NOK DARAXTIGA ZARAR YETKAZUVCHI HASHAROTLAR VA ULARGA QARSHI KURASH CHORALARI

Universal International Scientific Journal

2025, 2(4)

143

Universaljurnal.uz

1

Tojiboyeva Maxsuma Davronbek qizi.,

2

Axmedov Anvar Tursunboyevich

1

Andijon davlat universiteti biologiya ta’lim yo‘nalishi 1-bosqich talabasi

1

Andijon davlat universiteti biologiya Zoologiya va biokimyo kafedrasi o‘qituvchisi

Uzbekistan

qaxramonsovoldiyev9@gmail.com

Annotatsiya.

Ushbu maqola nok daraxtiga zarar yetkazuvchi hasharotlarning turlari, ularning

biologik xususiyatlari va agrosenozga ta’sirini o‘rganadi. Asosiy e’tibor O‘zbekiston sharoitida nok

plantatsiyalarida keng tarqalgan zararkunandalarga, jumladan, nok yemg‘ich (Cydia pomonella), nok

qurtlari (Phyllonorycter blancardella) va shira turlari (Aphididae) kabi hasharotlarga qaratilgan. Maqolada

zararkunandalar tomonidan yetkazilgan iqtisodiy yo‘qotishlar tahlil qilinadi va ularning tarqalishiga ta’sir

qiluvchi ekologik omillar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, zararkunandalarga qarshi integratsiyalashgan

kurash chorolari, xususan, biologik (foydali hasharotlardan foydalanish), kimyoviy (pestisidlarning maqbul

dozalari) va agroteknik (ekin aylanishi, sanitariya choraları) usullar batafsil muhokama qilinadi. Tadqiqotda

zararkunandalarga qarshi samarali kurash strategiyalarini ishlab chiqish uchun zamonaviy monitoring

texnologiyalari va ekologik jihatdan xavfsiz usullarni qo‘llashning ahamiyati ta’kidlanadi. Maqola

O‘zbekistonning meva yetishtirish sohasidagi mutaxassislar, fermerlar va tadqiqotchilar uchun amaliy

ahamiyatga ega bo‘lib, barqaror qishloq xo‘jaligi amaliyotlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.

UNIVERSAL XALQARO ILMIY

JURNAL

Jurnalning bosh sahifasi:

https://universaljurnal.uz

NOK DARAXTIGA ZARAR YETKAZUVCHI HASHAROTLAR VA ULARGA QARSHI

KURASH CHORALARI

Universal International Scientific

Journal

e-ISSN:

3060-4540 (online)

Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4

Published: 21.04.2025

https://universaljurnal.uz

International indexes

Universal International Scientific Journal

2025, 2(4)

Universaljurnal.uz

144

Kalit so‘zlar:

nok daraxtlari, zararkunanda hasharotlar, nok bargi burgachasi, shira bitlari, biologik

rivojlanish, kurash choralari, insektitsidlar, meva hosildorligi, bog'dorchilik.

Аннотация:

В статье рассматриваются виды насекомых, повреждающих грушевые деревья,

их биологические особенности и влияние на агроценоз. Основное внимание уделяется вредителям,

распространенным на грушевых плантациях Узбекистана, включая таких насекомых, как грушевая

златка (Cydia pomonella), грушевая плодожорка (Phyllonorycter blancardella) и тля (Aphididae). В

статье анализируются экономические потери, наносимые вредителями, а также рассматриваются

факторы окружающей среды, влияющие на их распространение. Подробно рассматриваются также

комплексные стратегии борьбы с вредителями, в частности биологические (использование

полезных насекомых), химические (оптимальные дозы пестицидов) и агротехнические (севооборот,

санитарные мероприятия) методы. В исследовании подчеркивается важность использования

современных технологий мониторинга и экологически безопасных методов для разработки

эффективных стратегий борьбы с вредителями. Статья имеет практическое значение для

специалистов, фермеров и исследователей в сфере плодоводства Узбекистана и будет

способствовать развитию устойчивых методов ведения сельского хозяйства.

Ключевые слова:

грушевые деревья, насекомые-вредители, грушевый листоед, тля,

биологическое развитие, меры борьбы, инсектициды, урожайность плодов, садоводство.

Abstract:

This article studies the types of insects damaging pear trees, their biological characteristics

and impact on the agrocenosis. The main attention is paid to pests common in pear plantations in

Uzbekistan, including pear borers (Cydia pomonella), pear worms (Phyllonorycter blancardella) and aphids

(Aphididae). The article analyzes the economic losses caused by pests and considers the environmental

factors affecting their spread. It also discusses in detail the integrated pest control methods, in particular,

biological (use of beneficial insects), chemical (optimal doses of pesticides) and agrotechnical (crop

rotation, sanitary measures) methods. The study emphasizes the importance of using modern monitoring

technologies and environmentally safe methods to develop effective pest control strategies. The article is

of practical importance for specialists, farmers and researchers in the field of fruit growing in Uzbekistan

and serves to develop sustainable agricultural practices.

Keywords:

pear trees, insect pests, pear leaf beetle, aphids, biological

development,

control

measures, insecticides, fruit yield, horticulture.

Language:

Uzbek

Citation:

Tojiboyeva , M., & Akhmedov , A. (2025). PEAR TREE PESTS AND MEASURES TO

CONTROL THEM. Universal International Scientific Journal, 2(4), 143–150. Retrieved from

https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1510

Doi:

https://doi.org/10.5281/zenodo.15254937

Universal International Scientific Journal

2025, 2(4)

Universaljurnal.uz

14

5

Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under

the

Creative

Commons

Attribution

International

License

(CC

BY

4.0).

http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Nok (Pyrus communis) O'zbekiston

bog'dorchiligida muhim o'rin tutadigan
mevali daraxtlardan biri hisoblanadi.
Uning mazali va to'yimli mevasi iste'mol
qilish uchun, qayta ishlash va eksport qilish
uchun qimmatli mahsulot sanaladi. Biroq,
nok daraxtlari turli xil zararkunanda
hasharotlar ta'siriga tez-tez duch keladi. Bu
zararkunandalar orasida ayniqsa nok bargi
burgachasi (Psylla pyri) va nok shira bitlari
(Cacopsylla pyrisuga) muhim ahamiyatga
ega bo'lib, respublikamizning bog'dorchilik
hududlarida

keng

tarqalgan.

Ushbu

hasharotlar daraxtning barglari, novdalari
va kurtaklaridan oziqlanib, fotosintez
jarayoniga salbiy ta'sir ko'rsatadi, natijada
daraxtning o'sishi sekinlashadi, hosilning
miqdori va sifati pasayadi.

Mazkur maqolada nok daraxtiga

zarar yetkazuvchi ikki asosiy hasharot turi,
ularning biologik xususiyatlari, rivojlanish
sikli, mavsumiy xulq-atvori va ularga
qarshi kurash choralari haqida ma'lumot
berilgan. Bu ma'lumotlar bog'bonlarga
zararkunandalarga qarshi o'z vaqtida va
samarali kurash olib borishda yordam
beradi.

NOK

BARGI

BURGACHASI

(PSYLLA PYRI)

Morfologik xususiyatlari
Nok bargi burgachasi (Psylla pyri)

hasharotlar sinfining Hemiptera turkumiga
mansub bo'lib, tana uzunligi 2,5-3 mm

atrofida bo'ladi. Uning tanasi cho'ziq va
yassi shaklda, rangi esa yashil-sariq yoki
jigarrang tusda bo'lishi mumkin. Bosh
qismi kichik, dumaloq shaklda bo'lib,
qizg'ish yoki jigarrang tusiyligi ko'zga ega.
Og'iz apparati so'ruvchi tipda tuzilgan
bo'lib, bu unga o'simlik to'qimalaridan
shirani so'rib olish imkonini beradi.

Tanasining oldingi qismi kichikroq

bo'lib, orqa tomonga torayib boradi. Ikki
juft shaffof qanotlari mavjud bo'lib,
ularning ustida mayda tomirlar joylashgan.
Oldingi juft qanotlari kattaroq va kuchliroq
rivojlangan. Hasharot uch juft oyoqqa ega
bo'lib, oyoqlari ingichka va bo'g'imlardan
tashkil topgan. Ayniqsa, orqa oyoqlari
sakrash uchun moslashgan bo'lib, kuchli
rivojlangan. Oyoqlarining uchida o'simlik
yuzasiga yopishish uchun maxsus tirnoqlar
va tuklar joylashgan.

Qorin

qismi

yumshoq,

segmentlangan va elastik tuzilishga ega.
Qorin qismining oxirida shira ajratuvchi
maxsus bezlar joylashgan bo'lib, ular
himoya va ozuqa manbayi vazifasini
o'taydi. Urgʻochi hasharotlar erkak
hasharotlarga qaraganda biroz kattaroq,
erkak hasharotlar esa nisbatan uzun va
nozikroq ko'rinishga ega.

O'simliklarga yetkazadigan zarari
Nok

bargi

burgachasi

nok

daraxtlariga sezilarli zarar yetkazadi.
Hasharot va uning lichinkalari daraxt

Universal International Scientific Journal

2025, 2(4)

Universaljurnal.uz

14

6

barglari, kurtak va yosh novdalardan shira
so'rib oziqlanadi. Bu esa quyidagi salbiy
oqibatlarga olib keladi:

- Daraxtning o'sishi sekinlashib,

barglari sarg'aya boshlaydi

- Fotosintez jarayoni buziladi
-

Yosh

kurtaklar

rivojlanishi

sekinlashadi

- Gul va mevalar kamayadi
- Mevalar kichik, shaklsiz va

mazasiz bo'lib qoladi

- Yillik hosildorlik sezilarli darajada

pasayadi

-

Daraxtning

vegetativ

o'sishi

sekinlashadi

- Daraxt sovuqqa va kasalliklarga

chidamsiz bo'lib qoladi

Bundan tashqari, bu hasharotlar

ajratadigan yopishqoq shira moddalari
daraxt barglarida qoplam hosil qilib, qora
zamburug' kasalliklarining rivojlanishiga
qulay sharoit yaratadi.

Rivojlanish

bosqichlari

va

mavsumiy faolligi

Nok bargi burgachasi rivojlanishida

to'rt asosiy bosqichdan o'tadi:

1.

Tuxum

bosqichi:

Urg'ochi

hasharotlar bahor faslida nok daraxtining
shoxlari va kurtaklariga tuxum qo'yadi.
Tuxumlar mayda, sariq yoki och yashil
tusda

bo'ladi.

Odatda,

5-10

kunda

tuxumdan lichinka chiqadi.

2. Lichinka bosqichi: Tuxumdan

chiqqan lichinkalar juda mayda va
harakatchan bo'ladi. Ular yosh barglar va
kurtaklar

shirasini

so'rib

oziqlanadi.

Ranggi yashil, sariq yoki jigarrang bo'lib,

voyaga yetgan hasharotga o'xshab boradi.
Lichinkalik bosqichi 2-3 hafta davom etadi,
bu davrda lichinkalar 4-5 marta po'st
tashlab, asta-sekin kattalashib boradi.

3. Nimfa bosqichi: Bu bosqichda

hasharot lichinkadan kattaroq ammo hali
to'liq rivojlanmagan holda bo'ladi. Ushbu
davrda

qanotlar

shakllanib,

yetuk

hasharotga o'xshay boshlaydi. Nimfa
bosqichida hasharot yana 2-3 marta po'st
tashlaydi. Bu bosqich 7-10 kun davom
etadi.

4. Imago (yetuk hasharot) bosqichi:

Yetuk hasharot uchish qobiliyatiga ega
bo'ladi

va

faol

ravishda

ko'payish

jarayoniga kirishadi. Voyaga yetgan nok
bargi burgachalari taxminan 1-2 oy
yashaydi. Yil davomida iqlim sharoitlariga
bog'liq holda 2-3 avlod rivojlanishi
mumkin.

Nok bargi burgachasining mavsumiy

faolligi ob-havo sharoitlariga bog'liq:

-

Qish

davri

(dekabr-fevral)

Hasharotlar daraxt po'stlog'i va qurigan
barglarda qishlaydi. Sovuq ob-havoda ular
faol emas, rivojlanishi deyarli to'xtaydi.

- Bahor (mart-may): Havo isishi

bilan

qishdan

chiqqan

hasharotlar

faollashadi va tuxum qo'ya boshlaydi.
Odatda mart oyida lichinkalar chiqib, aprel
va may oylarida birinchi avlod hasharotlari
rivojlanadi.

-

Yoz

(iyun-avgust):

Bu

hasharotlarning eng faol ko'payish davri
hisoblanadi.

Harorat

yuqori

bo'lgani

sababli hasharotlar tez rivojlanib, soni
ortadi. Ikkinchi va uchinchi avlodlar hosil

Universal International Scientific Journal

2025, 2(4)

Universaljurnal.uz

14

7

bo'lib,

daraxtlarga

eng

katta

zarar

yetkazadi.

- Kuz (sentyabr-noyabr): Havo

harorati pasayishi bilan hasharotlarning
rivojlanishi sekinlashadi. Oxirgi avlod
hasharotlari tuxum qo'yadi va qishlash
uchun tayyorlanadi.

Optimal harorat oralig'i
Nok

bargi

burgachasining

rivojlanishi va faolligiga harorat sezilarli
ta'sir ko'rsatadi:

- 5°C dan past haroratda hasharotlar

harakatsiz bo'lib, rivojlanish to'xtaydi

- 10-15°C haroratda hasharotlar

qishlashdan chiqib, faollasha boshlaydi

- 15-20°C haroratda tuxum qo'yish

jarayoni boshlanadi, lichinkalar chiqadi

- 20-30°C eng faol rivojlanish va

ko'payish

davri

hisoblanib,

avlodlar

almashinuvi tezlashadi

- 30°C dan yuqori haroratda

rivojlanishi sekinlashadi

- 35-40°C juda yuqori harorat

hasharotlar omon qolishiga tahdid soladi

NOK

SHIRA

BITLARI

(CACOPSYLLA PYRISUGA)

Morfologik xususiyatlari
Nok

shira

bitlari

(Cacopsylla

pyrisuga) hasharotlar sinfining Hemiptera
turkumiga mansub bo'lib, oval yoki biroz
cho'ziq shaklda 2-3 mm uzunlikka ega.
Tanasi yashil yoki kulrang tusda bo'ladi.
Tanasining orqa qismi mayin qoplamali
yoki tukli bo'lib, himoya vazifasini
bajaradi.

Bosh

qismining

ikki

yonida

joylashgan qora yoki quyuq rangdagi oddiy
fasetkali ko'zlari mavjud. Antennalari
uzun, ingichka va 5-6 bo'g'imdan iborat
bo'lib, sezgi organi sifatida ishlaydi. Og'iz
apparati teshuvchi-so'ruvchi tipda tuzilgan
bo'lib, u o'simlik to'qimalarini teshib,
shirasini so'rib olishga moslashgan.

Tanasining orqa qismida ikkita —

katta va kichik naycha (sifunkulalar)
mavjud bo'lib, ular orqali himoya suyuqligi
chiqaradi. Qanotli va qanotsiz shakllari
mavjud. Qanotli shakllarida qanotlar
shaffof, orqa qanotlari oldingi qanotlariga
nisbatan kichikroq bo'ladi.

Urgʻochilari odatda kattaroq, yashil

yoki och jigarrang tusda bo'ladi. Erkak
hasharotlar esa nozikroq, quyuqroq rangda
bo'lishi bilan farqlanadi.

O'simliklarga yetkazadigan zarari
Nok shira bitlari va ularning

lichinkalari nok daraxtlariga quyidagi
zararlari bilan ajralib turadi:

- Voyaga yetgan shira bitlari va

lichinkalari nok kurtaklari, barglari, gullari
va ingichka novdalarning shirasini so'radi

- Zararlangan barglar to'kilib ketadi
- Daraxt novdalari qing'ir-qiyshiq

bo'lib o'sadi

- Meva hosili qattiq va bemaza bo'lib

qoladi

-

Mevalar

normal

darajada

kattalashib yetilmaydi

- Mevalar shira bitlari ajratgan

yopishqoq suyuqliklarga belanib ketadi

Universal International Scientific Journal

2025, 2(4)

Universaljurnal.uz

14

8

Bu holatlar natijasida daraxtning

umumiy holati yomonlashadi, hosildorligi
keskin pasayadi va meva sifati buziladi.

Rivojlanish

bosqichlari

va

mavsumiy faolligi

Nok shira bitlari rivojlanishi va

mavsumiy faolligi quyidagicha:

- Havo harorati isishi bilan nok shira

bitlari novdalar, kurtaklar va barglarning
pastki qismiga tuxum qo'ya boshlaydi

- Tuxumlar oval shaklda, mayda, och

sariq rangda, ko'zga arang ko'rinadi

- Ob-havoga qarab 10-20 kunda

tuxumdan lichinkalar chiqadi

- Lichinkalar qanotsiz bo'lib, birinchi

bosqichda och sariq yoki yashil tusda
bo'ladi, keyinchalik jigarrang tusga o'tadi

- Yosh kurtak va barglar shirasini

so'rib oziqlanadi

- Lichinkalar rivojlanish jarayonida

5 marta po'st tashlaydi

- Aprelning oxiri - mayning

boshlarida bo'g'inning qanotli vakillari
shira bitlari rivojlanadi

- Voyaga yetgan shira bitlari

taxminan 2-3 oy yashaydi

- Bir mavsumda 4-5 ta bo'g'in beradi
- Urg'ochi shira biti 300-480 tagacha

tuxum qo'yadi

Mavsumiy o'zgarishlar:
- Qish (noyabr-fevral): Qishlash

davri. Harorat juda past bo'lgani uchun
hasharotlar deyarli harakatsiz bo'ladi. Katta
bosqichdagi hasharot va lichinkalar daraxt
po'stloqlari, pana joylarga kirib qishlaydi.

- Erta bahor (mart-aprel):Harorat

ko'tarilishi bilan hasharotlar faollashadi.
Urg'ochilari tuxum qo'yadi. Birinchi avlod
lichinkalari yosh kurtak va barglar shirasini
so'rib oziqlanadi.

- Bahor-yoz (may-iyul): Eng faol

davr.

Lichinkalar

rivojlanadi,

imago

bosqichiga o'tadi. Hasharotlar soni keskin
oshadi. Bu davrda daraxtlarga ko'p zarar
yetkazadi.

Hasharotlar

tomonidan

chiqarilgan

shira

moddalari

o'simlik

yuzasida qoplam hosil qiladi.

- Kuz (avgust-oktyabr): Faollik

pasayadi. Harorat pasayishi bilan shira
bitlari

ko'payishi

ham

sekinlashadi.

Ko'pchilik hasharotlar qishlovga himoya
joylari

qidirib,

tayyorgarlik

ko'ra

boshlaydi.

Optimal harorat oralig'i
Nok shira bitlari uchun optimal

harorat quyidagicha:

- 5°C dan past — hasharotlarning

harakati deyarli to'xtab, qishlash holatiga
o'tadi

- 10-15°C — faollik boshlanadi,

lichinkalar rivojlana boshlaydi

- 15-25°C — rivojlanishi uchun eng

qulay va faollik yuqori bo'lgan davr

- 30°C dan yuqori — faollik asta-

sekin pasayadi, hasharotlarning nobud
bo'lish ehtimoli mavjud

- 35°C dan yuqori — juda yuqori

harorat bo'lib, ko'pchilik zararkunandalar
nobud bo'lishiga olib keladi

NOK ZARARKUNANDALARINING

GEOGRAFIK TARQALISHI

Universal International Scientific Journal

2025, 2(4)

Universaljurnal.uz

14

9

Nok daraxtiga zarar yetkazuvchi

hasharotlarning tarqalishi asosan nok
yetishtiriladigan hududlar bilan bog'liq.
O'zbekistonda bu zararkunandalar quyidagi
hududlarda ko'proq uchraydi:

Nok bargi burgachasi uchun:
-

Farg'ona

vodiysi:

Andijon,

Farg'ona va Namangan viloyatlari

-

Toshkent

viloyati:

Piskent,

Parkent, Bo'stonliq tumanlari

- Qashqadaryo, Surxondaryo va

Samarqand viloyatlari

Ushbu hududlarda nok daraxtlari

keng tarqalganligi sababli nok bargi
burgachasi

hasharotining

mavjudligi

ehtimoli yuqori.

Nok shira bitlari uchun:
Nok shira bitlari asosan nok

yetishtirish

hajmi

yuqori

bo'lgan

hududlarda ko'proq uchrashi kuzatiladi.
O'zbekistonning bog'lari bo'lgan barcha
viloyatlarida, shuningdek O'rta Osiyo
hududlarida keng tarqalgan.

ZARARKUNANDALARGA QARSHI

KURASH CHORALARI

Nok daraxtlariga zarar yetkazuvchi

hasharotlarga qarshi kurashda quyidagi
kimyoviy vositalar samarali hisoblanadi:

Nok bargi burgachasiga qarshi dori

vositalari:

1. Organofosfat insektitsidlari:
- Dimetoat
- Malotin
2. Neonikotionid insektitsidlari:
- Imidakloprid
- Tiometaksom
3. Pirretroid insektitsidlari:

- Deltametrin
- Lambda-sigalotrin
Nok shira bitlariga qarshi dori

vositalari:

1. Organofosfirli birikmalar:
- Dimetoat
- Malation
2. Piretroidlar:
- Deltametrin
- Lambda-sigalotrin
3. Neonikotioidlar:
- Imidakloprid
- Tiakloprid
Qo'llash davrlari:
Bahor faslida:
- Nok daraxtlari kurtak ochishidan

oldin (mart oyi oxiri)

- Kurtak ochish davrida (aprel oyi

boshi)

- Gullashdan oldin
Yoz faslida:
- Hasharotlarning ko'payishi davrida

(iyun-iyul oylari)

- Vegetatsiya davrida
- Meva hosil bo'lishidan oldin

Takroriy

purkashlar

amalga

oshirilishi mumkin, ammo dori vositalarini
almashtirib ishlatish tavsiya etiladi, chunki
hasharotlarda bir xil preparatlarga qarshi
chidamlilik paydo bo'lishi mumkin.

XULOSA
Nok daraxtiga zarar yetkazuvchi

hasharotlar, xususan nok bargi burgachasi
va nok shira bitlari O'zbekistonning
bog'dorchilik hududlarida keng tarqalgan
bo'lib, tegishli nazorat choralari amalga

Universal International Scientific Journal

2025, 2(4)

Universaljurnal.uz

1

50

oshirilmasa,

sezilarli

iqtisodiy

yo'qotishlarga olib kelishi mumkin. Bu
hasharotlar

daraxtlarning

barglari,

kurtaklari va yosh novdalaridan oziqlanib,
ularning normal rivojlanishiga to'sqinlik
qiladi, natijada hosildorlik pasayadi va
meva sifati yomonlashadi.

Zararkunandalarga qarshi kurashda

eng muhim omil — hasharotlarning
rivojlanish bosqichlari va mavsumiy
faolligini hisobga olgan holda kimyoviy
kurash choralarini to'g'ri vaqtda qo'llashdir.
Kimyoviy kurash choralaridan tashqari,

bog'dorlar profilaktika tadbirlariga ham
e'tibor berishlari lozim. Bunday choralar
qatoriga daraxt atrofini doimiy tozalash,
qurigan shox va barglarni yig'ishtirib olish,
daraxtlarni o'z vaqtida butash va to'g'ri
parvarishlash kiradi.

Ilmiy asoslangan yondashuvlarni

qo'llab, bog'dorlar nok zararkunandalariga
qarshi samarali kurash olib borishi va
sog'lom, yuqori sifatli hosil olishlari
mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Ahmedov M.X., Zokirov I.I. "O'zbekiston bog'dorchiligi: zararkunandalar va ularga qarshi kurash".

Toshkent, "Fan" nashriyoti, 2023.

2. Ergashev A.K. "Markaziy Osiyo mevali daraxtlarining zararkunandalari". Toshkent, "O'qituvchi",

2022.

3. Mamajonov B.A., Soliyev A.S. "Mevali daraxtlar entomologiyasi". Farg'ona, 2021.
4. Iskandarov S.O. "Zamonaviy bog'dorchilikda zararkunandalarga qarshi kurash usullari".

Samarqand, 2024.

5. Mirzayev M.M., Sobirova Z.A. "Farg'ona vodiysi bog'dorchiligi: muammolar va yechimlar".

Andijon, 2023.

6. Zokirov K.Z., Sodiqova Z.T. "O'zbekiston bog'dorchiligida qo'llaniladigan insektitsidlar va ulardan

foydalanish yo'riqnomasi". Toshkent, 2024.

7. Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).

ISSIQXONA TUPROG ‘IDA OG ‘IR METALLAR TA’SIRI. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(3), 51-56.

8. Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).

BIOSUBSTRATNING CUCUMIS SATIVUS L. O ‘SIB-RIVOJLANISHIGA TA’SIRI. Universal xalqaro
ilmiy jurnal, 1(3), 57-67.

9. Mirakbarova, M., Xojamshukurov, N., Otajonov, A., Abdullayev, X., & Abdutolibov, M. (2024).

TENEBRIO MOLITOR LICHINKASIDAN OLINGAN YOG’NING MIKROBIOLOGIK TAHLILI.
Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(2), 60-66.