478
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Texnologiya fanini o’qitishda didaktik o’yinlarning ahamiyati
Ibroximov Maqsadjon Axmedovich- NamDPI
“Aniq fanlar” kafedrasi o’qituvchisi
Ergashaliyeva Gulsanam Adashali qizi-
NamDPI “Texnologik ta’lim “ yo’nalishi 1 kurs talabasi
Annotatsiya:
Texnologiya fanini o‘qitish orqali o‘quvchi yoshlarni
barkamol shaxs sifatida tarbiyalashda ta’lim tizimining ahamiyatini hech narsa
bilan qiyoslab bo‘lmaydi. Shuning uchun, ta’lim tizimining moddiy-texnik
ba’zasini boyitish va zamonaviy texnologiyalar bilan ta’minlashni davrning o‘zi
taqazo etmoqda. Zamon talabiga mos yetuk kadrlarni tarbiyalash zarurati maktab
ta’lim mavqeini ham o‘zgartirdi. Shunday ekan yosh avlodni har tomonlama
barkamol qilib tarbiyalashda maktab ta’limida darslarda didaktik o’yinlardan
foydalanishning o‘rni kattadir. Tarbiya fanini o‘qitishda didaktik o‘yinlardan
foydalanish ta’lim jarayonida o’quvchilarni o‘qitish, tarbiyalash va kamol
toptirishda muhim ahamiyat kasb etadi.Shuning uchun didaktik o‘yinlar
boshlang'ich o‘quvchilarning mavzuni tushunib etishlarida juda ham muhimdir.
Hozirgi rivojlanayotgan O‘zbekistonimizning qay bir jabhasiga
qaramang
ulkan o‘zgarishlar, inshootlar ,yangiliklar yaratilmoqdaki, bu o‘z o‘rnida har bir
fuqarodan katta ma’suliyat talab qiladi. Ta’lim tarbiya sohasidagi islohotlar ham,
o‘qituvchi , o‘quvchi faoliyatiga alohida e’tibor berishga , zamon bilan hamnafas
ishlashga jalb qilmoqda.Ta’lim tarbiya berishda o‘qituvchining kasbiy
tayyorgarligi , mahorati va bilimdonligi, zamonaviy pedtexnologiyalar, interfaol
usullarni darslarda qo‘llay olishi ham juda muhimdir.
Didaktika – grekcha “didaktikas” so‘zidan olingan bo‘lib, “o‘qitish”
ma’nosini anglatadi.
Didaktik o‘yin – bu mos keladigan ta’lim berish usulidir. Texnologiya
ta’limida o‘quvchilarning yosh xususiyatlari , shaxsiy tabiatiga ko‘ra didaktik
o‘yinlar orqali loyixalashtirish asosidagi metodlar keng qo‘llanilmoqda. Didaktik
o‘yinli
metodlar
o‘quvchi
faoliyatini
faollashtirishva
jadallashtirishga
asoslangan.Ular o‘quvchi shaxsidagi ijodiy imkoniyatlarni ro‘yobga chiqarish va
rivojlantirishning amaliy yechimlarini aniqlash va amalga oshirishda katta
ahamiyatga ega.
Didaktik o‘yinlarning asosiy turlari : intelektual (aqliy) va harakatli
hamda
aralash o‘yinlardan iborat. Bular o‘quvchilarda aqliy, jismoniy, axloqiy,
ma’naviy,
ma’rifiy, psixologik, estetik, badiiy, tadbirkorlik, bunyodkorlik, mehnat, kasbiy
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu ko‘nikmalarni texnologiya
fanini
o‘qitishda
singdirish,
rivojlantirib
boorish
juda
ham
zarur.
Bu metod o‘quvchini ichki imkoniyatlarini ishga tushirishga , o‘ylashga,
erkin fikr yuritishga, muloqotga kirishishga , ijodkorlikka yetaklaydi. Ayniqsa,
479
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
unda atrof-muhit , hayotni bilishga qiziqish ortadi, uchragan qiyinchilik,
to‘siqlarni,
qanday
yengish
va
tanqidiy
fikrlash
ko‘nikmalarini
shakllantiradi.Ta’lim – tarbiya jarayonida asosan o‘quvchi-larda ta’lim olish
motivlarini , ularni turli yo‘nalishlardagi qobiliyat va qiziqishlarini oshiradigan ,
biror kasbga moyilliklarini ko‘rsatadigan , didaktik o‘yinlardan foydalanish
maqsadga muvofiqdir. Didaktik o‘yinlar nazariy, amaliy , jismoniy, rolli ,
ishchanlik, va boshqa yo‘nalishdagi turlarga ajratiladi.Ular o‘quvchilardagi tahlil
qilish, mantiqiy fikrlash , tadqiq qilish, hisoblash, o‘lchash, yasash, sinash,
kuzatish, solishtirish, xulosa chiqarish, mustaqil qaror qabul qilish , guruh yoki
jamoa tarkibida ishlash , yangi bilimlar olish faoliyatlarini rivojlantiradi.
Didaktik o‘yinlar nafaqat o‘qitishning amaliy yo‘nalishi kuchayishiga,
balki o‘quvchilarning dars jarayonida o‘zlashtirayotgan nazariy bilimlarini
mustahkamlanishiga olib keladi. Ta’kidlash joizki, didaktik o‘yinlarni tashkil
etishdan oldin bu jarayonga puxta tayyorgarlik ko‘rishi lozim. Bunda asosiy
e’tibor mashg‘ulot jarayonida qo‘llaniladigan didaktik o‘yinlardanmavzuga
moslarini tanlash, mashg‘ulotning qaysi bosqichida ularni amalga oshirilishini
belgilash, o‘yinning shartini o‘quvchilarga aniq tushuntirish kabilarga qaratiladi.
Garchi, interfaol o‘yinlar yangi bilimlarni chuqur bermasada, darsning qiziqarli
bo‘lishini ta’minlaydi. Didaktik o‘yinlar o‘zining tashkil etilish shakillariga
ko‘ra individual (yakka) ,guruhli(kichik va katta guruhlar) va yalpi (butun sinf
o‘quvchilari ishtirokida) tarzida bo‘ladi.Pedagog xodimlarni ta’lim jarayonidagi
nazariy bilimlarni yanada rivojlantirish , ularda mustaqil fikrlash , muammoga
ijodiy yondashish layoqatlarini rivojlantirishda didaktik o‘yinlardan unumli
foydalanish
ijobiy
samara
beradi
Masalan
Evrika
(o‘ylab top) o‘yini . O‘yinning bu turi o‘quvchilarni fikr
yuritishga,
to‘g‘ri
javobni
topishga
va
xulosaga
kelishga
undaydi.
Mozaika(
o‘rnini top joylashtirish) o‘yini . Bu o‘yinni texnologiya fanida
har
bir mavzuga moslashtirib tashkillash mumkin. 5-sinflarning “Fartuk tikish”
mavzusida ko‘radigon bo ‘lsak, fartuk ko‘rinishi chiziladi hamda fartuk nechta
detaldan tashkil topgan bo‘lsa, shuncha bo ‘lakka bo ‘linadi, bo‘laklarning orqa
qismiga
fartuk
mavzusiga
doir
savollar
yoziladi.
O‘quvchilar
savollarga
javobni
topib
bo‘laklar
birlashtiriladi.
Breyn-ring.
Bu o‘yin 2-guruhga kirib, unda har birida 5–6 nafardan o‘quvchi
qatnashgan jamoalar soni 2 tadan 5 tagacha bo‘lishi mumkin. Boshlovchi har bir
guruhga qisqa javobli savollar beradi. Agar ishtirokchilardan biri birinchi bo‘lib
to‘g‘ri javob bersa, qolgan barcha savollar faqat shu ishtirokchiga beriladi va har
bir to‘g‘ri javob uchun olingan ball to‘planib boradi. Agar to‘plangan balni
vaqtida o‘z jamoasi hisobiga tushirib turmasa va o‘yinni to‘xtatmay, o‘yin
davomida noto‘g‘ri javob berib qo‘ysa, o‘sha ishtirokchi to‘playotgan barcha
ballar kuyib ketadi. Demak, qatnashuvchi o‘zi istagan paytda o‘yinni to‘xtatishi
va to‘plagan balini jamoa hisobiga tushirishi kerak. Qolgan savollarga endi
boshqa ishtirokchilar javob berishi lozim va ular ham o‘z jamoalari hisobiga ball
to‘plash imkoniga ega bo‘ladilar. Har bir to‘g‘ri javob uchun 1 ball.
480
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Zanjir o‘yini.
Guruh 4ga bo‘linib, har bir guruhdan 1 o‘quvchi doska oldiga
chiqariladi. 1 o‘quvchi fanga tegishli atamani aytadi. Keyingi o‘quvchi oldingi
o‘quvchi aytganini va o‘zinikini qo‘shib aytadi. Undan keyingisi oldingi 2
o‘quvchi aytgan atamalarga yana o‘zi yangisini qo‘shib aytadi. O‘yin shu tariqa
davom etadi, adashgan o‘quvchi o‘yindan chiqadi, eng oxiri o‘yindan chiqib
ketmay qolgan o‘quvchi rag‘batlantiriladi. O‘yin xotirani mustahkamlashga juda
qo‘l keladi.
Kim chaqqon?
Guruh ikkiga bo‘linib, har bir guruhdan bittadan o‘quvchi
doska oldiga chiqariladi. Bir o‘quvchi fanga tegishli atamani o‘zining maydoniga
yozadi. Keyingi o‘quvchi oldingi o‘quvchi yozmagan qo‘shimcha atamani
ishlatadi. O‘yin shu tariqa davom etadi, adashgan o‘quvchi o‘yindan chiqadi.
Kimning maydonida eng ko‘p to‘g‘ri, mantiqiy bog‘langan tushunchalar paydo
bo‘lsa, shu jamoa g‘olib sanaladi. O‘yin xotirani mustahkamlashda va
takrorlashda qo‘llaniladi.
Yuqoridagi
barcha
mulohazalarni
umumlashtirib,
o‘yinli
texnologiyalarni
qo‘llash natijasida quyidagi mulohazalarni o‘rinlidir:
1. Didaktik o’yinlar o’quv predmetlari bo’yicha dastur materialiga
muvofiq yo’sinda tanlanishi lozim.
2. Didaktik o’yin unda qatnashuvchilarga bilimlar bo’yicha ma'lum
talablar qo’yiladigan yo’sinda ishlab chiqilishi kerak.
3. Didaktik o’yinning muvaffaqiyatli o’tishi uning maqsadini yaqqol
aniqlashiga bog’liq. Chunki bunda o’quvchilarning fikrini maqsadli yo’nalishga
solish, ularning ishini bajarishga qiziqishini oshirish imkoniyati tug’iladi.
4. O’yinlarni tanlashda ma'lum izchillikka rioya qilish ham zarur. Mazmunan
qiyin o’yinlardan oldin osonroq o’yinlarni o’tkazib, o’quvchilarni navbatdagi
o’yinlarga puxtaroq tayyorlash juda muhimdir. Shu tariqa tahlil, sintez,
taqqoslash, tasniflashda mavhumlashtirish, muayyanlashtirish, umumlashtirish
singari aqliy operatsiyalarni asta-sekin murakkablashtirib borish shart.
5. Didaktik o’yinlarning qoidasini va tashkil etilishini tuzish va ishlab
chiqishda o’quvchilarning o’ziga xos xususiyatlarini, ularning turli (bo’sh va
kuchli, faol va loqayd) guruhlarini hisobga olish kerak.
6. O`yinning qoidalari sodda, aniq bo’lishi va yaqqol ifodalanishi lozim.
7. Har bir o’quvchi butun o’yin jarayonida faol ishtirok etishi, o’z "navbatini"
uzoq kutish o’yinga qiziqishni susaytirishi mumkinligini unutmaslik kerak.
8. Har bir o’yinga umumiy va yakka tartibda yondashish, undagi
topshiriqlarning qiyinlik darajasini va qanchasi mustaqil holda bajarilishini
hisobga olish kerak.
Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda biz bolani jismoniy jihatdan
o‘stiruvchi oddiy o‘yinlardan tortib, kattalar orasida ham mashhur bo‘lgan
intellektual o‘yinlardan iborat bir qancha o‘yinlar «ombori»ga egamiz. Barcha
o‘yinlarda o‘yinchi o‘yin shartlarini tezda o‘zlashtiradi va o‘ziga belgilangan
vazifani qabul qiladi. O‘yin qoidalarini bajarish jarayonida o‘yinchi o‘zining
maqbul qarorlarini o‘yindagi muammolarni hal qilishda erkin qabul qilish
481
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
imkoniyatiga ega bo‘ladi. O‘yindagi musobaqa esa shaxsiy sifatning tinmay
yaxshilanib borishiga sabab bo‘ladi. Mustaqil fikrlash qobiliyatining shakllanishi
natijasida, o’quvchilar atrof olamdagi, jamiyatdagi qonunlarni, shuningd
е
k,
asardagi ijobiy va salbiy qahramonlar orqali ular insoniy fazilatlarni anglash,
bilimlarni chuqur o’rganish, keng fikrlash, t
е
gishli qarorlar qabul qilish
ko’nikmalari shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Yoldoshev J.G`, Usmonov C.A, “Pedagogik texnologiya asoslari”
Toshkent-2004y
2.To`xtaxo`jayeva M. X, Ashirboyev C, Hasanboyev J. Nishonova C.
Madiyarova C, Qoldibekova A, Usmonboyeva M. “Pedagogika” Toshkent-2005y
3.Hasanboyev J, Sariboyev H, Niyozov G, Hasanbayeva O, Usmonbayeva M.
“Pedagogika” o`quv qo`llanma “Fan” nashriyoti Toshkent-2006y
4. Axmedovich, I. M. (2024). XORIJIY TADQIQOTLARDA BO ‘LAJAK
PEDAGOGLARNING KASBIY FAOLIYATINI IJTIMOIY KOMPETENTLIK
ASOSIDA RIVOJLANTIRISH ZARURIYATLARI. Science and innovation,
3(Special Issue 41), 446-449.
5.Ibroximov, M.
А
. (2023). PROFESSIONAL TA’LIM YO ‘NALISHI
TALABALARINING IJTIMOIY KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISHDA
TA’LIM VA AMALIYOT INTEGRATSIYASI. Academic research in
educational sciences, 4(TMA Conference), 175-179.
6.Azizho’jaeva N.N.Pedagogik tehnologiya va pedagogik mahorat.
-
T.:
TDPU, 2003.
