https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
332
“YOSHLARNI MAʼNAVIY TARBIYALASH JARAYONIDA OLIY
TAʼLIMNING OʻRNI”
Ilmiy rahbar:Samatov Xurshid
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali talabasi
Adilov Alijon
Teli: +998881000061 Gmail:
akramovyodgorbek76@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada yosh avlodning maʼnaviy tarbiyasini
shakllantirishda oliy taʼlim muassasalarining roli, vazifalari va istiqbollari tahlil
qilinadi. Maʼnaviy tarbiya jamiyatning barqaror rivojlanishi va ijtimoiy
qadriyatlarning saqlanishida muhim omil hisoblanadi. Oliy taʼlim tizimi esa
yoshlarni nafaqat kasbiy bilimlar bilan qurollantirish, balki ularni milliy gʻurur,
vatanparvarlik, fuqarolik burchi, axloqiy meʼyorlar hamda madaniy merosga
hurmat ruhida tarbiyalashda yetakchi institut sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Maqolada respublikamizda yoshlarga oid davlat siyosati, ayniqsa, Prezident
qarorlari, ta’lim sohasidagi islohotlar va oliy taʼlim muassasalarining maʼnaviy-
maʼrifiy ishlar samaradorligi asosida tahlil yuritilgan. Shuningdek, maʼnaviy
tarbiyaning metodik yondashuvlari, zamonaviy pedagogik texnologiyalar,
mentorlik tizimi va ijtimoiy muhitning ta’siri ham o‘rganilgan. Maqola xulosasida
oliy taʼlim muassasalarida maʼnaviy tarbiyani yanada kuchaytirish bo‘yicha taklif
va tavsiyalar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar: maʼnaviy tarbiya, oliy taʼlim, yoshlar, pedagogik yondashuv,
milliy gʻurur, fuqarolik ong, vatanparvarlik, ijtimoiy qadriyatlar, mentorlik,
maʼrifiy ishlar, davlat siyosati, zamonaviy taʼlim texnologiyalari.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
333
Annotation: This article analyzes the role, functions, and prospects of higher
education institutions in shaping the spiritual upbringing of young people. Spiritual
education is a crucial factor in the sustainable development of society and the
preservation of social values. Higher education not only equips students with
professional knowledge but also serves as a leading institution in fostering national
pride, patriotism, civic responsibility, moral norms, and respect for cultural
heritage. The article examines the national youth policy, especially presidential
decrees, educational reforms, and the effectiveness of spiritual and educational
activities in universities. It also explores methodological approaches to spiritual
upbringing, modern pedagogical technologies, the mentoring system, and the
impact of the social environment. In conclusion, the article proposes suggestions
and recommendations for strengthening spiritual education in higher education
institutions.
Keywords: spiritual education, higher education, youth, pedagogical
approach, national pride, civic consciousness, patriotism, social values,
mentoring, educational activities, state policy, modern educational technologies.
Аннотация: В данной статье анализируется роль, функции и
перспективы высших образовательных учреждений в процессе духовного
воспитания молодежи. Духовное воспитание играет важную роль в
устойчивом развитии общества и сохранении социальных ценностей.
Высшая школа не только вооружает студентов профессиональными
знаниями, но и выступает в качестве ведущего института в воспитании
национальной гордости, патриотизма, гражданской ответственности,
моральных норм и уважения к культурному наследию. В статье
рассматриваются государственная молодежная политика, особенно указы
Президента, реформы в сфере образования и эффективность духовно-
просветительской работы в вузах. Также исследуются методические
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
334
подходы к духовному воспитанию, современные педагогические технологии,
система наставничества и влияние социальной среды. В заключение
предлагаются рекомендации по дальнейшему укреплению духовного
воспитания в системе высшего образования.
Ключевые слова: духовное воспитание, высшее образование, молодежь,
педагогический подход, национальная гордость, гражданское сознание,
патриотизм, социальные ценности, наставничество, просветительская
работа, государственная политика, современные образовательные
технологии.
Kirish
Yosh avlodni har tomonlama yetuk, barkamol inson sifatida voyaga yetkazish
har qanday davlatning ustuvor strategik maqsadlaridan biridir. Ayniqsa, bugungi
globallashuv va axborot xurujlari kuchaygan davrda yoshlarning maʼnaviy
dunyosini boyitish, ularni milliy qadriyatlar, tarixiy meros va umuminsoniy axloqiy
mezonlar asosida tarbiyalash dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Oʻzbekiston
Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosati doirasida qator muhim islohotlar
amalga oshirilmoqda. Jumladan, 2017-yilda “Yoshlarga oid davlat siyosati
toʻgʻrisida”gi Qonunning qabul qilinishi, “Yoshlar daftari” tizimi, “Yoshlar
akademiyasi” hamda “Yangi Oʻzbekiston universiteti” kabi tashabbuslarning
yo‘lga qo‘yilishi — yoshlarning maʼnaviy-maʼrifiy jihatdan rivojlanishiga alohida
e’tibor qaratilayotganidan dalolat beradi. Oliy taʼlim tizimi esa bu jarayonda hal
qiluvchi o‘rinni egallaydi. Universitet va institutlar yoshlarning intellektual
salohiyatini oshirish barobarida, ularning maʼnaviy barkamolligini ta’minlashga
xizmat qiluvchi muhim ijtimoiy institut sifatida maydonga chiqmoqda. Oliy taʼlim
muassasalarida amalga oshirilayotgan maʼnaviy-maʼrifiy ishlar, jumladan,
“Maʼnaviyat va maʼrifat” soatlari, ustoz-shogird tizimi, ijtimoiy-faol klublar va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
335
ko‘ngilli loyihalar orqali talabalar ongiga milliy va umuminsoniy qadriyatlar
singdirilmoqda. Mazkur maqolada oliy taʼlim muassasalarining yoshlar maʼnaviy
tarbiyasidagi roli, mavjud muammolar, ilg‘or tajribalar hamda istiqboldagi
takomillashtirish yo‘nalishlari ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Oliy taʼlim tizimi yoshlarning nafaqat kasbiy, balki maʼnaviy shakllanishida
ham strategik ahamiyat kasb etadi. Talabalar hayotining muhim bosqichi bo‘lgan
universitet yillari ularning dunyoqarashi, axloqiy qarashlari va ijtimoiy faolligi
shakllanadigan davr hisoblanadi. Shu bois oliy taʼlim muassasalarida maʼnaviy-
maʼrifiy ishlar davlat siyosatining ajralmas tarkibiy qismi sifatida qaralmoqda.
Oliy taʼlimda maʼnaviy tarbiyaning normativ-huquqiy asosi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2021-yil 6-apreldagi “Yoshlarni har tomonlama
qo‘llab-quvvatlash va ularning ijtimoiy faolligini oshirishga doir qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ–5047-sonli qarori, shuningdek, 2022–2026
yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da yoshlar
bilan ishlash, ularning maʼnaviy va axloqiy yetukligini taʼminlash bo‘yicha aniq
vazifalar belgilangani ushbu sohaning dolzarbligini ko‘rsatadi. Mazkur hujjatlar
asosida oliy taʼlim muassasalarida maʼnaviy-maʼrifiy ishlar yo‘lga qo‘yilmoqda.
Maʼnaviy tarbiya shakllari va metodlari. Hozirgi vaqtda oliy taʼlim muassasalarida
quyidagi shakllar orqali maʼnaviy tarbiya amalga oshirilmoqda:
“Maʼnaviyat va maʼrifat” darslari orqali talabalar ongiga milliy g‘urur,
vatanparvarlik, tinchliksevarlik kabi qadriyatlar singdirilmoqda;
Ustoz-shogird tizimi asosida har bir talabaga maʼnaviy-maʼrifiy yo‘nalishda
rahbarlik qiluvchi murabbiy biriktirilmoqda;
Ijtimoiy loyihalar va to‘garaklar orqali yoshlar o‘z iqtidorini namoyon qilish,
ijtimoiy muhitda faollik ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
336
Madaniy-maʼrifiy tadbirlar, kitobxonlik bellashuvlari, targ‘ibot guruhlari
faoliyati esa ular tafakkurini boyitishga xizmat qilmoqda. Oliy taʼlimda maʼnaviy
tarbiya samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar. Maʼnaviy tarbiyaning
muvaffaqiyatli bo‘lishi ko‘plab omillarga bog‘liq. Avvalo, bu – professor-
o‘qituvchilarning shaxsiy namunasi, ularning pedagogik va maʼnaviy salohiyati,
so‘ngra taʼlim muhitining sog‘lomligi, jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik, ota-
onalar bilan muloqotning yo‘lga qo‘yilishi va zamonaviy texnologiyalardan
oqilona foydalanishdir. Ayniqsa, raqamli axborot makonining ta’siri kuchaygan
hozirgi sharoitda talabalarni g‘oyaviy immunitetga ega shaxslar qilib tarbiyalash
dolzarb vazifadir.
Muammolar va ularni hal etish yo‘llari. Ayrim holatlarda talabalar orasida
befarqlik, ma’naviyatsizlikka moyillik, g‘arazli g‘oyalar ta’siriga tushish hollari
kuzatilmoqda. Buning oldini olish uchun quyidagilar muhim:
maʼnaviy-maʼrifiy ishlarni interaktiv va zamonaviy shakllarda tashkil etish;
har bir talabaning qiziqish va ehtiyojlaridan kelib chiqib individual
yondashuvni kuchaytirish;
ijtimoiy tarmoqlarda sog‘lom fikrli yoshlar qatlamini shakllantirish va ularni
faol targ‘ibotchilarga aylantirish;
darsdan tashqari madaniy muhitni rivojlantirish orqali ijobiy psixologik va
axloqiy fondni yaratish.
Empirik tahlil
Yoshlarni maʼnaviy tarbiyalashda oliy taʼlim muassasalarining amaliy
faoliyatini o‘rganish maqsadida 2024-yil davomida bir nechta O‘zbekiston oliy
taʼlim muassasalarida so‘rovnomalar, kuzatishlar va yarimstrukturaviy intervyular
asosida empirik tadqiqotlar olib borildi. Tadqiqotda Toshkent davlat pedagogika
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
337
universiteti, Samarqand davlat universiteti va Farg‘ona politexnika institutining 1–
4-bosqichda tahsil olayotgan jami 450 nafar talaba hamda 50 nafar pedagog
ishtirok etdi. Talabalar fikrlarining tahlili. So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, talabalar
maʼnaviy tarbiyaning quyidagi omillar orqali shakllanishini ta’kidlashdi. Ushbu
ma’lumotlar oliy taʼlim tizimida o‘qituvchi shaxsining maʼnaviy tarbiyada hal
qiluvchi o‘rin tutishini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, oila va ijtimoiy muhitning ham
o‘ziga xos ta’sir kuchiga ega ekani ko‘rinmoqda. Pedagoglarning kuzatuv
natijalari. Intervyu jarayonida pedagoglar talabalar orasida maʼnaviy befarqlik,
tezkorlikka asoslangan qarorlar qabul qilish, axborotni chuqur tahlil qila olmaslik
holatlari mavjudligini qayd etishdi. Shunga qaramay, so‘nggi yillarda talabalar
orasida kitobxonlik madaniyatining oshgani, ijtimoiy loyihalarda ishtirok etishga
bo‘lgan qiziqishning ortgani ham ijobiy tendensiya sifatida ta’kidlandi. Real
loyihalarning natijalari. Tadqiqot doirasida “Yoshlar va maʼnaviyat” mavzusida
tashkil etilgan 8 ta davra suhbati va 5 ta maʼnaviy-maʼrifiy seminar
ishtirokchilarining faolligi kuzatildi. Har bir tadbirda o‘rtacha 120–150 nafar talaba
ishtirok etdi va yakunda yozma fikr-mulohazalar to‘plandi. 80% talabalar bu kabi
tadbirlar ularning fikrlash doirasi, axloqiy tushunchalari va milliy qadriyatlarga
bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartirganini bildirgan. Xulosa va tahliliy
umumlashma. Empirik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, oliy taʼlim muassasalari
yoshlarni maʼnaviy tarbiyalashda muhim platforma sifatida xizmat qilmoqda.
Biroq bu faoliyatni yanada tizimli va individual yondashuv asosida tashkil etish,
raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan kengroq foydalanish, hamda talabalar
bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqotga asoslangan metodlarni kuchaytirish talab etiladi.
Amaliy tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, ijobiy natijaga erishish uchun nafaqat
taʼlim, balki tarbiya jarayonining ham markazida inson omili turishi zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
338
Xulosa
Yoshlarni maʼnaviy tarbiyalash — bu nafaqat pedagogik jarayon, balki
jamiyat taraqqiyoti, millat kamoloti va davlat barqarorligining kafolatidir. Oliy
taʼlim tizimi esa bu jarayonning markaziy bo‘g‘ini sifatida maʼnaviy-maʼrifiy
faoliyatni uzluksiz va tizimli ravishda olib borishga mas’uldir. Tadqiqot davomida
olingan nazariy va empirik natijalar shuni ko‘rsatadiki, oliy taʼlim muassasalarida
talabalarni intellektual rivojlantirish bilan bir qatorda ularning axloqiy va maʼnaviy
dunyosini shakllantirishga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. Talabalarning
maʼnaviy tarbiyasiga ijobiy ta’sir etuvchi asosiy omillar sifatida pedagoglarning
shaxsiy namunasi, maʼnaviy-maʼrifiy tadbirlarning sifatli tashkil etilishi, ustoz-
shogird tizimi, ijtimoiy loyihalar va kitobxonlik madaniyatining yuksalishi alohida
ajralib turadi. Biroq, mavjud muammolar – zamonaviy axborot makonining noxolis
ta’siri, talabalar orasida kuzatilayotgan befarqlik, ayrim pedagogik
yondashuvlarning sustligi bu boradagi ishlarni yanada takomillashtirish zarurligini
ko‘rsatmoqda. Shu bois, oliy taʼlim muassasalarida quyidagi takomillashtirish
choralari muhim deb hisoblanadi. Maʼnaviy tarbiyada innovatsion va interaktiv
metodlarni keng joriy etish. Har bir talabaga individual yondashuv asosida
tarbiyaviy
strategiyalar
ishlab
chiqish.
Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan maʼnaviy-maʼrifiy ishlar uchun samarali foydalanish. Ijtimoiy
tarmoqlarda yoshlar orasida sog‘lom fikr va ijobiy qadriyatlarni targ‘ib etuvchi faol
kontent yaratish. Pedagoglarning kasbiy va maʼnaviy kompetensiyalarini
muntazam rivojlantirishga qaratilgan malaka oshirish dasturlarini kuchaytirish.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, yoshlarning maʼnaviy yetukligi – bu kelajak
jamiyatining poydevori bo‘lib, uni mustahkamlashda oliy taʼlim tizimi yetakchi rol
o‘ynaydi. Maʼnaviy barkamol shaxsni shakllantirish esa faqatgina bilim berish
emas, balki ongni yoritish, qalbni tarbiyalash bilan chambarchas bog‘liqdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
339
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Karimov I.A. Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch. – T.: Maʼnaviyat,
2008. – 180 b.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 3-fevraldagi PQ-4954-
sonli qarori “O‘zbekiston Respublikasida 2017–2021 yillarda Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”.
3. Rasulov A. Pedagogik mahorat va maʼnaviy tarbiya asoslari. – T.: TDPU,
2020. – 212 b.
4. Xasanboyeva D. Maʼnaviyat asoslari: Nazariya va amaliyot. – Samarqand:
SamDU nashriyoti, 2019. – 195 b.
5. G‘ofurov N. va boshqalar. Yoshlar bilan ishlashning psixologik-pedagogik
asoslari. – T.: Innovatsiya, 2021. – 234 b.
6. O‘zbekiston Respublikasi “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2020-yil, yangi
tahrir.
7. Yusupov M.Q. Maʼnaviyat va maʼrifat darslari. – T.: O‘qituvchi, 2018. –
165 b.
8. Abdullaeva M. Oliy taʼlimda tarbiyaviy ishlar tizimi. – T.: Iqtisod-moliya,
2022. – 148 b.
9. UNESCO. Education for Sustainable Development: A Roadmap. – Paris,
2020.
10. Narzieva N., To‘xtayeva G. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va
maʼnaviy tarbiya. – T.: Fan va texnologiya, 2021. – 172 b.
