106
NOK ZARARKURANDALARI VA ULARGA QARSHI
KURASH CHORALARI
Axmedov Anvar Tursunboyevich., Zokirov Odiljon Kozimovich
Andijon davlat universiteti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 03.05.2024
Qayta qabul : 22.05.2024
Saytda mavjud : 31.05.2024
Muallif (lar)
A.T.Axmedov
O.K.Zokirov
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0009-0000-6651-2429
© Muallif. A.T.Axmedov va boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatasiya:
So'nggi 20 yil ichida
hasharotlarning zarari va nazorat qilish xarajatlari
sezilarli darajada oshdi. Hozirda nok yetishtiruvchilar
har yili insektitsidlarga 14 million dollar sarflaydi.
Zararkunandalarga qarshi kurash bilan bog'liq
xarajatlarning oshishi, shu jumladan pestitsidlarga
chidamliligini oshirish, zararkunandalarga qarshi
kurash imkoniyatlarini kamaytirish va kimyoviy
xarajatlarning oshishi nok ishlab chiqarishni yanada
qiyinlashtirdi.
Integratsiyalashgan
kasalliklarni
boshqarish
dasturining
maqsadi
kasalliklarni
boshqarish xarajatlarini minimallashtirgan holda,
yildan-yilga kasalliklarni nazorat qilishning tijorat
uchun maqbul darajasini ta'minlashdan iborat. Har bir
mevali
bog'
uchun
barcha
mavjud
nazorat
taktikalarini birlashtiradigan dastur ishlab chiqilishi
kerak.
Kasallikni
to'g'ri
aniqlash
kasallikni
boshqarish bo'yicha aqlli qarorlar qabul qilishda juda
muhimdir. Vaholanki Cacopsylla pyricola nokning
eng muammoli hasharot zararkunandasi, Codling
kuya esa olma va nokning jiddiy zararkunandasi
hisoblanadi. To'g'ri identifikatsiya qilish to'g'ri
boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun juda
muhimdir. Biz Resbublikamizning nok o'sadigan
hududlarida
kimyoviy,
biologik
va
madaniy
operatsiyalar
orqali
bu
hasharotlar
zararkunandalarga qarshi kurashishning eng samarali
strategiyalarini muhokama qildik. Ushbu maqolaning
asosiy maqsadi nok ekinlarining zararkunandalarini
erta aniqlashdir.
Kalit so’zlar:
Cacopsylla
pyricola,
zararkunandalar, Codling, nok, kimyoviy.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
107
UNIVERSAL international scientific journal
Abstract: The primary insect and mite
pests of pear are codling moth, pear psylla,
mites and borer. Over the last 20 years, insect
damage and the cost of control have risen
substantially. Pear growers currently spend as
much as $14 million annually on insecticides.
Increasing costs associated with pest control
including
increased
pesticide
resistance,
reduced pest management options and increased
chemical costs have made pear production more
challenging. The objective of an integrated
disease management program is to provide a
commercially acceptable level of disease
control from year to year while minimizing the
cost of disease management. For each orchard,
a program needs to be developed that integrates
all available control tactics. Accurate disease
identification is critical in making smart disease
management decisions. While Cacopsylla
pyricola is the most troublesome insect pest of
pears and Codling moth is a serious pest of
apples and pears. It is important for growers to
recognize all stages of these insects and mites
that attack pears. Proper identification is critical
to making the correct management decisions.
We have discussed most effective strategies to
control these insect and pest through chemical,
biological and cultural operations in pear
growing regions in Respublic. The main
objective of this review article is earlier pest
identification of pear crops.
Key words: Cacopsylla pyricola, pests,
Codling, pear, chemical.
Аннотация: Основными насекомыми и
клещами-вредителями
груши
являются
плодожорка, грушевая листовертка, клещи и
сверлоточка. За последние 20 лет ущерб от
насекомых и стоимость борьбы с ними
существенно возросли. Производители груш
в настоящее время тратят до 14 миллионов
долларов в год на инсектициды.
Увеличение затрат, связанных с борьбой
с вредителями, включая повышение
устойчивости
к
пестицидам,
сокращение возможностей борьбы с
вредителями и увеличение затрат на
химикаты, сделало производство груш
более сложным. Целью комплексной
программы
борьбы
с
болезнями
является обеспечение коммерчески
приемлемого
уровня
борьбы
с
болезнями из года в год, минимизируя
при этом затраты на борьбу с болезнями.
Для
каждого
сада
необходимо
разработать программу, объединяющую
все доступные тактики борьбы. Точная
идентификация
заболеваний
имеет
решающее значение для принятия
разумных решений по управлению
заболеваниями.
Cacopsyllapyricola
является наиболее опасным насекомым-
вредителем
груш,
а
плодожорка
является серьезным вредителем яблонь
и груш. Для производителей важно
распознавать все стадии развития этих
насекомых и клещей, поражающих
груши. Правильная идентификация
имеет решающее значение для принятия
правильных управленческих решений.
Мы обсудили наиболее эффективные
стратегии борьбы с этими насекомыми и
вредителями с помощью химических,
биологических
и
культурных
мероприятий в регионах выращивания
груш в Республике. Основной целью
данной обзорной статьи является более
раннее выявление вредителей посевов
груши.
Universal International Scientific Journal
108
UNIVERSAL international scientific journal
Ключевые слова: Cacopsylla piricola,
вредители, плодоносящая ягода, груша, хим.
KIRISH
Nok, nashvati, olmurut (lotincha: Pýrus)
— Atirguldoshlar (Rosaceae) oilasiga mansub
mevali va manzarali daraxt va butalar turi.
Nok bizlarga tarixgacha boʻlgan davrda
yetib kelgan. Uning vatani aniq oʻrnatilmagan.
Yetishtirilgan nok Qadimgi Yunonistondan
kelib chiqqan (er. old. 1000-yil oldin).
Yevropada nok yovvoyi koʻrinishda
taxminan 60° shahri k.da tarqalgan. Arealning
shimoliy chegarasida - siyrak.
2006-yilda sovuqqa chidamli navlarini
muvaffaqiyatli seleksiya qilish natijasida nok
Ural va Gʻarbiy Sibirda 55° shahri k.gacha
joylashgan bogʻ maydonlarida samarali
oʻstirilmoqda.
Noklarning madaniy navlarining kelib
chiqishi bir qator koʻrinishlarining, qisman,
Pyrus achras Gärtn., Pyrus persica Pers., Pyrus
cordata Desv., Pyrus elaeagnifolia Pall.larning
gibridlanishi bilan bogʻliq deb taxmin
qilmoqdalar.
Noklar
qadimgi
Forsiya,
Yunoniston va Rim imperiyasida etishtirilgan.
Hozirgi vaqtda noklarning mingta navi
bor.
Xitoy nok yetishtirish bo‘yicha dunyoda
yetakchi davlat bo‘lib, 2013-yilda 17,3 million
tonna nok yetishtirgan.
Qo'shma Shtatlar nok yetishtirish bo'yicha
ikkinchi o'rinda turadi va shu davrda 0,795
million metrik tonnani qayd etdi.[20]. Nok
yetishtiruvchi boshqa mamlakatlar qatoriga
Italiya, Argentina va Turkiya kiradi. BMTning
Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti
ma'lumotlariga ko'ra, 2013 yilda jami jahon
ishlab chiqarishi 25 million tonnadan ortiqni
tashkil etdi. Hindiston ishlab chiqarish 2017
yilda 306 metrik tonnani tashkil etgan
Nokning foydali xususiyatlari
Qadimgi
Gretsiyada
noklarni
«xudolar inoyati» deb atashgan. Bu sersuv
mevalar juda foydali bo’lib, ular quyidagi
kasalliklarda juda foydalidir:
• nok o’zida fruktozani saqlashi sabab
ham uni oshqozon osti bezi kasalliklarida
iste’mol qilish tavsiya qilinadi;
• nok o’zida kaliy moddasini saqlashi
sabab yurakka ham yaxshi ta’sir o’tkazadi,
yurak ritmini me’yorlashtiradi;
• nokdagi aminokislotalar stressga
qarshi
kurashishda
yordam
berib,
organizmni mustahkamlaydi, viruslardan
himoya qiladi;
• noklar ovqat hazm bo’lishi va
moddalar
almashinuvi
jarayonini
yaxshilaydi;
• kuch-quvvat bag’ishlab, charchoq
va zo’riqishlardan xalos bo’lishga yordam
beradi;
• foliy kislotasini saqlashi sabab ham,
homilador ayollarga juda foydalidir.
Nokning zararli tomonlari nimada
Nokda ko’p kislota va biriktiruvchi
to’qimalar mavjudligi sabab ham ba’zi bir
insonlarga
iste’mol
qilish
tavsiya
qilinmaydi. Ularning hazm bo’lishi
qiyinligi sabab ham ularni quyidagi
holatlarda bir kunda faqat 1-2 dona
iste’mol qilishga ruxsat etiladi:
• Oshqozon-ichak kasalliklarida;
• Ovqat yeb bo’lgandan so’ng 2-3
soatdan keyin;
• Suv yoki sut ichib bo’lgandan ancha
keyinroq.
Oshqozon
yarasidan
aziyat
chekuvchilarga nokni och qoringa iste’mol
qilish tavsiya etilmaydi.
MUXOKAMA
Universal International Scientific Journal
109
UNIVERSAL international scientific journal
Mamlakatimizning tabiiy iqlim sharoitlari
bogʻdorchilik rivojlantirish, ulardan yuqori
sifatli va moʻl hosil olish uchun gʻoyat qulay.
Yetishtirilayotgan bu mahsulotlar oʻzining
vitaminlarga boyligi, shiraliligi va toʻyimliligi
bilan inson salomatligi uchun qimmatbaho
hisoblanadi. Bogʻlardan moʻl va sifatli mahsulot
olish uchun ularning asosiy zararkunandalari,
kasalliklari va begona oʻtlarga qarshi kurash
ishlarini doimiy ravishda oʻtkazish zarur
boʻladi.
Olmadan keyin eng koʻp tarqalgan meva
ekini nok boʻlib, mevasining mazaligi bilan
qadrlanadi. Nok mevalari yangiligicha iste'mol
qilinadi, qoqi, konserva, soʻqat, povidlo,
murabbo, sharbat, vino, bekmes (nok asali)
tayyorlanadi. Oʻzbekistonda yetishtiriladigan
nok tarkibida 10,8-12,7 % gacha shakar, 0,13-
0,30 % kislotalar, 0,35 % ga yaqin pektin va
0,31 % kul bor. Oʻzbekistonning iqlim sharoiti
nok uchun unchalik qulay emas, lekin shunga
karamasdan bizda qurgʻoqchilikka, issiqka,
kasallik
va
zararkunandalarga
chidamli
mahalliy navlari mavjud.
Nokning Evropa navlari shox-shabbasi
siyrak, ixcham, koʻpincha piramida shaklida,
novdalari yuqoriga tik oʻsgan boʻlib, yoʻgʻon
shoxlarida hosil novdalari zich joylashgan,
ularda barglar hamda hosil organlari juda
koʻpligi bilan harakterlanadi. Nok ayrim
maxalliy navlari bir tup daraxtdan 1000-1400
kilogrammgacha
hosil
berishi
mumkin.
Bogʻlarning asosiy zararkunandalariga qarshi
kurash choralari oʻz vaqtida oʻtkazilmagan
hollarda oʻrtacha 35-40% va undan koʻp hosil
yoʻqotiladi hamda mahsulot sifati pasayadi.
O’zbekiston
sharoitida
nokzorlarga
ko’plab
zararkunanda
xashorotlar
zarar
yetkazadi. Nok kanasi va nok shira biti shular
jumlasidandir. Shuning uchun ularga qarshi
kurashish
dolzarb
muammolardan
xisoblanadi. Shish qo’zg’atuvchi nok
kanasi — Eriophyes pyri Pagst. To’rt
oyoqli kanalarning Eriophyidae oilasiga
mansub. Nok kanasi, nok barglarida ba’zan
juda ko’payib, barglarning, qisman
mevalarning talaygina qismini nobud qiladi
va daraxtlarni majmag’il qillib qo’yadi.
Nok kanasi Osiyo, Yevropa va Amerikada
keng tarqalgan. Nok kanasi juda mayda
bo’lib, oddiy ko’zga ko’rinmaydi. Kana
tanasi cho’ziq, chuvalchangsimon, qornida
ko’ndalang
egatlar,
orqa
tomonida
do’mboqchalar bor; rostrum (tumshug’i)
kalta; oyoqlari faqat ikki juft; kattaligi 230
mikronga
boradi.
Nok
daraxtlarida
zararkunanda borligi daraxtdagi xarakterli
o’zgarishlardan bilinadi. Nok kanasi yеtuk
zot shaklida kurtaklar yonida yoki
po’stlog’i ostida to’planib qishlab chiqadi.
Mart aprеl oylarida havo harorati 10° C dan
oshganda chiqib oziqlana boshlaydi.
Yangi
una
boshlagan
kurtak
barglarini so’rishi natijasida barglarning
yuqori tomoni qavarib, ostki tomonida 2–3
mm li gall (shish) hosil bo’ladi.
Shishlarning ichi kovak bo’lib, bargning
ichki tomonidagi kichkina yumaloq tеshik
yordamida tashqariga tutashadi. Kanalar
gallning ichida oziqlanib ko’payadi.
Kеlgusida mayda gallar qo’shilib, o’ziga
xos qora dog’lar hosil qiladi. Nok kanasi
mavsumda 4–5 ta bo’g’in bеrib ko’payadi.
Kana populyatsiyasida erkak zotlari kuzga
tomon ko’paya boradi va avgustga borib
umumiy soniga nisbatan 14–20 % ni tashkil
etadi . Shish hosil qiluvchi nok kanasining
zarari
tufayli
daraxt
barglari
va
mеvalarining ko’p qismi yеtilmasdan
to’kilib kеtadi. Hosildorlik ba'zan 50 %
Universal International Scientific Journal
110
UNIVERSAL international scientific journal
gacha kamayib kеtishi mumkin [3]. Nok shira
biti. Voyaga yetgani va lichinkalari nok
kurtaklari,
barglari, gullari va
ingichka
novqalarining shirasini so’rib, daraxtlarni juda
ham
majmag’al
qilib
qo’yadi.
Qattiq
zararlangan barglar qorayib, to’kilib ketadi.
Nok shira bitiga qarshi kurash olib borilmasa,
iyul boshlaradayoq daraxtlar batamom bargini
to’kib yuboradi.
Zararlangan daraxt novdalari qing’ir-
qiyshiq, mevasi qattiq, bemaza bo’lib, normal
darajada katta bo’lmaydi va ko’pincha shira
bitining yopishqoq axlatiga belashadi. Nok shira
biti O’rta Osiyoda uchraydi, unga qon-qardosh
bo’lgan Psylla pyricola Forst. Turi Yevropada
tarqalgan, bu tur shimolga va Shimoliy
Amerikada ham tarqalgan. Shira biti voyaga
yetganda uzunligi 3 mm gacha bo’ladi. Rangi
sarg’ish yoki och yashil — qo’ng’ir tusda
bo’ladi. Qornida ko’ndalang qora yo’llari bor.
Shira bitining qanotlari tiniq bo’lib, orqadagi
chekkasida qoramtir dog’i bor; orqa qanotlari
oldingilariga qaraganda kaltaroq. Shira bitining
urg’ochisi erkagidan biroz katta.
Erkaklarida qorin segmentlarining pastki
tomonida ikkitadan, ko’ndalang qoramtir yo’l
o’tadi,
urg’ochisida
esa
ikkitadan
yumaloqqoramtir
dog’I
bo’ladi.
Urg’ochilarining qorin uchi pastga osilib,
erkaginiki esa birmuncha yuqoriga ko’tarilib
turadi. Qishlayotgan shira bitlari yozgi shira
bitlaridan bir oz yirik va qoramtir bo’ladi.
Tuxumlari mayda, oq bo’lib, oddiy ko’zga
arang
ko’rinadi;
lichinkalari
tuxumdan
chiqishdan oldin sarg’ish tusga kiradi.
Tuxumning bir uchi kengaygach, kichik
poyachasi bo’lib, shu bilan shoxga yopishadi;
tuxumning ikkinchi tomoni uchli bo’lib, xivchin
shaklidagi maxsus ortig’i bor. Lichinkasi
qanotsiz, sariq, ba’zan yashil, yapaloq bo’ladi.
Kattaroq yoshdagi lichinkasi birmuncha
yirikligi va qanot boshlang’ichi borligi
bilan farq qiladi. Shira biti voyaga yetganda
nok daraxtlarining shoxlarida va qisman
tanasidagi
po’stloq
po’stlari
ostida
qishlaydi.
Daraxt kurtak ochishidan sal oldin
shira bitlari juftlashadi va tuxum qo’ya
boshlaydi. Tuxumni shoxlarning uchiga va
kurtaklar yaqiniga qo’yadi. Hashoratning
birinchi bo’g’ini bo’rtgan kurtaklar,
yozilgan
burglar
va
ayniqsa,
gul
kosachalarining
shirasini
so’radi.
Zararkunanda tez rivojlanadi: aprelning
oxiri-mayning
boshlarida
yangi
bo’g’inning qanotli shira bitlari paydo
bo’ladi. O’rta Osiyoda shira biti yoz
davomida 4–5 ta bo’g’in beradi [4].
Birinchi bo’g’inning qaotli shira bitlari
paydo bo’ladigan vaqtgacha qishlab
chiqqan yirikroq va qoramtir shira bitlari
obud
bo’ladi.
Yozgi
bo’ginlarning
urg’ochilari qanot chiqargandan 3–8 kun
keinbarg ustki tomonining asosan tomirlari
bo’ylab tuxum qo’yadi. Urg’ochi shira biti
umrida 300–480 ta tuxum qo’yadi.
Voyaga yetgan shira biti taxminan 2–
3 oy yashaydi, shning uchun yozda har xil
bo’g’inarning shira bitlari uchraydi.
Voyaga yetgan shira bitlari doimo bir
joydan ikkinchi joyga uchin yuradi,
lichinkalari esa kam harakat qiladi.
Birinchi bo’g’indan boshqa bo’g’inlarning
lichinkalarijuda ko’p suyuq, yopishqoq
shirali axlat chiqaradi, bu hashoratning
shira biti degan nomi ham shundan olingan.
Yoz ohirlarida shira bitlari ayniqsa ko’p
axlat chiqaradi.
Bu axlat barglardan oqin tushib,
daraxt shoxlari, tanasi va mevalarini iflos
Universal International Scientific Journal
111
UNIVERSAL international scientific journal
qiladi; axlat tekkan mevalarda och qo’ng’ir
dog’lar bo’ladi. Voyaga yetgan shira bitlari
yozda ham, kuzda ham daraxtdan daraxtga
o’taveradi, shu bilan birga ular kuzda ko’plashib
qishlaydi. Nok daraxtlarni zararkunadalardan
ximoya qilishning o’ziga xos nozik tomonlari
bor, chunki mevalarning, ayniqsa ertapishar
navlarda zararkunandalarga qarshi uzluksiz
insektisidlarni ishlatib bo’lmaydi, ikkinchidan
zararkunandalarga qarshi kurash choralari olib
borilayotganda faqat birgina zararkunandani
xisobga
olmasdan
balki
kompelks
zararkunandalarga qarshi ishlov berishi lozim
[5].
NATIJALAR
Nok
daraxtlarini
zararkunandalardan
himoya qilishnng o’ziga xos nozik tomonlari
bor, chunki mevalarning, ayniqsa ertapishar
navlarida zararkunandalariga qarshi uzluksiz
insektisidlarni qo’llab bo’lmaydi. O’zbekison
sharoitida nokzorlarga nok kanasi van nok shira
bitlari katta zarar keltiradi. Nokning kalmaraz
(qo’tir, parsha) kasalligi nokda dunyoning
barcha mamlakatlarida, jumlada Markaziy
Osiyo
davlatlarida
ham
tarqalgan,
O’zbekistonda barcha viloyatlarda uchraydi.
Kasallik
nok
daraxtlarining
barg,
gulkosachabarglari va mevalarini, barg va meva
bandlarini, novda va kurtak tangachalarini
(qobiqlarini) zararlaydi. Nok mevalari kuchli
shikastlanadi, ularning ustida (oldin gul bo’lgan
tomonda, keyin yonlarida ham) dog’lar paydo
bo’ladi, ular o’sib kattalashadi va qo’shilib,
to’qqo’ng’ir yoki qora tusli yaralar hosil qiladi,
meva xunuk shakl oladi, chatnab ketadi.
Barglarda dog’lar har ikki tomonida paydo
bo’ladi, ular qo’ng’ir tusli, dumaloq, eni 5-10
mm. Barg va mevadagi dog’lar ustida
konidiyalar faqat yoz oxirlarida, nam obhavo
kuzatilganida kam iqdorda hosil bo’ladi. Barg
tomirlari bo’ylab, barg va meva bandlarida
hamda yosh novdalarda dog’lar qo’ng’ir,
uzunchoq
shaklli.
Novdalarning
zararlangan
joylari
probkalashadi,
chatnaydi,
ularda
konidiyalar
hosil
bo’lmaydi yoki kam miqdorda kuzatiladi.
Bu
kasallik
bilan
madaniy
(Pyrus
communis, P. serotina, P. ussuriensis) va
boshqa nok turlari zararlanadi. Kasallinkni
Venturia pirina askomitset (pirenomitset)
zamburug’i
qo’zg’atadi;
anamorfasi
Fusicladium pyrorum. Yerga to’kilgan
barg
va
mevalarda
zamburug’ning
psevdotetsiylari stroma ichida rivojlanadi.
Psevdotetsiylar ko’pincha baglarning
ostki tomonida, dumaloq shaklli, diametri
100- 240 mkm, to’q-qo’ng’ir yoki qora
tusli, bargdan tashqariga o’rtasi teshik uchi
bilan chiquvchi, uchi atrofida qillari
mavjud yoki mavjud emas. Xaltachalari
silindr shaklli.
Har bir xaltacha ichida 8 ta askospora
mavjud. Askosporalar och-yashil tusli, 2
hujayrali , septadan biroz tortilgan, odatda
ustki
spora
pastkisidan
uzunroq.
Konidioforalari silindr shaklli, qo’ng’ir
yoki zaytun-qo’ng’ir tusli, uzunligi 16, 5- 0
mkm,
eni
4-9mkm.
Konidiyalari
(keng)urchuq shaklli, ustida silliq yoki juda
mayda bo’rtmachalari bor, 1 kam hollatda
2 hujayrali, pastki qismi kesilgan. Kasallik
rivojlanishi, qo’zg’atuvchining qishlashi,
nok
daraxtini
birlamchi
va
keying
zararlashlari va bog’da tarqalish yo’llari
olmadagi bilan bir xil. Askosporalar
yetilishi va tarqalishi 6-8 hafta davom
etadi. O’zbekison sharoitida zamburug’ 1
mavsumda bir necha avlod beradi.
Agrotexnik va sanitariya tadbirlari va
kimyoviy
kurash choralari olmadagi
Universal International Scientific Journal
112
UNIVERSAL international scientific journal
kalmarazga qarshi ishlatiladiganlari bilan bir
xil. Chidamli navlar ekish choralari ko’riladi.
Kasallik qo’zg’atuvchisining fiziologik irqlari
mavjud bo’lib (hozirgacha Isroilda 5 ta,
Angliyada 4 ta irq ajratilgan), nok navlarining
ularga chidamliligi har xil. Bartlett, Bere Bosk,
Komis, Danjuy, Paxams Triumf, Spadana
Estiva, Vinter Nelis, Lesnaya krasavitsa,
Talgarskaya krasavitsa, Lyubimitsa Krappa va
ko’p boshqa navlar qattiq shikastlanadi.
Nisbatan chidamli navlar qatoriga Kongress,
Maslovka Klappa, Bessemyanka, Bergamot,
Vassa, Bere Ligelya, Bere Klerjo, Bere Bosk va
Bere Bor navlari kiradi. Koskiya navi yuqori
chidamlilikga ega.
Un-shudring kasalligi nok o’simligida
uchrab, daraxtlarning barg, gulkosachabarglari
va mevalarini, barg va meva bandlarini, novda
va kurtaklarini zararlaydi. Oldin barglarning
oldingi tomonida oq yoki och-kulrang, unsimon
g’ubor paydo bo’ladi. Keyinchalik bargning
ustki tmonida, g’ubor paydo bo’lgan joylarning
qarshisida xlorotik (oqish) dog’lar rivojlanadi.
Vaqt o’tishi bilan g’ubor bargning har ikki
tarafiga tarqaladi va barglarni butunlay qoplab
olish mumkin. Barglar buralib, qayiqsimon, usti
g’adir-budur shakl oladi, kichik bo’lib
qoladi(kattaligi sog’lom barglarning1/3 qismiga
teng bo’lishi mumkin). Ular yerga tuhib
ketadi:avgust oyining o’rtalarida daraxtdagi
barglarning
yarmi
to’kilishi
mumkin.
Zararlangan novdalar o’sishdan orqada qoladi,
usti kumushsimon oqish-kulang g’ubor bilan
qoplanadi, bo’g’in oralari kalta bo’lib qoladi.
Yoz o’rtalarida barg va novdadagi g’uborlar
qo’ng’ir tus oladi, ularning ichia va ustida
zamburug’
jinsiy
bosqichining
meva
tanachalari-kleystotesiylar
rivojlanadi.
Zararlangan nok mevalari ustida oq g’ubor
paydo bo’ladi, iyun oyida g’ubor yo’qoladi,
unug o’rnida to’rsimon dog’lar va nobud
bo’lgan hujayralari qoladi. Meva o’sishi
bilan bu dog’lar ham kattalashadi. Yosh
o’simliklar ayniqsa kuchli zararlanadi,
ko’chatzorlarda kasallik nihollarga katta
zarar yetkazad, ularning barcha barglarini
zararlaydi va novda o'sishini susaytiradi,
novdalar qo'ng'ir tus olib, qurib qoladi,
nihollar butunlay qurib qolishi mumkin.
Kasallikni
Podosphaera
ieucotricha
askomitset
zamburug’i
qo’zg’atadi;anamorfasi Oidium farinosum.
Kleyatotetsiylar
dumaloq
yoni
biroz
noksimon shaklli, diametri 75-96 mkm,
to’q-qo’ng’ir tusli, guruhlarda yoki yakka-
yakka joylashgan, ustki qismida dasta
bo’lib joylashan 3-12 ta o’simtalarri
bor;ular jigarrang tusli, uchi rangsiz,
to’mtoq yoki 1-2 marta diotomik
hoxlangan. Xaltachalari dumaloq yoki
ellips shaklli, 8 ta sporali. Askosporalari
tuxum yoki ellipsoid shaklli. Konidiyalari
ellipsoid shaklli, rangsiz, pastki qismi
kesilgan, uzun zanjirlar hosil qiladi.
Zamburug’ asosan tinim davini o’tayotgan
zararlangan kurtaklarda mitseliy shaklida
qishlaydi.
Infektsiyaning
bahorgacha
saqlanadigan miqdori qish qanchalik sovuq
kelgani bilan bog'liq. Qishlagan mitseliy
ustida konidiyalar paydo bo'ladi, uar yosh
barg, gul va mevalarni zararlashda
birlamchi infektsiya manbai bo’lib xizmat
qiladi. Zararlangan oganlarda rivojlangan
mitseliy va konidiyalar barg, yosh novda va
mevalar
ikkilamchi
va
keying
zararlanishini
va
kasallik
bog’da
tarqalishini ta’minlaydi. Tomchi namlik
ichida va yuqori haroratda konidiyalar
deyarli o’smaydi. O’agan konidiyaning
murtagida fermentlar paydo bo’ladi, ular
Universal International Scientific Journal
113
UNIVERSAL international scientific journal
o’simlik qobig’ini eritadi va u yerdan murtak
o’simlik to’qimasi ichiga kiradi;konidiya
murtagi o’simlik epidermis ichida gaustoriylar
hosil qiladi. Gaustoriylar to’qimadan ozuqa
moddalarni so’radi va ulani barg ustida
joylashgan
(ekzogen)mitseliyga
yetkazadi.
O’zbekiston sharoitida un-shudring rivojlanishi
bahorda va yozning 1- yarmida kuzatiladi,
so’ngra issiq boshlanishi bilan, kasallik
rivojlanishi to’xtaydi yoki kamayadi. Un-
shudringga qarshi fungitsid (Bayleton 25%n.
kuk. , 0, 4kg/ga, Vektra 10% sus. k. , 0, 3 l/ga,
Impakt 25%sus. k. , 0, 1 l/ga, OOQ, 0, 5-1, 0%,
Saprol 20%em. k. , 1, 0 i/ga, tuyilgan
oltingugurt, 15-30 kg/ga va b. )purkashni erta
bahorda
boshlab,
gulkosachabarglar
to’kilishigacha har 7 kunda, so’ngra va yoz
o’rtasigacha har 12-14 kunda takrorlash lozim.
Nokka unshudring faqat olmadan o’tishi taxmin
qilinadi. Noknng Danjuy, Lui Bonne navlari un-
shudringga juda chidamsiz, Barlett, Flemish
Byuti va Uinter Nelis navlari chidamli.
Umuman bargi tuk bilan qalin qoplangan va usti
yaltiroq bargli nok navlari un-shudringga
chidamlilikni
namoyon
etadi.
Shish
qo’zg’atuvchi nok kanasi:Erophyespyri Pogst.
Nok kanasi yetuk zot shaklida kurtaklar yonida
yki po’stlog’i ostida to’planib-qishlab chiqdi.
Mart-aprel oylarida havo harorati 10 dan
oshganda chiqib oziqlana boshlaydi. Yangi una
boshlagan kurtak barglarini to’kish natijasida
barglarning yuqori tomoni qavarib, ostki
tomonida 2-3 mm li gall(shish) hosil bo’ladi.
Shishlarning ichi kovak bo’lib, bargning ichki
tomonidagi kichkina yumaloq teshik
yordamida tashqariga tutashadi. Kanalar
gallning ichida oziqlanib ko’payadi.
Kelgusida mayda galllar qo’shilib, o’ziga
xos qora dog’lar hosil qiladi. Nok kanasi
mavsumda 4-5 ta bo’g’in berib ko’payadi.
Shish hosil qiluvchi nok kanasi tufayli
daraxt barglari va mevalarning ko’p
qismiyetilmasdan
to’kilib
ketadi.
hosildorlik ba’zan 50% gacha kamayib
ketishi mumkin.
Nok kanasi Osiyo, Yevropa va
Amerikada keng tarqalgan. Nok kanasi
juda mayda bo’lib, oddiy ko’zga
ko’rinmaydi.
Kana
tanasi
cho’ziq,
chuvalchangsimon, qornida ko’ndalang
egatlar, orqa tomonida do’mboqchalar bor.
Rostrum (tumshug’i) katta, oyoqlari faqat 2
juft, kattaligi 230 mikronga boradi. Kanalar
(Acorina)- o’rgimchaksimonlar sinfiga
mansub. Tanasi 2 qism:og’iz apparati
joylashgan oldingigiotosoma va oyoqlar
joylashgan oqa qismi-diosomadan iborat.
Barchasi ayrim jinsli, ko’ochiligi tuxum
qo’yib ko’payadi. Oziqlanishiga ko’ra:
o’simlikxo’r, yirtqich, parazit guruhlarga
bo’linadi. Nok shira burgasiga qarshi erta
bahorda sepimetrin 25% em. h(10 l suvga
20 g) purkaladi. Ushbu preparatlar
bo’maganda
tamaki
qaynatmasidan
foydalanish mumkin. Meva kanasiga
qarshi Perfekta 17, 5% sus. k (10 sotixga
15-20ml) purkaladi.
Foydalanilgan adabiyotlar (Reference List)
1. Bog’, tokzor va dala ekinlarining zararkunanda ksalliklari, hamda, ularga qarshi kurash usullari.
2. uz. wikipedia. org/wiki/Nok.
3. zira. uz/uz/2018/09/19/nok to’g’risida qiziqarli ma’lumotlar.
4. moluch. ru/archive/328/73612
5. navagro. uz
6. uz. wikipedia. org/wiki/Kanalar.
