар, 3(5/S), 158–
162. https://doi.org/10.47689/2181-1415-
vol3-iss5/S-pp158-162.
